NHẬN xét CHỨC NĂNG TUYẾN GIÁP ở BỆNH NHÂN đái THÁO ĐƯỜNG TYP 2 tại BỆNH VIỆN đại học y hà nội

Tại Mỹ năm 2017 có 27 triệu người mắc bệnh tuyến giáp [6].Tuyến giáp đóng vai trò trung tâm trong điều hòa chuyển hóa của cơ thể nên sự bất thường về chức năng tuyến giáp có tác động lớn

LÊ THỊ DƯƠNG

NHËN XÐT CHøC N¡NG TUYÕN GI¸P

ë BÖNH NH¢N §¸I TH¸O §¦êNG TYP 2

T¹I BÖNH VIÖN §¹I HäC Y Hµ NéI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HÀ NỘI - 2019

LÊ THỊ DƯƠNG

NHËN XÐT CHøC N¡NG TUYÕN GI¸P

ë BÖNH NH¢N §¸I TH¸O §¦êNG TYP 2

T¹I BÖNH VIÖN §¹I HäC Y Hµ NéI

Chuyên ngành: Nội khoa

lòng với người bệnh và là người trực tiếp chỉ bảo tận tình từ những bước đầu trong quá trình nghiên cứu đến khi hoàn thiện luận văn.

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới:

Anh chị bác sĩ, điều dưỡng Đơn vị Nội tiết – Hô hấp, Khoa khám bệnh

- bệnh viện Đại học Y Hà Nội đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em trong quá trình học tập và thu thập số liệu.

Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo sau Đại học, Bộ môn Nội trường Đại học Y Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho em hoàn thành luận văn này

Xin bày tỏ lòng kính yêu sâu sắc đến gia đình, những người thân và bạn bè

đã luôn ở bên hỗ trợ, cổ vũ, động viên em hoàn thành được khóa luận này.

Hà Nội, ngày 10 – 09 - 2019

Học viên sau đại học

Lê Thị Dương

Em là Lê Thị Dương, học viên bác sĩ Nội trú chuyên ngành Nội khoa khóa 42 năm 2017 - 2020, trường Đại Học Y Hà Nội xin cam đoan:

1 Đây là công trình nghiên cứu của do bản thân tôi trực tiếp thực hiện

dưới sự hướng dẫn của PGS TS Vũ Bích Nga.

2 Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam.

3 Các số liệu và thông tin trong luận văn là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp nhận của cơ sở nơi nghiên cứu cho phép lấy số liệu và xác nhận.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kết này.

Hà Nội, ngày 10 – 09 - 2019

Học viên sau đại học

Lê Thị Dương

ĐTĐ: Đái tháo đường

FT3: Free triiodothyronine

FT4: Free thyroxine

HDL – C: High density lipoprotein cholesterolLDL – C: Low density lipoprotein cholesterolTSH: Thyroid stimulating hormone cholesterolVLDL – C: Very low density lipoprotein

NSAIDS: Non-steroidal anti-inflammatory drugs HbA1c: Glycosylated Hemoglobin A1c

RLCNTG: Rối loạn chức năng tuyến giáp

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Sinh lí tuyến tụy và bệnh đái tháo đường 3

1.1.1 Vài nét về sinh lí tuyến tụy 3

1.1.2 Bệnh đái tháo đường 6

1.2 Sinh lí tuyến giáp và rối loạn chức năng tuyến giáp 7

1.2.1 Vài nét về sinh lí tuyến giáp 7

1.2.1 Rối loạn chức năng tuyến giáp 10

1.3 Một số nghiên về đặc điểm bệnh tuyến giáp trên bệnh nhân đái tháo đường 17

1.4 Nghiên cứu về mối liên quan của bệnh tuyến giáp và ĐTĐ type 2 19

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 22

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 22

2.2 Đối tượng nghiên cứu 22

2.3 Phương pháp chọn mẫu 23

2.4 Thiết kế và quy trình nghiên cứu 23

2.5 Biến số và chỉ số 24

2.6 Kế hoạch quản lí và phân tích số liệu, cách khống chế sai số và nhiễu 25

2.6.1 Kế hoạch quản lí số liệu 25

2.6.2 Kế hoạch phân tích số liệu 25

2.6.3 Cách khống chế sai số và nhiễu 26

2.7 Kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu 26

2.8 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 27

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 28

3.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 28

4.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 37

4.1.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo tuổi, giới 37

4.1.2 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nơi điều trị 38

4.1.3 Phân loại bệnh nhân theo BMI, vòng bụng 38

4.2 Rối loạn chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 40

4.2.1 Tỉ lệ rối loạn chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2 40 4.2.2 Phân loại bệnh nhân RLCNTG theo trạng thái điều trị 41

4.2.3 Đặc điểm về tuổi, giới của bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có rối loạn chức năng tuyến giáp 41

4.2.4 Phân loại rối loạn chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 42

4.2.5 Nồng độ fT4 và Cholesterol huyết tương có tương quan tuyến tính nghịch biến 43

4.2.6 Glucose máu lúc đói và HbA1c có tương quan tuyến tính đồng biến 45

4.2.7 Glucose có mối tương quan tuyến tính với Cholesterol toàn phần và LDL-C huyết tương 45

KẾT LUẬN 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Bảng 2.1 Biến số và chỉ số trong nghiên cứu 24

Bảng 2.2 Phân loại BMI theo Tổ chức y tế thế giới cho châu Á 25

Bảng 2.3 Phân loại tình trạng chức năng tuyến giáp 25

Bảng 2.4 Kỹ thuật và công cụ nghiên cứu 26

Bảng 3.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo tuổi, giới 28

Bảng 3.2 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nơi điều trị 28

Bảng 3.3 Phân loại bệnh nhân theo BMI 29

Bảng 3.4 Phân loại bệnh nhân theo đặc điểm vòng bụng 29

Bảng 3.5 Giá trị trung bình của các chỉ số nhân trắc, cận lâm sàng 30

Bảng 3.6 Tỉ lệ rối loạn chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 30

Bảng 3.7 Phân loại bệnh nhân RLCNTG theo trạng thái điều trị 31

Bảng 3.8 Phân loại bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có RLCN tuyến giáp theo giới, tuổi 31

Bảng 3.9 Phân loại rối loạn chức năng tuyến giáp và tỉ lệ tương ứng 32

Bảng 3.10 Bảng xét mối liên quan giữa biến định tính 32

Bảng 3.11 Bảng xét mối tương quan giữa biến định lượng 33

Bảng 3.12 Tương quan giữa glucose và HbA1c, cholesterol toàn phần, LDL – C 34

Biểu đồ 3.1 Mối tương quan tuyến tính nghịch giữa nồng độ Cholesterol

toàn phần với fT4 huyết tương theo phương trình: fT4 = 1,548 x Chol + 26,673 33Biểu đồ 3.2 Mối tương quan tuyến tính thuận của HbA1c và Glucose huyết

