Trong giảng dạy lịch sử, khai thác triệt để chức năng này sẽ tạo điều kiện để giáo viên thực hiện tốt các phương pháp soạn giảng, học sinh có điều kiện chủ động tích cực tham gia vào quá
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Như chúng ta đã biết, đồ dùng trực quan có vai trò, ý nghĩa to lớn trong quá trình dạy học Với xu thế đổi mới phương pháp dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh thì việc sử dụng đồ dùng trong dạy học hướng tới việc thúc đẩy phát huy nhận thức cũng như tự khám phá của học sinh
Trong dạy học lịch sử việc tiếp nhận thông tin cơ sở dữ liệu là khâu đầu tiên không thể xem nhẹ Vì thế đồ dùng trực quan giúp cho việc tạo ra ở học sinh những hình ảnh lịch sử cụ thể, sinh động, chính xác luôn được coi trọng Đặc biệt là các tư liệu có tính trực quan cao để nói lên sự thật lịch sử hoặc các bằng chứng của quá khứ Hiện nay, đồ dùng trực quan còn đóng vai trò như là một nguồn nhận thức quan trọng của lịch sử, giáo viên và học sinh có thể khai thác những tư liệu, sự kiện qua nó Trong giảng dạy lịch sử, khai thác triệt để chức năng này sẽ tạo điều kiện để giáo viên thực hiện tốt các phương pháp soạn giảng, học sinh có điều kiện chủ động tích cực tham gia vào quá trình tự nhận thức lịch
sử một cách tốt nhất
Lược đồ, sơ đồ là một trong những loại đồ dùng trực quan qui ước Lược đồ lịch sử nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian và không gian nhất định Đồng thời nó còn giúp HS suy nghĩ và giải thích các hiện tượng lịch sử về mối quan hệ nhân quả, về tính qui luật và trình tự phát triển của quá trình lịch sử, giúp các em ghi nhớ và củng cố kiến thức đã học Sơ đồ lịch sử là dạng đồ dùng nhằm đơn giản hóa, tối ưu kiến thức đến mức đơn giản, mà ở đó, học sinh có thể nắm bắt được những thông tin cơ bản, kết hợp với kênh hình trong sách để nắm vững kiến thức hơn
Sử dụng lược đồ, sơ đồ trong dạy học lịch sử là một yêu cầu quan trọng và
có thể nói là một nguyên tắc bắt buộc trong xu thế đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay
Hiện nay, trong một bộ phận giáo viên, ở nhiều tiết giảng dạy bộ môn lịch
sử, vẫn thấy sử dụng phương pháp dạy truyền thống đọc chép, làm cho tiết học không sinh động, gây tâm lí nhàm chán cho học sinh Cũng có nhiều giáo viên
có sử dụng lược đồ, sơ đồ trong quá trình lên lớp Tuy nhiên việc sử dụng đó chỉ mang tính chất hình thức, đối phó mà không chú ý đến hiệu quả của nó Lại có trường hợp giáo viên cũng tâm huyết với việc sử dụng lược đồ, sơ đồ khi lên lớp, nhưng lại còn chưa có kinh nghiệm khi sử dụng, dẫn đến hiệu quả truyền đạt cho học sinh cũng không cao
Trong những năm vừa qua, chúng tôi tham gia môn lịch sử ở một trường có điều kiện kinh tế khó khăn, cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho giảng dạy còn thiếu thốn Nhưng qua thực tiễn giảng dạy, được tham gia các đợt tập huấn, tham gia các buổi sinh hoạt, trao đổi chuyên môn về giảng dạy theo phương pháp mới, chúng tôi đã cùng trao đổi, nghiên cứu và thực hiện một sáng kiến
kinh nghiệm : “Nâng cao kết quả học tập môn lịch sử lớp 6 bằng việc sử dụng
sơ đồ, lược đồ trống” Với sáng kiến này chúng tôi hy vọng trong thực tiễn công
Trang 2tác đã và sẽ tiếp thu tốt hơn phương pháp dạy học theo hướng tích cực, nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh, giúp các em học sinh chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học, qua đó nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử và nâng cao chất lượng giáo dục chung của đơn vị công tác
