Tiểu luận cao học, môn lao động nhà báo, những vấn đề tri thức, vốn sống của nhà báo trong quá trình thu thập, xử lý thông tin

MỞ ĐẦU Hoạt động báo chí là một hoạt động truyền thông đại chúng. Sản phẩm, tác phẩm báo chí được tạo ra là để chuyển tải tới công chúng những thông tin thời sự về các sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, con người xảy ra hàng ngày, hàng giờ trong đời sống xã hội. Đích hướng đến của một tác phẩm báo chí là đem lại giá trị thông tin cho công chúng xã hội, do đó, đảm bảo tính thông tin là chức năng quan trọng đầu tiên của một tác phẩm báo chí. Nhà báo là người trực tiếp tham gia vào hoạt động báo chí, là chủ thể sáng tạo nên những sản phẩm, tác phẩm báo chí. Giá trị thông tin của tác phẩm báo chí ra sao, đảm bảo mang đến cho công chúng điều gì phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tác nghiệp của nhà báo hay là quá trình thu thập và xử lý thông tin của mỗi nhà báo. Chúng ta thường mặc nhiên nhận thấy, báo chí có chung rất nhiều những vấn đề, chủ đề thời sự, hay với một vấn đề thời sự thường được rất nhiều báo chí khai thác để cùng đưa thông tin. Nhưng chúng ta cũng dễ dàng nhận ra sự khác biệt về sức thu hút của độc giả đối với mỗi tờ báo, mỗi kênh truyền hình, phát thanh. Có nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này nhưng khả năng thu thập và xử lý thông tin của mỗi nhà báo có thể coi là là yếu tố hàng đầu tạo nên sự khác biệt trong mỗi tác phẩm báo chí và sự khác biệt trong sức thu hút của mỗi sản phẩm báo chí. Hoạt động thu thập và xử lý thông tin nằm trong những khung lý thuyết cơ bản mà mỗi nhà báo đều được học khi còn ngồi trên ghế nhà trường nhưng giống như đặc điểm cơ bản của nghề báo là thực tế luôn vượt xa những lý thuyết cơ bản nên thu thập thế nào, xử lý ra sao là câu chuyện nghề của mỗi nhà báo. Nhưng nói thế không có nghĩa là không có những giá trị lý thuyết cơ bản dành cho quá trình thu thập và xử lý thông tin, giá trị lý thuyết đó nằm ở vấn đề tri thức và vốn sống của nhà báo. Có rất nhiều những yếu tố nhân cách nghề nghiệp khác nhau để làm nên một nhà báo đích thực, trong đó không thể thiếu tri thức và vốn sống. Ngày nay, khi danh xưng nhà báo dễ có hơn, người làm báo dễ dàng hơn trong việc thu thập thông tin, chỉ cần một cái nhấp chuột vào “google” hay “lê la” trên các mạng xã hội là có thông tin dẫn tới những nguồn thông tin thiếu chuẩn xác, thiếu chiều sâu thì hơn bao giờ hết vấn đề tri thức, vốn sống của nhà báo trong quá trình này lại càng trở nên thiết thực. Với tất cả những hiểu biết, kinh nghiệm về nghề báo, sự băn khoăn về một vấn đề không mới nhưng lại không hề cũ trong quá trình lao động nhà báo, tôi chọn đề tài “Những vấn đề tri thức, vốn sống của nhà báo trong quá trình thu thập, xử lý thông tin” để thực hiện tiểu luận cho môn học Phân tích lao động sáng tạo nhà báo. Mong rằng tiểu luận sẽ góp một ý kiến nho nhỏ của bản thân để làm sâu sắc hơn ý nghĩa của vấn đề đối với mỗi người đã và sẽ chuẩn bị trở thành nhà báo. Rất mong sẽ nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp.