-tương lúc đói, theo phương trình Glucose =1,523 x HbA1c –1,981 34Biểu đồ 3.3 Mối tương quan tuyến tính thuận giữa Cholesterol với Glucose

huyết tương lúc đói, theo phương trình Chol = 0,068 x G +4,423 35Biểu đồ 3.4 Mối tương quan tuyến tính thuận giữa Glucose huyết tương lúc

đói với LDL – C, theo phương trình LDL = 0,043 x G + 2,459 36

Hình 1.1 Cấu tạo tuyến tụy 3 Hình 1.2 Hình ảnh tuyến giáp 8

ĐẶT VẤN ĐỀ

Đái tháo đường xuất hiện từ 1500 năm trước công nguyên và ca bệnhđầu tiên được ghi chép lại trong văn tự của người Ai Cập cổ đại [1] Từ khixuất hiện, số lượng người mắc ĐTĐ cũng như những hệ lụy của nó chưa baogiờ ngừng tăng lên Theo báo cáo của Tổ chức y tế thế giới năm 2016 vềĐTĐ, có đến 422 triệu người trưởng thành mắc ĐTĐ ĐTĐ gây tử vong cho1,5 triệu người năm 2012 [2] Không những gây thiệt hại to lớn về người,ĐTĐ còn gây ra sự tiêu tốn về kinh tế Năm 2017, nước Mỹ đã tổng chi 327triệu đô la cho việc chẩn đoán ĐTĐ, 237 triệu đô la cho điều trị bệnh này và

90 triệu đô do giảm sút năng suất lao động của người mắc bệnh [3]

Đái tháo đường là hội chứng của rối loạn chuyển hóa carbohydrat, lipid

và protein Insulin của tuyến tụy ảnh hưởng đến chuyển hóa lipd và proteincũng nhiều như tác động của nó lên chuyển hóa carbohydrat [4] Tuyến giáp

là tuyến nội tiết lớn nhất cơ thể, hormone T3, T4 có nhiều chức năng quantrọng, đặc biệt là chức năng chuyển hóa [5] Insulin và hormon giáp cùngtham gia vào nhóm hormon điều hòa đường máu, tăng hormon giáp làm tănggiải phóng hormone của hầu hết các tuyến nội tiết khác trong cơ thể đồng thờicũng làm tăng nhu cầu của mô dành cho các hormon này

Trong các bệnh nội tiết, bệnh lí tuyến giáp thường gặp thứ hai sau đáitháo đường Tại Mỹ năm 2017 có 27 triệu người mắc bệnh tuyến giáp [6].Tuyến giáp đóng vai trò trung tâm trong điều hòa chuyển hóa của cơ thể nên

sự bất thường về chức năng tuyến giáp có tác động lớn tới việc kiểm soátbệnh đái tháo đường

Thế giới đã có những nghiên cứu về đặc điểm bệnh tuyến giáp ở bệnhnhân đái tháo đường Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng người bị đái tháođường có nguy cơ cao hơn mắc bệnh tuyến giáp so với cộng đồng, và đặc

biệt, không điều trị tốt bệnh lí tuyến giáp có thể làm tăng triệu chứng, biếnchứng của đái tháo đường Ở nước ta có ít nghiên cứu về vấn đề này trong khiđây là hai nhóm bệnh rất thường gặp và có tác động lớn tới kinh tế - xã hội,điều trị tốt bệnh tuyến giáp góp phần nâng cao hiệu quả các biện pháp kiểmsoát đường huyết, giảm biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống ở bệnh

nhân đái tháo đường nên chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Nhận xét chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 tại bệnh viện Đại học

Y Hà Nội” với mục tiêu:

Nhận xét tình trạng chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Sinh lí tuyến tụy và bệnh đái tháo đường

1.1.1 Vài nét về sinh lí tuyến tụy

Tuyến tụy bao gồm hai thành phần chính là tụy ngoại tiết – túi tuyến tụy(acini) bài tiết dịch tiêu hóa vào tá tràng và tiểu đảo Langerhan – tụy nội tiết,sản xuất ra hai loại hormone chính là insulin và glucagon, đổ trực tiếp vào máu,đóng vai trò quan trọng trong điều hòa chuyển hóa glucid, lipid, carbohydrat Insulin lần đầu tiên được chiết xuất từ tụy năm 1922 bởi Banting vàBest, trong lịch sử, insulin được biết đến là có liên quan tới đường máu, vàđầy đủ hơn là tác động đến chuyển hóa carbohydrat Bất thường trong chyểnhóa chất béo gây ra tình trạng toan hóa máu, xơ vữa thành động mạch, lànhững nguyên nhân gây tử vong ở bệnh nhân ĐTĐ Đồng thời, ở những bệnhĐTĐ lâu năm, có hiện tượng giảm tổng hợp protein dẫn tới dị hóa mô cũngnhư các rối loạn khác về chức năng tế bào Do đó, tác động của insulin lênchuyển hóa chất béo và protein cũng nhiều như tới chuyển hóa carbohydrat

Hình 1.1 Cấu tạo tuyến tụy [7]

Insulin là hormone đi liền với sự dồi dào năng lượng Sở dĩ nói như vậy

là vì khi có lượng lớn thức ăn trong bữa ăn, đặc biệt là hàm lượng carbohydratlớn thì insulin được sản xuất rất nhiều Với ý nghĩa đó, insulin đóng vai tròquan trọng trong tích trữ năng lượng dư thừa Khi lượng lớn carbohydrat đượcđưa vào cơ thể, insulin cất trữ chúng dưới dạng glycogen chủ yếu ở gan và cơ.Phần còn lại không được chuyển hóa thành glycogen sẽ được insulin kíchthích biến đổi thành chất béo tích trữ tại mô mỡ Trong chuyển hóa protein,insulin thúc đẩy tế bào hấp thu acid amin và biến đổi chúng thành protein.Thêm vào đó, nó cũng ức chế quá trình phân giải protein vốn dĩ đang tồn tạitrong tế bào

Với chuyển hóa carbohydrat

Insulin thúc đẩy quá trình thu nhận và chuyển hóa glucose ở cơ Phầnlớn thời gian trong ngày hoạt động co cơ lấy năng lượng từ acid béo màkhông phải từ glucose Điều này được giải thích là do ở trạng thái nghỉ ngơicủa cơ, tế bào này giảm tính thấm với glucose trừ trường hợp nó được insulinkích thích giống với thời điểm sau bữa ăn Như vậy có hai tình huống để cơ

sử dụng được lượng lớn glucose Thứ nhất là khi hoạt động thể lực ở mứctrung bình hoặc nặng, tình huống này không đòi hỏi sự có mặt của insulin,chính hoạt động co cơ đã làm tăng tính thấm của màng tế bào với glucose.Thứ hai là vài giờ sau bữa ăn, khi tụy giải phóng nhiều insulin vào máu

Nếu sau bữa ăn cơ không hoạt động, glucose hấp thụ trước đó sẽ đượcbiến đổi thành glycogen Insulin kích thích quá trình vận chuyển glucose quamàng tế bào nói chung, đối với tế bào cơ ở trạng thái nghỉ ngơi, insulin làmtăng ít nhất 15 lần sự hấp thu glucose vào nội bào

Insulin thúc đẩy quá trình hấp thu, dự trữ và sử dụng glucose ở gan Giúpcho hầu hết glucose được hấp thu tại gan sau bữa ăn được chuyển hóa thànhglycogen là một trong những vai trò quan trọng nhất của insulin Khi glucose

máu giảm, glycogen được phân giải để duy trì glucose máu không quá thấp.Nếu lượng glucose lớn hơn khả năng tích trữ dưới dạng glycogen của gan,insulin sẽ thúc đẩy quá trình biến đổi chúng thành acid béo, được đóng góidưới dạng triglyceride và vận chuyển bởi VLDL- C đến mô mỡ.