2 Mục đích nghiên cứu
Trước đây, trong phương pháp dạy học truyền thống, đồ dùng trực quan khi lên lớp của giáo viên thường bị xem nhẹ Tuy nhiên hiện nay với xu hướng đổi mới giáo dục theo xu hướng lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực của học sinh thì người học sinh phải làm việc nhiều hơn và chủ động hơn Do
đó, việc sử dụng đồ dùng trực quan hiện nay trong dạy học lịch sử nói riêng và các môn học khác nói chung là một nguyên tắc quan trọng mà người giáo viên cần phải thực hiện trong quá trình dạy học nhằm phát triển khả năng nhận thức của học sinh Trong phạm vi đề tài này, tôi tập trung đi vào tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề sau:
- Nêu lên một cách khái quát về vị trí, vai trò và tầm quan trọng của sơ đồ, lược đồ trong dạy học lịch sử ở trường THCS
- Thực trạng việc dạy và học lịch sử cũng như việc sử dụng sơ đồ, lược đồ trong dạy học lịch sử nói chung, đặc biệt là ở địa phương công tác
- Một số giải pháp thực tế trong việc sử dụng sơ đồ, lược đồ trống để phát huy tính tích cực của học sinh lớp 6 trong dạy học lịch sử
3 Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là việc áp dụng một số giải pháp sử dụng sơ đồ, lược đồ trống nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong giảng dạy lịch sử lớp 6 trường THCS Na Mèo (từ năm học 2012 - 2013 là trường PTDTBT THCS Na Mèo - Quan Sơn)
4 Thời gian nghiên cứu và giới hạn của đề tài
- Thời gian: Quá trình thực hiện đề tài được chúng tôi nghiên cứu, áp dụng vào thực tiễn trong năm học 2010 - 2011 ở trường THCS Na Mèo (từ năm học
2012 - 2013 là trường PTDTBT THCS Na Mèo - Quan Sơn)
- Giới hạn: Trong một năm học, đề tài tập trung nghiên cứu một số giải pháp sử dụng sử dụng sơ đồ, lược đồ trống trong dạy học lịch sử ở trường THCS
Na Mèo, ở giáo viên dạy môn lịch sử và ở hai lớp 6Avà 6B
5 Phương pháp nghiên cứu
Trong phạm vi của đề tài này, tôi đã áp dụng các phương pháp sau:
- Nghiên cứu tài liệu tham khảo: nghiên cứu các tài liệu lí luận, các sách báo, thông tin internet về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, sách giáo khoa, sách giáo viên, thiết kế bài giảng môn lịch sử lớp 6
- Thực nghiệm, thực tiễn thao giảng, dự giờ thăm lớp
- Điều tra các đối tượng học sinh lớp 6 ở nhà trường, điều tra chất lượng bộ môn lịch sử trước và sau khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này, phỏng vấn, quan sát thái độ hứng thú học tập lịch sử của học sinh
- Phương pháp tổng hợp: Trên cơ sở điều tra, nghiên cứu, thực nghiệm, từ
đó phân tích nguyên nhân, kết quả, khái quát tổng hợp đưa ra kết luận chung
Trang 3B NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
Việc sử dụng sơ đồ, lược đồ là cần thiết không thể thiếu trong giảng dạy lịch sử hiện nay, có tác dụng nhiều mặt về giáo dưỡng, giáo dục, và phát triển Học tập lịch sử là quá trình nhận thức những điều đã diễn ra trong quá khứ
để hiểu về hiện tại và hướng tới tương lai Việc tái tạo lại lịch sử không có biện pháp nào tốt hơn là lược đồ, sơ đồ Nó là một bộ phận khăng khít không thể tách rời trong dạy học lịch sử nhằm tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa lí diễn ra các sự kiện lịch sử, đơn giản, khái quát hóa kiến thức, sự kiện Hệ thống lược đồ, sơ đồ trong chương trình lịch sử lớp 6 được chọn lọc và trình bày những kiến thức hết sức cơ bản, là một lượng thông tin đáng kể được phản ánh thông qua ngôn ngữ kí hiệu, giúp học sinh hình dung một cách có cơ sở khoa học làm cho việc phản ánh thực tế lịch sử diễn ra sinh động và đầy đủ giúp cho