MỞ ĐẦU

Hoạt động báo chí là một hoạt động truyền thông đại chúng Sản phẩm, tác phẩm báo chí được tạo ra là để chuyển tải tới công chúng những thông tin thời sự về các sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, con người xảy ra hàng ngày, hàng giờ trong đời sống xã hội Đích hướng đến của một tác phẩm báo chí là đem lại giá trị thông tin cho công chúng xã hội, do đó, đảm bảo tính thông tin là chức năng quan trọng đầu tiên của một tác phẩm báo chí

Nhà báo là người trực tiếp tham gia vào hoạt động báo chí, là chủ thể sáng tạo nên những sản phẩm, tác phẩm báo chí Giá trị thông tin của tác phẩm báo chí ra sao, đảm bảo mang đến cho công chúng điều gì phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tác nghiệp của nhà báo hay là quá trình thu thập và xử lý thông tin của mỗi nhà báo

Chúng ta thường mặc nhiên nhận thấy, báo chí có chung rất nhiều những vấn đề, chủ đề thời sự, hay với một vấn đề thời sự thường được rất nhiều báo chí khai thác để cùng đưa thông tin Nhưng chúng ta cũng dễ dàng nhận ra sự khác biệt về sức thu hút của độc giả đối với mỗi tờ báo, mỗi kênh truyền hình, phát thanh Có nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này nhưng khả năng thu thập và xử

lý thông tin của mỗi nhà báo có thể coi là là yếu tố hàng đầu tạo nên sự khác biệt trong mỗi tác phẩm báo chí và sự khác biệt trong sức thu hút của mỗi sản phẩm báo chí

Hoạt động thu thập và xử lý thông tin nằm trong những khung lý thuyết

cơ bản mà mỗi nhà báo đều được học khi còn ngồi trên ghế nhà trường nhưng giống như đặc điểm cơ bản của nghề báo là thực tế luôn vượt xa những lý thuyết

cơ bản nên thu thập thế nào, xử lý ra sao là câu chuyện nghề của mỗi nhà báo Nhưng nói thế không có nghĩa là không có những giá trị lý thuyết cơ bản dành cho quá trình thu thập và xử lý thông tin, giá trị lý thuyết đó nằm ở vấn đề tri thức và vốn sống của nhà báo Có rất nhiều những yếu tố nhân cách nghề nghiệp khác nhau để làm nên một nhà báo đích thực, trong đó không thể thiếu tri thức và vốn sống

Ngày nay, khi danh xưng nhà báo dễ có hơn, người làm báo dễ dàng hơn trong việc thu thập thông tin, chỉ cần một cái nhấp chuột vào “google” hay “lê la” trên các mạng xã hội là có thông tin dẫn tới những nguồn thông tin thiếu chuẩn xác, thiếu chiều sâu thì hơn bao giờ hết vấn đề tri thức, vốn sống của nhà báo trong quá trình này lại càng trở nên thiết thực Với tất cả những hiểu biết, kinh nghiệm về nghề báo, sự băn khoăn về một vấn đề không mới nhưng lại

không hề cũ trong quá trình lao động nhà báo, tôi chọn đề tài “Những vấn đề tri thức, vốn sống của nhà báo trong quá trình thu thập, xử lý thông tin” để thực

hiện tiểu luận cho môn học Phân tích lao động sáng tạo nhà báo Mong rằng tiểu luận sẽ góp một ý kiến nho nhỏ của bản thân để làm sâu sắc hơn ý nghĩa của vấn đề đối với mỗi người đã và sẽ chuẩn bị trở thành nhà báo Rất mong sẽ nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

NỘI DUNG

I Vai trò ý nghĩa của hoạt động thu thập thông tin, tư liệu trong sáng tạo tác phẩm báo chí.

Thu thập thông tin có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, trong đó

có 3 phương pháp thu thập thông tin cơ bản: Phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản; Phương pháp quan sát; Phương pháp phỏng vấn

I.1 Phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản:

Đối với tư liệu văn bản thì có nhiều dạng tư liệu văn bản khác nhau: Sách; Báo chí; Văn bản nghị định, quản lý hành chính; Văn bản dời thường…

a) Đặc điểm, vai trò của tư liệu văn bản:

 Thông tin từ văn bản giấy trắng mực đen thường ít thiên vị và có độ tin cậy

 Một số văn bản có tính chuẩn mực, tức là đã được các nhân tổ chức

có thẩm quyền phê duyệt

 Báo cáo tổng kết thường chứa đựng những con số, đánh giá có thể đem ra tính toán, so sánh đối chiếu với các sự việc, hiện tượng diễn

ra trong thực tế

 Trừ trường hợp các văn bản đó có liên quan đến những hoạt động gây nguy hiểm cho xã hội

 Tìm hiểu tư liệu văn bản giúp phóng viên có thông tin

 Đào sâu mở rộng thông tin, làm bài báo sâu sắc thuyết phục bạn đọc hơn

b) Chú ý khi khác thác văn bản:

 Nguồn gốc, tác giả văn bản

 Xác định giá trị pháp lý của văn bản

 Thời gian ra đời

 Văn bản là bản gốc hay bản sao

 Bối cảnh tác động đến sự ra đời của văn bản

 Phân biệt sự việc và ý kiến

 Phát hiện các con số, các chi tiết quan trọng

 Chú ý văn bản mật

 Nên có thái độ nghi ngờ đối với những văn bản không rõ nguồn gốc

c) Một số lưu ý khi sử dụng văn bản:

 Tư liệu văn bản thường khuân mẫu khô khan, một bài báo chỉ có tư liệu văn bản sẽ nặng nề thiếu sinh động

 Thông tin từ văn bản thường chỉ có vai trò là điểm tựa đầu tiên chứ không phải duy nhất cho một bài báo

 Không nên sao chép xào xáo các thông tin tư liệu làm tác phẩm báo chí

I.2 Phương pháp quan sát:

 Đối tượng quan sát: Quan sát phong cảnh, hiện tượng

Quan sát con người

Quan sát tĩnh vật

 Quan sát cơ bản:

Theo vị trí của người quan sát: Quan sát tham dự, quan sát không tham dự

Theo cách thức quan sát: quan sát công khai, quan sát bí mật

 Một số chú ý khi quan sát:

Huy động các giác quan khi quan sát

Lựa chọn thời điểm khi quan sát

Phân tích bình giá để tìm ra ý nghĩa, giá trị của chi tiết quan sát được

Phán đoán liên tưởng, suy luận để phát hiện ra cái không bình thường trong cái bình thường

Quan sát tiếp cận với biểu hiện bên ngoài vì vậy cần thận trọng khi kết luận

Kết hợp với các phương pháp khác để đảm bảo độ tin cậy và

cơ sở pháp lý cho thông tin

Cân nhắc khi sử dụng chi tiết quan sát trong bài viết

I.3 Phương pháp phỏng vấn:

 Phỏng vấn là một hoạt động trung tâm và thường xuyên phổ biến của các nhà báo

 Phỏng vấn nó thể hiện quyền năng của báo chí, nó thể hiện cái tri thức, hiểu biết của nhà báo Thể hiện bản lĩnh của một nhà báo, mỗi một cuộc phỏng vấn là một thử thách

 Phỏng vấn gặp gỡ hỏi chuyện, trao đổi với nhiều nguồn tin nhằm thu thập những thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí

 Ưu điểm của phương pháp phỏng vấn:

Nguồn tin xác định, khách quan, trực tiếp

Đa chiều

Tái hiện được những sự kiện xảy ra, đã xảy ra mà nhà báo không có cơ hội chứng kiến

Đem lại những thông tin mang tính độc quyền

 Thực hiện phỏng vấn:

I.4 Vai trò:

Hoạt động quan sát của con người thường có nhiều cấp độ Phương pháp quan sát nằm trong cấp độ cao nhất là quan sát lý tính Nó kết hợp hàng loạt những phương pháp nhận thức khác như lựa chọn, phân tích, tổng hợp , phán đoán, suy luận logic Quan sát ở đây không chỉ còn riêng ý nghĩa là “nhìn” mà là sự phối hợp đồng bộ của các giác quan và các phương pháp nhận thức khác Trong hoạt động báo chí, quan sát có thể được tiến hành qua các bước kết hợp như: Quan sát từ bộ phận đến toàn thể; Quan sát từ gần đến xa; Quan sát trong sự vận động; Quan sát trong sự so sánh v.v…