Khác với tế bào còn lại của cơ thể, quá trình tiếp nhận và sử dụngglucose của tế bào não không cần đến vai trò của insulin Não thường chỉ sửdụng được glucose làm nguồn năng lượng, việc sử dụng các nguồn nănglượng thay thế khác là hết sức khó khăn Khi đường máu thấp hơn 20 – 50mg/100ml, triệu chứng của sốc do hạ đường huyết xuất hiện, đặc trưng bởidấu hiệu kích thích thần kinh, ngất, co giật thậm chí hôn mê

Trong chuyển hóa chất béo

Sự thiếu hụt insulin kéo dài gây ra tình trạng xơ vữa động mạch, thườngdẫn tới nhồi máu cơ tim, đột quỵ não, tai biến mạch máu Insulin thúc đẩy quátrình tổng hợp và dự trữ chất béo ở mô mỡ Với tế bào mỡ, insulin ức chế sựnhạy cảm của tế bào với lipase, tăng cường vận chuyển glucose vào tế bào mỡchủ yếu để tạo alpha glucose phosphate – chất tạo triglyceride

Nếu thiếu hụt insulin, chất béo sẽ được huy động để tạo năng lượng, quátrình này xảy ra ở thời điểm xa bữa ăn và thường xuyên ở bệnh nhân ĐTĐ,gây nên chuỗi hậu quả: tăng ly giải mỡ và giải phóng acid béo tự do vàomáu; nồng độ acid béo tự do trong máu tăng cao thúc đẩy gan chuyển chúngthành phospholipid và cholesterol, cùng với triglyceride đã hình thành tronggan, chúng được giải phóng vào máu dưới dạng lipoprotein; tăng nồng độlipoprotein máu đặc biệt với thành phần giàu cholesterol gây nên tình trạng xơvữa động mạch ở bệnh nhân ĐTĐ

Sự thiếu hụt insulin gây ra tình trạng toan ceton Cơ chế là thiếu hụtinsulin trong khi acid béo tự do tăng cao trong máu làm hoạt hóa kênhcarnitin của ty thể, tăng cường biến acid béo thành acetoacetic acid, giải

phóng chất này vào máu Cũng chính sự thiếu hụt insulin khiến cho mô ngoại

vi giảm khả năng sử dụng acetoacetic, nó được chuyển hóa một phần thànhaceton, beta hydroxybutiric, ba chất này được gọi chung là thể ceton (ketone),nồng độ cao của chúng gây ra tình trạng toan chuyển hóa ở bệnh nhân ĐTĐnặng, có thể dẫn tới hôn mê và tử vong

Trong chuyển hóa protein

Insulin thúc đẩy quá trình tổng hợp và dự trữ protein Sự thiếu hụtinsulin làm giảm protein và tăng acid amin trong máu, acid amin này được sửdụng để tạo năng lượng hoặc để tân tạo glucose Kết quả là tăng ure niệu, cơthể trở nên yếu ớt, rối loạn chức năng của nhiều cơ quan Insulin phối hợp vớiGrowth hormon trong quá trình phát triển của cơ thể [4]

1.1.2 Bệnh đái tháo đường

Đái tháo đường là hội chứng rối loạn chuyển hóa carbohydrat, chất béo,protein Bệnh gây nên bởi thiếu hụt insulin hoặc sự giảm nhạy cảm của môvới insulin Hai thể ĐTĐ thường gặp là:

ĐTĐ type 1 cũng gọi là ĐTĐ phụ thuộc insulin, gây ra bởi thiếu hụt bàitiết insulin

ĐTĐ type 2 – ĐTĐ không phụ thuộc insulin, gây nên bởi sự giảm nhạycảm của mô đích với tác động chuyển hóa của insulin, sự giảm nhạy cảm nàythường được gọi là kháng insulin

Về cơ bản, cả hai nguyên nhân đều làm giảm hiệu quả của quá trình tiếpnhận và sử dụng glucose của tế bào, trừ tế bào não Hậu quả là đường máutăng cao, tế bào giảm sử dụng glucose, tăng sử dụng chất béo và protein [4].Tổn thương tế bào bêta đảo tụy hoặc các bệnh lí làm sai sót quá trình sảnxuất insulin có thể dẫn tới ĐTĐ type 1 Nhiễm virus hoặc rối loạn tự miễn cóthể liên quan đến quá trình phá hủy tế bào bêta dảo tụy mặc dù yếu tố ditruyền cũng đóng vai trò chính trong cơ chế bệnh sinh vì nó quyết định tính

mẫn cảm của tế bào bêta với các tác nhân này Ở Mỹ, ĐTĐ type 1 thườngkhởi phát vào khoảng 14 tuổi nên có tên khác là “ĐTĐ vị thành niên” ĐTĐtype 1 có thể khởi phát rất đột ngột, thường trong vài ngày đến vài tuần, với 3triệu chứng điển hình; tăng đường máu, tăng sử dụng chất béo để cung cấpnăng lượng và cho quá trình sản xuất cholesterol của gan, giảm sút proteincủa cơ thể.