việc nhận thức lịch sử dễ dàng hơn Chính vì vậy, môn học lịch sử trong nhà trường luôn gắn bó với lược đồ, sơ đồ Nó là một nguồn tư liệu lịch sử quan trọng giúp cho thầy và trò có khả năng nhìn bao quát, đơn giản mà đầy đủ các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ Qua đó, giúp học sinh mở rộng kiến thức, ham học tập lịch sử hơn, cho phép các em có cách hình thành mối quan hệ nhân quả, phát triển khả năng tư duy lô gíc, hình thành thế giới quan duy vật, có tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc
Sơ đồ, lược đồ không chỉ có tác dụng là nguồn tham khảo cho nội dung, mà còn là nguồn tri thức không thể thiếu được trong bài học Nếu sơ đồ, lược đồ được sử dụng tốt, sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ hai hệ thống tín hiệu với nhau: tai nghe, mắt thấy, tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu nhớ lâu, gây được mối liên hệ thần kinh tạm thời khá phong phú, phát huy đựơc năng lực chú ý quan sát, hứng thú của học sinh Sơ đồ, lược đồ lịch sử chỉ là những hình vẽ, kí hiệu, những ô trống được quy ước trong giảng dạy Tuy vậy, nó không khô khan như chính bản thân của nó Ở trong đó có chứa biết bao nhiêu sự kiện, kiến thức lịch sử, những diễn biến của trận đánh, chiến tranh, những thành tựu về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội mà đòi hỏi mỗi giáo viên phải khai khác có hiệu quả mới thực sự đem lại hứng thú cho học sinh Đối với học sinh lớp 6, là lớp đầu cấp, các em vừa lạ trường lớp, bạn bè, lại
lạ với phương pháp học mới, các em được học nhiều thầy cô hơn ở trường tiểu học Vì thế khi lên lớp 6 các em rất khó khăn trong việc tự rèn, tự học để nâng cao tư duy của mình, nhiều em còn chây lười trong học tập, chưa thích thú học
bộ môn lịch sử, các em học chỉ là sự đối phó với giáo viên mà thôi Vì vậy, sử dụng thành thạo và hướng dẫn học sinh tiếp thu tốt qua sơ đồ trống, lược đồ trống sẽ giúp cho các em học tập tốt, tạo được sự kích thích học tập, cũng như giúp các em nắm vững kiến thúc, tái hiện lịch sử, bộ máy nhà nước một cách lôgic và thành thạo
2 Thực trạng
Trang 42 1 Ưu điểm
* Về phía giáo viên
- Ở trường THCS Na Mèo, nhiều giáo viên đã tích cực thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học trong đó quan trọng là đưa vào sử dụng phương pháp trực quan Các giáo viên đã đưa các sơ đồ, bản đồ, lược đồ vào sử dụng trong các tiết dạy của mình, qua đó ít nhiều cũng đã đem lại hứng thú học tập cho học sinh, phần nào đó các em cũng nâng cao được năng lực học tập môn lịch
sử của mình Nhiều giáo viên cũng đã kết hợp nhuần nhuyễn các đồ dùng dạy học, khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiên dạy học và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp trong dạy học
* Về phía học sinh
- Nhiều học sinh trong các tiết học đã có sự tích cực trong việc phát biểu ý kiến, xây dựng bài, hỏi giáo viên các thắc mắc của mình Đặc biệt, nhiều học sinh yếu kém cũng đã và đang cố gắng nắm trong việc nắm các kiến thức trọng tâm cơ bản của bài, các em đã có sự mạnh dạn hơn trong việc lĩnh hội kiến thức
2 2 Hạn chế :
* Về phía giáo viên
- Một số giáo viên công tác tại trường THCS Na Mèo chưa thực sự thay đổi hoàn toàn phương pháp dạy học cho phù hợp với từng tiết dạy, đặc biệt chưa tăng cường và tích cực sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy Một phần do tâm lí ngại sử dụng đồ dùng khi lên lớp vì mọi người không muốn phải chuẩn bị Một số người thì chưa biết sử dụng bản đồ, lược đồ như thế nào cho hiệu quả