Ưu thế lớn nhất của phương pháp quan sát là sự tin cậy, xác thực của những điều đã trực tiếp nhìn thấy

Hiện nay việc nghiên cứu sử dụng tư liệu văn bản đang dần trở nên phổ biến trong các ấn phẩm báo chí, đây là một trong những hoạt động sáng tạo của lao động nhà báo Điều đó khẳng định tư liệu văn bản có vai trò quan trọng trong việc làm nên thành công của một tác phẩm và khẳng định độ chính xác của những thông điệp được truyền tải đến công chúng

Khai thác thông tin giúp phóng viên có được những thông tin cần thiết cho tác phẩm báo chí, khi khai thác thông tin thì thông tin phóng viên có được sẽ chính xác hơn

Thông tin là vô cùng quan trọng trong bài báo nó làm nên tác phẩm

II Khảo sát, phân tích, so sánh… các thông tin chi tiết từ các phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản, quan sát, phỏng vấn trong các tác phẩm báo chí trong năm 2015 và rút ra nhận xét.

II.1 Phân tích phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản:

Nghiên cứu tư liệu văn bản ngày càng được sử dụng phổ biến trong hoạt động lao động sáng tạo của nhà báo

Trong số báo ra ngày 19-6-2015, báo Dân Trí có bài Cảnh sát giả “làm luật” cảnh sát thật tác giả đã sử dụng tư liệu văn bản là hình ảnh chụp thẻ công

an giả của một đối tượng đóng giả làm công an, ý định xử lý vi phạm của người tham gia giao thông, thật không may cho đối tượng đã gặp phải công an thật

Câu chuyện diễn ra trên thành phố Hải Phòng: Cụ thể vào khoảng 21h30’ ngày 16/6, Công an phường Đằng Lâm tiếp nhận vụ việc do thiếu úy Đỗ Xuân Lăng, cán bộ Công an thuộc phòng PC65, Công an TP Hải Phòng phản ánh về hành

vi giả danh công an của một đối tượng là công dân của địa phương

Theo biên bản của đồng chí Lăng thì khoảng 21h ngày 16/6, trên đường từ cơ quan về nhà, đến ngã tư vòng xuyến Big C, anh Lăng bị một thanh niên đi xe Jupiter màu xanh đá bám theo Đến gần trụ sở Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng, thanh niên này liền ép xe anh Lăng vào bên đường Người này tự xưng

là cán bộ thuộc bộ Công an đang làm nhiệm vụ

Lúc này, đối tượng không mặc đồng phục của ngành công an mà chỉ rút một thẻ nền đỏ trên thẻ có dòng chữ màu vàng ghi “Bộ Công An – Công an TP Hải Phòng” kèm Công an hiệu.

Bên cạnh lời kể của cán bộ công an mà tác giả phỏng vấn được thì còn có hình ảnh chụp lại một cái thẻ mà đối tượng phạm tội đã sử dụng nhằm làm tăng thêm tính xác thực cho nội dung bài viết của tác giả Thực chất chiếc thẻ đó theo như lời chứng thực của cán bộ công an thì đó là thẻ giả, đối tượng phạm tội cũng

đã khai thật đó là một thẻ bảo vệ đối tượng mượn của anh trai để làm nhiệm vụ.

Việc tác giả sử dụng tư liệu hình ảnh trong bài viết cùng với thông tin đã được cán bộ công an chứng thực, dựa vào những điều có ghi trên thẻ là hoàn toàn có cơ sở tăng tính khách quan và lòng tin cho độc giả

Bài báo này đã góp phần quan trọng trong việc nhận thức những hành vi sai trái của một số đối tượng, giúp cho người dân ý thức và tăng cường cảnh giác cao độ đối với những đối tượng khả nghi đóng giả làm cảnh sát, tránh gặp phải trường hợp tương tự mà mang họa vào thân