ĐTĐ type 2 – Sự kháng lại tác động chuyển hóa của insulin

ĐTĐ type 2 thường gặp hơn nhiều so với ĐTĐ type 1, chiếm khoảng 90

% các trường hợp mắc ĐTĐ Khởi bệnh của ĐTĐ type 2 thường sau 30 tuổi,phần lớn rơi vào độ tuổi từ 50 đến 60 và bệnh diễn biến từ từ Do đó, ĐTĐtype 2 có tên khác là ĐTĐ ở người trưởng thành Tuy nhiên, trong nhữngnăm gần đây, có sự gia tăng đáng kể số ca mắc ĐTĐ type 2 dưới 20 tuổi,

xu hướng này có thể phần nhiều liên quan đến gia tăng tỉ lệ béo phì – yếu

tố nguy cơ quan trọng nhất của ĐTĐ typ 2 ở cả trẻ em và người lớn Béophì, tình trạng kháng insulin, hội chứng chuyển hóa là yếu tố dự báo xảy rabệnh ĐTĐ type 2 [4]

ĐTĐ gây ra biến chứng cấp tính và biến chứng mãn tính Biến chứngcấp tính bao gồm hôn mê nhiễm toan ceton và hôn mê tăng áp lực thẩmthấu Biến chứng vi mạch và bệnh lí mạch máu lớn là hậu quả mãn tĩnh củabệnh [8]

1.2 Sinh lí tuyến giáp và rối loạn chức năng tuyến giáp

1.2.1 Vài nét về sinh lí tuyến giáp

Tuyến giáp nằm ngay dưới thanh quản, ở hai bên và phía trước khí quản,thường nặng 15 đến 20 gram ở người trưởng thành Nó tiết ra hai loạihormone chính là thyroxine và triiodothyronine, thường gọi là T4 và T3 Cảhai hormon này đều làm tăng chuyển hóa Thiếu hụt hoàn toàn hormone tuyếngiáp có thể làm giảm tỉ lệ chuyển hóa 40 % đến 50% so với bình thường, thừa

quá nhiều hormone tuyến giáp có thể làm tăng chuyển hóa cớ bản lên 60 %đến 100 % so với bình thường Sản xuất hormone tuyến giáp chịu sự chi phốicủa hormone TSH của thùy trước tuyến yên [4]

Hình 1.2 Hình ảnh tuyến giáp [9]

Hormon tuyến giáp làm tăng quá trình phiên mã của nhiều gen Kết quả

là tạo ra rất nhiều protein enzyme, cấu trúc, vận chuyển, làm tăng hoạt độngchức năng của toàn bộ cơ thể Hầu hết T4 của tuyến giáp được biến đổi thànhT3, 90% hormon giáp gắn với recetor ở màng tế bào là T3 Hormon cũng làmtăng chuyển hóa tế bào, tăng sự phát triển ở người trẻ tuổi, hoạt động thầnkinh bị hưng phấn và làm tăng hoạt động của hầu hết các tuyến nội tiết khác.Chúng cũng làm tăng số lượng và hoạt động của ty thể, tăng hoạt các kênhvận chuyển ion qua màng, điển hình như Na+ - K+ - ATPase

Tác động của hormone giáp tới sự phát triển của cơ thể.

Hormon giáp đóng vai trò trong sự phát triển của cơ thể, đặc biệt thểhiện rõ ở thời kì trẻ em đang phát triển Suy giáp khiến sự phát triển cơ thể bịkìm hãm Cường giáp khiến cơ thể trưởng thành sớm hơn bình thường

Tác động của hormone giáp tới chuyển hóa:

Kích thích mọi hoạt động của chuyển hóa carbohydrat như tăng cườnghấp thu glucose tế bào, tăng tân tạo đường, tăng ly giải đường và ngay cả tăngtiết insulin – hormon tác động lên chuyển hóa glucid

Hormon giáp tác động tới mọi mặt của chuyển hóa lipid Tác dụng củahormon là huy động lipid của mô mỡ, làm giảm dự trữ mỡ của cơ thể, làm tăngnồng độ acid béo tự do trong máu Hormon giáp làm tăng quá trình bài xuấtcholesterol vào mật, thải qua phân, nên làm giảm cholesterol huyết tương

Làm tăng nhu cầu vitamin của cơ thể Hormon giáp làm tăng số lượngnhiều enzyme, vitamin là thành phần cấu tạo của các enzyme và co enzymenên cơ thể tăng nhu cầu với vitamin

Làm tăng tốc độ chuyển hóa

Làm giảm cân nặng Hormone giáp tăng cao thường gây giảm trọnglượng của cơ thể Ngược lại, giảm nhiều hormone này gây tăng cân ở ngườimắc bệnh Tuy nhiên điều này không phải luôn đúng, vì tăng hormone giápcũng làm tăng cảm giác thèm ăn, tác động này cân bằng lại với sự tăng tốc độchuyển hóa cơ bản

Trên hệ tim mạch, hormone giáp làm tăng tốc độ lưu thông máu, tăngcung lượng tim, tăng nhịp tim, tăng cường sức có bóp cơ tim.Tăng nhẹhormone giáp giúp tăng nhịp tim, tuy nhiên, nếu hormone này tăng quá cao sẽkhiến cơ tim suy giảm chức năng bởi quá trình dị hóa protein kéo dài Huyết

áp động mạch trung bình thường không đổi vì huyết áp tâm thu tăng, huyết áptâm trương giảm

Tăng tốc độ chuyển hóa làm tăng nhu cầu oxy và thải carbon dioxide nêntương ứng làm tăng tần số thở và nhịp thở sâu hơn

Tăng nhu động đường tiêu hóa Dưới tác động của hormone giáp, dịchtiêu hóa được tiết nhiều hơn và nhu động đường tiêu hóa được tăng cường.Bệnh nhân cường giáp thường có triệu chứng tiêu chảy, ngược lại, suy giáp cótriệu chứng táo bón

Hormon tuyến giáp làm tăng tính hưng phấn của hệ thần kinh trung ương.Với hệ cơ, tăng nhẹ hormone giáp làm tăng sức co cơ, ngược lại, bệnhnhân sẽ có triệu chứng yếu cơ nếu hormone này tăng nhiều vì quá trình dị hóaprotein xảy ra qua mức.

Run cơ nhanh là một trong những triệu chứng đặc trưng của cường giáp,tần số run khoảng 10 đến 15 lần trong 1 giây, nó không giống với run cơchậm trong bệnh Parkinson Cơ chế có thể là do tăng đáp ứng của synap thầnkinh cơ thuộc cung phản xạ của tủy sống chỉ huy cơ đó Vậy nên run cơ có ýnghĩa quan trọng trong việc đánh giá tác động của hormone giáp lên hệ thầnkinh trung ương

Đối với giấc ngủ Hormon giáp làm tiêu tốn năng lượng qua hoạt động

co cơ và tác động lên hệ thần kinh trung ương nên bệnh nhân cường giápthường mệt mỏi, thêm vào đó, sự hưng phấn thần kinh trung ương khiến họkhó ngủ Ngược lại, bệnh nhân suy giáp thường ngủ nhiều, 12 đến 14 tiếngmột ngày

Tác động lên các tuyến nội tiết khác Tăng hormone giáp làm hầu hết cáctuyến nội tiết khác tăng tiết, đồng thời cũng làm tăng nhu cầu của mô với cáchormon này, bao gồm insulin của tuyến tụy [4]

1.2.1 Rối loạn chức năng tuyến giáp

1.2.1.1 Cận lâm sàng trong cường giáp

Định lượng TSH là xét nghiệm máu nhạy và đặc hiệu nhất, nên được làmđầu tiên khi lâm sàng nghi nghi ngờ nhiễm độc giáp Tuy nhiên trong các tìnhhuống lâm sàng có nhiễm độc giáp rõ ràng, nên định lượng bộ xét nghiệmTSH, fT4, tT3 Do có mối quan hệ tuyến tính đảo ngược nên một thay đổinhỏ của fT4 dẫn đến thay đổi lớn ở nồng độ TSH huyết thanh Định lượngTSH có độ nhạy cao hơn so với định lượng trực tiếp hormon giáp huyết thanhtrong việc đánh giá tình trạng thừa hormon giáp