- Chúng tôi đã được đi dự giờ thăm lớp nhiều giáo viên trong tổ chuyên môn xã hội, nhận thấy là nhiều giáo viên, đặc biệt là các giáo viên trẻ rất tích cực sử dụng đồ dùng trực quan Nhưng cũng thấy một thực trạng là các giáo viên trong tổ và giáo viên môn lịch sử còn lúng túng khi sử dụng bản đồ, lược đồ, sơ
đồ, chưa biết sử dụng như thế nào để đạt hiệu quả cao
* Về phía học sinh
- Học sinh chủ yếu là học theo phương pháp cũ, chỉ theo những kênh chữ trong sách giáo khoa và những kiến thức mà giáo viên cho ghi ở trên lớp Nhiều
em lười học, chưa có sự chuẩn bị bài ở nhà, kiểm tra bài cũ không thuộc hoặc trả lời lung tung
- Việc khai thác, tìm hiểu kiến thức, sự kiện lịch sử qua sơ đồ, lược đồ lịch
sử của học sinh nhìn chung đang còn rất nhiều hạn chế Rất ít học sinh có thể tường thuật, trình bày hay tóm tắt một sự kiện, trận đánh, một vấn đề về văn hóa, chính trị, xã hội qua sơ đồ, lược đồ lịch sử; hoặc là trình bày không khoa học, trình bày lung tung hoặc là giáo viên gọi lên không trả lời Từ đó dẫn đến kết quả chung là đa số học sinh ghi nhớ các sự kiện lịch sử rất mơ hồ, không nhớ được các sự kiện lịch sử hoặc là nhớ các sự kiện lung tung, lắp nhân vật lịch sử này với sự kiện kia, khi làm bài thường không đạt kết quả cao
- Về học sinh lớp 6: Các em vừa hết chương trình tiểu học, khi chuyển lên bậc học THCS còn nhiều bỡ ngỡ, khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức Các em
Trang 5chưa quen với cách học ở bậc THCS Các em còn ít tuổi, ý thức tự học, tự sáng tạo, tư duy trong học tập của các em chưa cao Thực tế giảng dạy thấy rằng một
số học sinh lớp 6 cũng tích cực giơ tay phát biểu ý kiến, xung phong trả lời các câu hỏi liên quan đến sơ đồ, lược đồ nhưng hiệu quả không cao
3 Một số giải pháp sử dụng sơ đồ, lược đồ trống trong giảng dạy
Để nâng cao hiệu quả giảng dạy đối với bộ môn lịch sử 6, ngoài việc phải bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng, mỗi giáo viên cần có sự sáng tạo, có phong cách, có phương pháp giảng dạy sinh động, phù hợp với đặc trưng bộ môn và phù hợp với lứa tuổi và trình độ tiếp thu bài của học sinh
Để bài giảng sinh động, học sinh có hứng thú học tập, đem lại hiệu quả cao trong một tiết dạy thì việc sử dụng sơ đồ, lược đồ trống có hiệu quả là rất cần thiết trong lịch sử lớp 6
Ở đây chúng tôi xin đưa ra một vài ví dụ khi áp dụng việc sử dụng sơ đồ, lược đồ trống trong giảng dạy:
Ví dụ 1:
Bài 8 - Tiết 8: Thời nguyên thủy trên đất nước ta
Yêu cầu:
Giáo viên phóng to lược đồ hình 24 trên giấy A0: Lược đồ một số di chỉ khảo cổ ở Việt Nam Đây là lược đồ trống: Chỉ có tên các địa danh các di chỉ
khảo cổ học thời nguyên thủy ở nước ta Giáo viên in các hình 18, 19 ,20, 21, 22,
23 SGK và cắt thu gọn theo hình mẫu
Trang 6Hình 24 - Lược đồ: Một số di chỉ khảo cổ ở Việt Nam
Bài này gồm ba mục là:
1 Những dấu tích của Người tối cổ được tìm thấy ở đâu?
2 Ở giai đoạn đầu, Người tinh khôn sống như thế nào?
3.Giai đoạn phát triển của Người tinh khôn có gì mới?
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên treo lược đồ trống lên và hướng dẫn học sinh lên bảng thực hiện các thao tác là tìm công cụ mà giáo viên đã in ra giấy, sau đó dán vào những địa danh gắn liền với những công cụ cho chính xác Học sinh sẽ tìm hiểu nội dung trong sách giáo khoa, xác định địa danh gắn với công cụ trên lược đồ, tìm những hình phù hợp với địa danh để dán Cụ thể là: Học sinh xác định vị trí địa danh ở hang Thẩm Khuyên, Thẩm Hai (Lạng Sơn), dán dán hình ảnh chiếc răng cổ
Trang 7Ở núi Đọ (Thanh hóa), học sinh dán rìu đá.