Khi cường giáp rõ, fT4, T3 hoặc cả hai chỉ số sẽ tăng, và TSH huyếtthanh có giá trị dưới mức bình thường (<0,01 mU/L, với kĩ thuật định lượngthế hệ 3) Tuy nhiên, T4 và fT4 có thể bình thường, chỉ tăng T3 trong giaiđoạn sớm của cường giáp do nhân tự chủ hay bệnh Grave's, tình huống nàyđược gọi là "nhiễm độc T3" Giống như định lượng T4, định lượng T3 chịuảnh hưởng bởi protein bám dính Kĩ thuật định lượng fT3 ít được ứng dụngrộng rãi so với định lượng fT4 Vì vậy trong thực hành lâm sàng, đánh giá T3hay được sử dụng hơn fT3

Cường giáp dưới lâm sàng được định nghĩa là fT4 bình thường, T3 hoặcfT3 bình thường, và TSH thấp hơn bình thường Để tránh phải lấy máu nhiềulần, một số phòng xét nghiệm sẽ tự động lưu lại mẫu máu, định lượng fT4 vàT3 nếu như trước đó phát hiện TSH thấp hơn bình thường

Nếu không nghĩ đến những bệnh lí như: Adenoma tuyến yên tiết TSH,

có sự đề kháng hormon giáp hay kết quả xét nghiệm bị sai số bởi kháng thể tựmiễn dịch thì TSH bình thường giúp loại trừ chẩn đoán nhiễm độc giáp

Thuật ngữ "euthyroid hyperthyroxinemia" - Bình giáp khi mà hormongiáp trong máu cao, dùng để chỉ một số tình huống rối loạn protein huyếtthanh gắn hormon gây ra tăng T4 toàn phần (thường cũng tăng T3 toàn phần)trong khi lâm sàng không biểu hiện cường giáp Một số bệnh có rối loạnprotein này là: Tăng protein gắn T4(TBG - T4 binding globulin), tăngtransthyretin, albumin bất thường có ái lực cao gắn T4 (tăng hormon giáptrong máu có tính chất gia đình), hiếm gặp hơn là xuất hiện các globulin miễndịch trực tiếp gắn T4 Tăng TBG có thể là hậu quả của bệnh di truyền liênquan nhiễm sắc thể X, thai kì, sử dụng estrogen, viêm gan, porphyrin niệu cấpkhông liên tục, trong quá trình điều trị với 5 - fluorouracil, perphenazine hoặcmột số thuốc gây nghiện Các nguyên nhân khác phải kể đến của tình trạngnày bao gồm thuốc ức chế T4 chuyển thành T3 như là: amiodarone, liều cao

propranolol, thuốc điều trị loạn thần cấp, lạm dụng amphetamin Định lượnghormon giáp dạng tự do cũng cho kết quả sai lệch trong những tình huống kểtrên fT4 tăng giả tạo có thể do các kháng thể có ái lực hoặc khi sử dụngheparin, hai tình huống này đều có sự hoạt hóa lipoprotein lipase làm giảiphóng acid béo tự do, thế chỗ của T4 trong protein gắn.Các kháng thể có ái lực cũng có thể gây tăng TSH giả tạo, loại bỏ sai số nàybằng cách định lượng lại TSH bằng kĩ thuật khác.

Kĩ thuật miễn dịch học thường được sử dụng để định lượng TSH, biotin

dư thừa trong máu thế chỗ cho các kháng thể đã được biotin hóa, gây ra TSHthấp giả tạo Trong khí đó, ở kĩ thuật gắn cạnh tranh dùng để định đo fT4,biotin dư thừa này lại khiến fT4 tăng giả tạo Vì vậy, bệnh nhân dùng biotinliều cao có tăng T4 và giảm TSH nên ngừng sử dụng biotin ít nhất 2 ngàytrước khi định lượng lại hai chỉ số này

Sau khi loại trừ tình trạng "Bình giáp trong khi hormon giáp trong máutăng cao", nên nghĩ đến cường giáp do TSH nếu hormon giáp tăng và TSHbình thường hoặc tăng Chụp cộng hưởng từ tuyến yên kết hợp với tỉ số caobất thường giữa tiểu thể alpha (thuộc hormon có bản chất glycoprotein củatuyến yên) và TSH giúp chẩn đoán Adenoma tuyến yên tiết TSH Để hỗ trợchẩn đoán bệnh cảnh kháng hormon giáp, nên khai thác tiền sử gia đình vàkiểm tra đột biến tại gen mã hóa receptor beta của hormon giáp [10]

1.2.1.2 Cận lâm sàng trong suy giáp.

Trong huyết thanh, T4 chủ yếu gắn với T4 - binding globulin (TBG),lượng nhỏ hơn gắn transthyretin, prealbumin, albumin Do xấp xỉ 99,97% T4gắn với protein nên định lượng T4 huyết thanh bị ảnh hưởng bởi yếu tố làmthay đổi sự bám dính này, các yếu tố này độc lập với bệnh lí tuyến giáp Theo

đó, kĩ thuật định lượng fT4 huyết thanh đã được phát triển và ứng dụng rộngrãi thay thế cho định lượng T4 trong việc đánh giá chức năng tuyến giáp

fT4 thấp hơn khoảng giá trị bình thường là đủ để chẩn đoán suy giáp,trong khi đó TSH có thể tăng, bình thường hoặc giảm Ở bệnh nhân cườnggiáp được điều trị kháng giáp trạng, phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp hayđiều trị iod phóng xạ thì việc định lượng fT4 giúp đánh giá tình trạng suy giápbởi TSH có thể thấp kéo dài vài tuần đến vài tháng.

Nên định lượng T4 toàn phần hơn là fT4 trong thai kì Do có sự thay đổiprotein huyết thanh trong khi mang thai, kết quả định lượng fT4 có thể thấphơn khoảng tham chiếu dành cho người không mang thai Hơn nữa, nhiều phụ

nữ mang thai có fT4 thấp hơn khoảng tham chiếu trong quý thứ 3 của thai kì.Cuối cùng, do không có phương pháp định lượng đặc hiệu cũng như khoảnggiá trị tham khảo của fT4 cho mỗi quý của thai kì Ngược lại, T4 toàn phầntăng trong quý một của thai kì và khoảng tham chiếu gấp 1,5 lần giá trị bìnhthường ở người không có thai

Tương tự như T4, T3 cũng gắn với protein huyết thanh chủ yếu là TBGkhoảng 99,7% Tuy nhiên, việc định lượng T3 cho dù là toàn phần hay tự dođều có những hạn chế trong đánh giá suy giáp bởi các chỉ số này thường cógiá trị bình thường do sự tăng kích thích của phần mô giáp có chức năng cònlại, gây tăng TSH và tăng tổng hợp type 2 iodothyronine deiodinase Hơn nữa,người mắc bệnh nặng không phải bệnh lí tuyến giáp có t3 thấp vì có sự giảmchuyển T4 thành T3 ở ngoại vi và tăng bất hoạt hormon giáp

Những cạm bẫy khi phiên giải chỉ số TSH.

Định lượng TSH là xét nghiệm cơ bản để theo dõi rối loạn chức năngtuyến giáp, đánh giá hiệu quả của việc bổ sung thay thế hormon ở bệnh nhânsuy giáp nguyên phát, của liệu pháp ức chế ở bệnh nhân ung thư tuyến giáp cónguồn gốc tế bào nang giáp Nồng độ TSH trong ngày có thể thay đổi đến50% giá trị trung bình Thường có xu hướng thấp nhất vào chiều tối và caonhất khi ngủ Do đó, sự thay đổi TSH ở mức 40 - 50%, vẫn trong giới hạnbình thường sẽ không phản ánh sự thay đổi chức năng tuyến giáp

Giải phóng TSH rất nhạy với sự thay đổi rất nhỏ của fT4 Ở cả bệnhnhân cường giáp hay suy giáp, thường phát hiện được TSH bất thường trướckhi fT4 có sự thay đổi

Ở đối tượng không có bằng chứng huyết thanh học của bệnh lí tự miễntuyến giáp, tỉ lệ bệnh nhân có TSH trên 3,0 mIU/L tăng theo tuổi, ở người già(trên 80 tuổi) có khoảng 23,9% giá trị TSH thuộc khoảng 2,5 đến 4,5 mIU/L,

và khoảng 12% nồng độ TSH trên 4,5 mIU/L Do đó, sự thay đổi nhỏ TSH ởngười cao tuổi có thể chỉ đơn thuần là biểu hiện của tuổi tác thay vì phản ánhrối loạn chức năng tuyến giáp Vậy nên không phải mọi bệnh nhân tăng nhẹTSH đều là suy giáp hay cần điều trị thay thế hormon giáp

TSH bất thường có thể được thấy trong một số bệnh lí ngoài tuyếngiáp.TSH huyết thanh có thể bị ức chế ở bệnh nhân nhập viện điều trị bệnhcấp tính, thậm chí dưới 0,1 mIU/L kết hợp với giảm fT4 ở bệnh nặng nguykịch, đặc biệt khi bệnh nhân được tiêm dopamine hoặc glucorticoids Bêncạnh đó, TSH có thể tăng trên ngưỡng bình thường, nhưng thường dưới 20mIU/L trong pha hồi phục của bệnh lí không thuộc tuyến giáp Do đó, nênhạn chế định lượng TSH ở bệnh nhân điều trị nội viện, chỉ nên làm xétnghiệm này khi nghi ngờ có suy giáp

Trong quý đầu của thai kì, TSH huyết thanh đa số giảm nhưng thườngkhông dưới 0,1 mIU/L, cơ chế là do tác dụng kích thích tuyến giáp của hCG

và thường trở về giá trị bình thường trong ba tháng giữa của thai kì

Sự giải phóng TSH có thể bị ức chế bởi tiêm dưới da octreotide dùkhông gây suy giáp trung ương vĩnh viễn, hoặc bởi uống bexảotene Thêmnữa, có thể thấy TSH thấp kết hợp fT4 thấp ở bệnh nhân mắc chán ăn thầnkinh, tương tự ở bệnh nhân mắc bệnh nặng, hay ở suy giáp trung ương do rốiloạn chức năng tuyến yên và vùng dưới đồi

TSH có thể tăng nhẹ, thường không quá 6 - 7 mUI/L ở bệnh nhân suygiáp trung ương, hoặc adenoma tuyến yên không tiết gây ra bởi chất cấu trúctương tự TSH nhưng ở dạng bất hoạt Bệnh nhân mắc bệnh kháng hormongiáp sẽ có TSH và hormon giáp cùng tăng trong huyết thanh Kháng thể đadòng, yếu tố dạng thấp, kháng thể tự miễn kháng TSH có thể khiến TSH tănggiả tạo Cuối cùng, suy thượng thận có thể liên quan tới tăng TSH, giá trị này

về bình thường khi bổ sung glucocorticoid [11]

1.2.1.3 Khoảng tham chiếu các chỉ số cận lâm sàng tuyến giáp.

Khoảng giá trị bình thường các chỉ số cận lâm sàng tuyến giáp phụ thuộcvào kĩ thuật sinh hóa, độ tuổi, đặc điểm của bệnh nhân (nữ có thai, người giàtrên 80 tuổi)

(1) Theo sách Bệnh học Nội khoa: Xét nghiệm trong trường hợp cườnggiáp: TSH giảm, thường < 0,05 mIU/l (bình thường 0,3 – 5 mIU/l); FT4 vàFT3 tăng cao (bình thường FT4 = 12- 25 pmol/l) trong 95% các trường hợp,5% còn lại có FT4 bình thường và FT3 tăng (nhiễm độc giáp T3), hoặc TSHgiảm nhưng FT3 và FT4 bình thường (gọi là cường giáp dưới lâm sàng) gặptrong giai đoạn sớm của bệnh Basedow hoặc do adenoma độc của tuyến giáptiết T3

Trường hợp TSH tăng và FT3, FT4 cũng tăng thì phải nghĩ đến cườnggiáp do u tuyến yên (u tiết TSH) []

Nhìn chung, suy giáp đối ngược với cường giáp trong những tác độngsinh bệnh học Chẩn đoán suy giáp dễ nếu triệu chứng lâm sàng điển hình,TSH tăng hoặc bình thường, FT4 giảm Nồng độ TSH máu > 20 µmol/ml:chẩn đoán xác định suy giáp tiên phát Nồng độ TSH < 20 µmol/ml: suy giáptiên phát nhẹ (dưới lâm sàng) hoặc do bệnh ngoài tuyến giáp gây nên Ở bệnhnhân tăng nhẹ TSH cần đinh lượng FT4 để khẳng định chẩn đoán Suy giápthứ phát nồng độ TSH trong giới hạn bình thường [8]

(2) Giá trị bình thường theo tham chiếu của phòng xét nghiệm tại Bệnhviện Đại học Y Hà Nội với T3 là 1.3 – 3.1 nmol/l, FT4 là 12 – 22 pmol/l,TSH là 0.27 – 4.2 µUI/ml