Ở Nậm Tum ( Lai Châu), học sinh dán công cụ chặt
Trang 8
Ở Hòa Bình, Bắc Sơn, Hạ Long, học sinh dán rìu đá.
Trang 9Khi học sinh lên bảng để dán hình vào các địa danh thì giáo viên sẽ trực tiếp hướng dẫn cho các em thực hiện chính xác và thành thạo Đồng thời hướng dẫn cho các em ở dưới lớp cũng thực hiện thao tác bằng việc “nháp” trong đầu Khi học sinh trên bảng làm xong, giáo viên có thể gọi học sinh khác nhận xét, bổ sung hoặc làm lại Như vậy, các em sẽ hào hứng nghiên cứu bài học, thích thú tham gia hoạt động học tập, các em nắm được kiến thức bài học tại lớp, khắc sâu hơn về những dấu vết của Người tối cổ được tìm thấy khắp đất nước Việt Nam
Từ đó cho các em nhận thức được rằng: Việt Nam cũng là chiếc nôi của loài người
Với việc thực hiện các thao tác trên, chúng tôi thấy rằng việc này thực hiện đem lại hiệu quả cao nhất khi chúng ta dùng nó để củng cố hoặc luyện tập Như vậy sẽ tránh làm cho bài học bị gián đoạn Bởi vì mỗi một mục trong bài chỉ có một vài địa danh gắn liền với các hiện vật, cho nên dùng vào cuối bài, cuối tiết học là khoa học, hợp lí Nó sẽ có tác dụng khắc sâu kiến thức cho học sinh Qua
đó giúp cho các em nắm tốt kiến thức và giúp các em học thuộc bài ở lớp Đồng thời các em còn có thêm những kiến thức bổ ích về địa lí
Ví dụ 2:
Bài 21 - Tiết 24: Khởi nghĩa Lý Bí Nước Vạn Xuân
(542 - 602)
Bài này nằm ở chương III, thời kì mà nhân dân ta chịu sự thống trị của các triều đại phong kiến phương Bắc Đã có các cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta bùng nổ như khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40), cuộc khởi nghĩa Bà Triệu (năm 248) Đầu thế kỉ VI nhà Lương siết chặt ách đô hộ lên đất nước ta và đặt ra hàng trăm thứ thuế làm cho đời sống của nhân lâm vào lầm than và cơ cực Trong hoàn cảnh đó đã nổ ra cuộc khởi nghĩa của Lý Bí Ở tiết này giáo viên hướng dẫn cho học sinh cách sử dụng lược đồ trống để hoàn thành một cuộc khởi nghĩa, nhằm giúp cho các em tái hiện lại lịch sử một cách sinh động và đạt hiệu quả cao trong tiết học
Giáo viên phóng lớn lược đồ trống: Khởi nghĩa của Lí Bí
Trang 10Dùng xốp hoặc bìa cứng cắt, tô màu thể hiện các kí hiệu về cuộc khởi nghĩa:
- Địa điểm Lí Bí phất cờ khởi nghĩa: hình ngọn lửa màu đỏ
- Mũi tên tiến quân của nghĩa quân Lí Bí: hình mũi tên màu xanh
- Nơi nghĩa quân giành thắng lợi: hình ngọn lửa màu xanh
- Quân Lương tiến công: Mũi tên màu đen
- Quân Lương rút chạy: Mũi tên màu đen đứt đoạn
Khi giảng đến phần diễn biến của khởi nghĩa Lý Bí, giáo viên xác định vị trí các địa danh và tường thuật diễn biến bằng lược đồ trống, kết hợp vừa trình bày diễn biến vừa dán các mũi tên và các biểu tượng phù hợp vào nội dung của diễn biến
Học sinh sau khi các em đọc nội dung sách giáo khoa và quan sát địa danh
ở lược đồ, theo dõi phần tường thuật của giáo viên, một em sẽ lên bảng theo yêu cầu của giáo viên thực hiện lại các thao tác mà giáo viên mới hướng dẫn Cuối tiết học, nếu còn thời gian giáo viên có thể thực hiện lại hoặc yêu cầu học sinh