(3) Theo hướng dẫn của Hiệp hội tuyến giáp Hoa Kỳ, cường giáp dướilâm sàng được định nghĩa là khi TSH thấp hơn giá trị bình thường và T3, FT4trong giới hạn bình thường Cường giáp rõ là khi TSH thấp hơn giá trị bìnhthường kèm với T3 và/hoặc FT4 tăng cao hơn giới hạn bình thường Áp dụngvới giá trị tham chiếu của phòng xét nghiệm tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội:Chẩn đoán cường giáp cận lâm sàng khi TSH < 0.27µUI/ml và T3, FT4 tronggiới hạn bình thường Cường giáp rõ khi TSH < 0.27µUI/ml và FT4 > 22pmol/l và/hoặc T3 >3.1 nmol/l [11]

(4) Theo hướng dẫn của Hiệp hội tuyến giáp Hoa Kỳ, Hội các nhà nội tiết lâmsàng Hoa Kỳ (ATA/AACE), chẩn đoán suy giáp cận lâm sàng khi TSH lớnhơn giá trị trên của bình thường kèm theo FT4 nằm trong giới hạn bìnhthường Chẩn đoán suy giáp rõ khi TSH > 10 µUI/ml và FT4 thấp hơn giá trịbình thường Áp dụng với giá trị tham chiếu của phòng xét nghiệm tại Bệnhviện Đại học Y Hà Nội: Chẩn đoán suy giáp cận lâm sàng khi TSH > 4.2 µUI/

ml và FT4 trong giới hạn bình thường Chẩn đoán suy giáp rõ khi TSH > 10µUI/ml và FT4 < 12 pmol/l

1.2.1.4 Sự thay đổi sinh lí của chức năng tuyến giáp trong thai kì.

Thai kì bình thường có sự tăng thải iod qua nước tiểu, tăng protein gắnthyroxine, tăng sản xuất hormon giáp do kích thích của hCG Những yếu tốnày đều ảnh hưởng kết quả xét nghiệm chức năng tuyến giáp ở phụ nữ có thai.Tuyến giáp khỏe mạnh sẽ biến đổi để đáp ứng với những thay đổi trên thôngqua sự chuyển hóa hormon, hấp thu iod, điều hòa trục dưới đồi – tuyến yên –tuyến giáp Xét nghiệm hormon tuyến giáp ở một phụ nữ mang thai khỏemạnh vì thế mà sẽ khác một phụ nữ khỏe mạnh nhưng không mang thai Hơn

nữa, khoảng giá trị tham chiếu cho TSH, fT4 ở những test được ứng dụngrộng rãi nhất có thể khác biệt đáng kể với cộng đồng dân cư khác nhau.

Sau khi thụ thai, tuần hoàn TGB và TT4 tăng dần từ trước tuần thứ 7 và đạtđỉnh vào tuần thứ 16 Nồng độ cao này còn duy trì cho đến khi chuyển dạ.Trong quý đầu của thai kì, hCG của mẹ trực tiếp kích thích tuyến giáp sảnxuất hormon, dẫn đến giảm TSH Do đó, khi mang thai phụ nữ có TSH thấphơn lúc chưa có thai, và TSH thấp hơn giới hạn dưới của người không mangthai khỏe mạnh (0,4 mIU/L), thấy ở 15% người có thai khỏe mạnh trong quý

1 của thai kì Tỉ lệ giảm TSH, tương tự ở quý 2 và 3 của thai kì lần lượt là10%, 5 %

Định lượng fT4 bằng kĩ thuật định lượng miễn dịch tự động đã cho thấy

sự giảm đáng kêt fT4 trong quý 3 của thai kì, tuy nhiên, khi sử dụng những kĩthuật định lượng fT4 chính xác hơn thì mức độ giảm fT4 không tương đồngvới kĩ thuật này Hầu hết các labo đều sử dụng kĩ thuật miễn dịch tự động đểđịnh lượng fT4 nhưng nó đã bị nhiễu bởi sự gia tăng TBG và giảm nồng độalbumin trong thời kì mang thai Sử dụng kĩ thuật định lượng khác có độchính xác cao hơn, ít bị ảnh hưởng do sự thay đổi protein huyết thanh củangười mang thai những giá thành cao hơn và ít được ứng dụng rộng rãi [12]

1.3 Một số nghiên về đặc điểm bệnh tuyến giáp trên bệnh nhân đái tháo đường

Năm 1995, Perros và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu ngẫu nhiên 1310bệnh nhân ĐTĐ gồm cả ĐTĐ typ 1 và typ 2, tại phòng khám ngoại trú Hằngnăm, bệnh nhân được theo dõi hormon TSH, FT4 Kết quả nghiên cứu: 13,4%trường hợp có rối loạn chức năng tuyến giáp (RLCNTG), bao gồm cả 2 typĐTĐ, cả bệnh nhân đã được chẩn đoán và chẩn đoán mới Tác giả cũng sosánh với 6,6% cộng đồng nói chung có RLCNTG ở nghiên cứu WhickhamSurvey và đưa ra kết luận bệnh nhân ĐTĐ có nguy cơ cao hơn mắc

RLCNTG Nghiên cứu đã cho thấy tỉ lệ mắc bệnh tuyến giáp cao nhất ở nữgiới mắc ĐTĐ type 1 (31,4%), và thấp nhất ở nam giới ĐTĐ type 2, tươngứng 6,9% Mô hình RLCNTG ở bệnh nhân ĐTĐ trong nghiên cứu này là:Hay gặp nhất suy giáp với tỉ lệ 5,7%, tiếp đến là suy giáp dưới lâm sàng,cường giáp, cường giáp dưới lâm sàng lần lượt là 5,2%; 2%; 0,5% Tác giảcũng kiến nghị theo dõi rối loạn chức năng tuyến giáp hằng năm ở bệnh nhânĐTĐ [13].

Radaideh và cộng sự đã kết luận rằng nên kiểm tra TSH, FT3, FT4 đểphát hiện rối loạn chức năng tuyến giáp không triệu chứng ở bệnh nhân ĐTĐ.Nghiên cứu được thực hiện năm 2000 với 908 bệnh nhân ĐTĐ type 2 tại bệnhviện quốc gia Jordan nhằm tìm ra rối loạn chức năng tuyến giáp 12,5 % sốbệnh nhân này có rối loạn chức năng tuyến giáp, trong đó RLCNTG mới pháthiện là 6,6%; 5,9% bệnh nhân đã biết mắc RLCN tuyến giáp từ trước, hay gặpnhất là suy giáp dưới lâm sàng với tỷ lệ 4,1% So sánh với tỉ lệ có RLCNTG ởnhóm chứng không mắc ĐTĐ là 6,6%, tác giả kết luận bệnh nhân ĐTĐ cónguy cơ cao hơn mắc RLCNTG [14]

Năm 2016, ở Ai Cập, Với mục đích đánh giá tỉ lệ RLCNTG ở bệnh nhân

nữ ĐTĐ typ 2 và tìm ra mối liên quan giữa các yếu tố của hội chứng chuyểnhóa với bệnh tuyến giáp tự miễn, Ibrahim N Elebrashy đã thực hiện nghiêncứu bệnh chứng, tác giả đưa ra kết luận: phụ nữ Ai Cập mắc ĐTĐ type 2 cónguy cơ mắc bệnh tuyến giáp tự miễn cao hơn so với phụ nữ không mắc ĐTĐtype 2 [15]

16,2% bệnh nhân ĐTĐ type 2 có rối loạn chức năng tuyến giáp Kiểm soátđường máu kém, giới nữ, tuổi lớn hơn hoặc bằng 50 là các yếu tố khiến nhữngbệnh nhân này có nguy cơ cao hơn mắc RLCNTG Đó là kết quả của nghiên cứucắt ngang của Jali MV năm 2017, đối tượng là 713 bệnh nhân ĐTĐ type 2 Tácgiả kiến nghị đánh giá thường quy chức năng tuyến giáp ở bệnh nhân ĐTĐ type

2 đê phát hiện RLCNTG [16]

1.4 Nghiên cứu về mối liên quan của bệnh tuyến giáp và ĐTĐ type 2.

Đã từ lâu, cường giáp được nhận biết là làm tăng đường máu Năm 1975,Maxon HR đã đánh giá sự dung nạp glucose của 22 bệnh nhân tại thời điểmnhiễm độc giáp, sau đó 8,8 tháng và sau đó 11,6 năm khi bệnh nhân đã sửdụng đủ liều thuốc kháng giáp trạng Tác giả đã kết luận, có 32% bệnh nhânxảy ra tình trạng không dung nạp glucose về lâu dài Ông đặt ra giả thiết: Cómối liên quan di truyền giữa nhiễm độc giáp và ĐTĐ, đề xuất kiểm tra banđầu ở bệnh nhân nhiễm độc giáp để phát hiện tình trạng không dung nạpglucose, với bệnh nhân sau khi đã bình giáp mà tình trạng không dung nạpglucose xảy ra thì nên kiểm tra khả năng mắc bệnh ĐTĐ [17]

Năm 1993, nghiên cứu của O’meara trên bệnh nhân cường giáp đã kếtluận rằng có sự tăng tiết insulin ở những bệnh nhân này, đồng thời C- peptidcũng được tăng thải qua nước tiểu nên không dung nó để đánh giá chức năng

tế bào bê ta đảo tụy ở bệnh nhân cường giáp [18]

Bệnh nhân ĐTĐ typ 2 kèm suy giáp dưới lâm sàng sẽ tăng nguy cơ mắc bệnhcầu thận gấp 3,15 lần so với bệnh nhân ĐTĐ typ 2 nhưng không kèm suy giápdưới lâm sàng, đồng thời cũng tăng khả năng xảy ra biến cố tim mạch Tácgiả cũng đặt ra giả thiết, khi hai bệnh lí đi kèm, chính bệnh cầu thận là yếu tốgây ra biến cố tim mạch Đây là kết luận của một nghiên cứu theo dõi dọc trên

588 bệnh nhân ĐTĐ type 2, được tiến hành năm 2008 tại bệnh viện đa khoaTaipei Veterans do Chen HS và cộng sự thực hiện [19]

Năm 2014, Tarig Karar và cộng sự thực hồi cứu trên 100 bệnh nhânĐTĐ typ 2 tại Riyadh Ả - rập Xê út để tìm ra mối tương quan giữa HbA1c vớilipid máu và hormone giáp, kết quả cho thấy HbA1c có mối tương quan đồngbiến, chặt chẽ với TSH (r = 0,212 P = 0,034), LDL – cholesterol (r = 0,297 P

= 0,003) và với Cholesterol toàn phần (r = 0,258 P = 0,001)[17] Tác giảkhuyến nghị nên duy trì đường máu phù hợp ở bệnh nhân ĐTĐ để tránh biếnchứng Hơn nữa, nên kiểm tra thường quy lipid máu và chức năng tuyến giápmỗi 3 tháng ở mọi bệnh nhân ĐTĐ [20]

Năm 2015, nhận định hormone giáp giống như bộ điều biến nhiệt, có khảnăng ảnh hưởng tới sự xuất hiện của béo phì Lilit Petrosyan và cộng sự đãnghiên cứu ở 120 bệnh nhân ĐTĐ typ 2 bình giáp, kết quả cho thấy: TSH ởmức bình thường cao (2,5 – 4,5 mIU/L) có tương quan thuận với mức BMI,huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, triglyceride máu, HbA1c; có tươngquan ngược với mức lọc cầu thận Khi TSH ở mức bình thường thấp, số bệnhnhân chưa kiểm soát tốt đường máu (trong nghiên cứu này là HbA1c > 7%)giảm đáng kể từ 27,5% xuống 12,5% (P = 0,02) Tác giả kết luận, TSH ở mứcbình thường cao có liên quan với các yếu tố của hội chứng chuyển hóa, liênquan với việc gia tăng số bệnh nhân chưa kiểm soát tốt đường máu [21].

Nhóm nghiên cứu của Jun JE đã thực hiện theo dõi dọc sự thay đổi nồng

độ TSH, T3, FT4 trong vòng 7 năm trên 6235 đối tượng bình giáp và chưaphát hiện ĐTĐ typ 2 ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu Kết quả là có 229trường hợp mới mắc ĐTĐ typ 2 Nhóm tăng TSH nhiều nhất có nguy cơ mắcĐTĐ typ 2 gấp 1,44 lần so với nhóm tăng TSH ít nhất Ji Eun Jun kết luận:Tăng nồng độ TSH theo thời gian, mặc dù vẫn nằm trong khoảng giá trị bìnhthường, là một yếu tố nguy cơ phát triển bệnh ĐTĐ typ 2 Kết quả nghiên cứuđược công bố năm 2017 [22]

Về HbA1c ở bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng, năm 2017, Makadianghiên cứu bệnh chứng ở 100 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng không mắcĐTĐ và 100 bệnh nhân khỏe mạnh, kết luận nhóm suy giáp dưới lâm sàng cóHbA1c cao hơn so với nhóm không mắc bệnh này, hai nhóm không có sự khácbiệt ý nghĩa về tuổi, giới, đường máu lúc đói, hemoglobin, T3 và T4 huyếtthanh Tác giả đề xuất cần phải tính đến tác động của TSH lên giá trị HbA1ctrong chẩn đoán ĐTĐ ở bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng [23]

Nghiên cứu cắt ngang trên 153 bệnh nhân ĐTĐ type 2 do Kamrul – Hasan

M thực hiện năm 2018 ở Bangladesh, tác giả đã chỉ ra rằng nồng độ thấp fT3

có mối liên quan với việc kém kiểm soát đường máu ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 [24]

Năm 2018, Zhu P đã nghiên cứu hồi cứu trên 447 bệnh nhân, trong đó 298người mắc ĐTĐ type 2 và 149 người không mắc bệnh này Tác giả đã kết luận

có mối tương quan tuyến tính đồng biến giữa nồng độ TSH máu và khả năngkháng insulin Giả thiết được đặt ra là chức năng tuyến giáp có thể ảnh hưởngtới mức độ kháng insulin ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 [25]