Một số văn bản được sử dụng trong các tác phẩm báo chí có tính chuẩn mực cao đã được các cá nhân, những người có uy tín hay các đơn vị, tổ chức có trách nhiệm soạn thảo và kiểm tra, nhất là các loại báo cáo sơ kết tổng kết Khi đưa những tư liệu này vào tác phẩm với mục đích tăng độ tin cậy cho nội dung

sẽ góp phần tạo ra hiệu quả tác động cao hơn

Bên cạnh đó các tư liệu như báo cáo, tổng kết của các cơ quan chức năng còn có thể chứa đựng những dấu hiệu có thể đo lường được, có thể đem ra so sánh, tính toán, đối chiếu với các sự vật hiện tượng diễn ra trong thực tế

Báo chí chỉ có thể phát huy được tác dụng của mình khi được công chúng đón đọc và ủng hộ, điều này lại phụ thuộc vào tính chất bám sát thực tế của các vấn đề, sự kiện Nắm bắt được ưu thế này, nếu các phóng viên báo chí biết khai thác, phân tích khéo léo trong việc lựa chọn thông tin quan trọng mà công chúng quan tâm sẽ làm cho việc nhận xét và đánh giá các sự kiện đó trở nên khách quan hơn, đa chiều hơn đồng thời sẽ ít phụ thuộc vào tính chủ quan của nhà báo, độc giả cũng cảm thấy nhẹ nhàng, thoải mái hơn khi đón nhận sản phẩm báo chí như vậy

Khi đó thông tin trong bài viết sẽ được nhìn nhận theo nhiều khía cạnh, trên nhiều bình diện khác nhau tạo nên đa diện, đa cảm xúc cho độc giả khi đứng trước một bài báo cũng như sự tin tưởng hứng thú cho người đọc

Tăng tính khách quan trong sản phẩm báo chí hiện nay đang là một xu hướng phát triển và tồn tại của một số tòa soạn trước áp lực nhu cầu xã hội ngày

càng cao, để thích nghi với sự vận động biến đổi không ngừng của đời sống, các tòa soạn phải đổi mới hình thức và cách thức hoạt động, trong đó không thể không quan tâm đến nội dung ngay từ chính những ấn phẩm báo chí và việc sử dụng tư liệu văn bản là một phương pháp góp phần tạo nên thành công của một tác phẩm báo chí

Báo online VNexpress có một bài báo viết Vải xuất khẩu sang Mỹ - Của một đồng, công một nén số ra ngày 21-6-2015,thông tin mà tác giả bài báo đưa

ra vô cùng chi tiết và rõ ràng về tất cả chi phí vận chuyển vải thiều Việt Nam đến Mỹ Bài báo có viết như sau:

Được thu mua 15.000 đồng tại vườn, mỗi cân vải sang tới sân bay Mỹ có giá gần 200.000 đồng do tốn thêm nhiều chi phí đóng gói, bảo quản và đặc biệt

là vận chuyển.

Cùng với quy trình chăm sóc tuân thủ nghiêm ngặt yêu cầu từ phía đối tác, việc thu mua từ vùng nguyên liệu, sơ chế, bảo quản, vận chuyển đến cảng hàng không quốc tế đều là một dây chuyền khép kín với chi phí được tính trên mỗi kg vải.Theo lãnh đạo doanh nghiệp xuất khẩu, mỗi kg vải đến sân bay tại

Mỹ có giá thành trên 8 USD, trong đó chi phí vận chuyển hàng không quốc tế chiếm hơn một nửa.

Cùng với giá nguyên liệu trước và sau khi thu hoạch, bao bì đạt chuẩn, nhân công, vận chuyển đường bộ, chiếu xạ, thủ tục hải quan, riêng vận chuyển hàng không quốc tế chiếm đến 60% tổng chi phí Số tiền này chưa tính đến rủi

ro hàng có thể hỏng và bị trả lại.

Cùng với những số liệu cụ thể được tác giả nêu trên, bên cạnh đó tác giả còn đưa ra tư liệu hình ảnh dưới dạng một biểu đồ biểu thị một cách rõ ràng các loại chi phí cho một kg vải Qua đó độc giả có thể so sánh và đối chiếu nhìn ra các thông số chênh lệch nhau rất lớn mà phần chi phí vận chuyển hàng không chiếm hơn một nửa, từ đó nhìn ra được vấn đề mấu chốt Việc đưa thông số cụ

thể như thế cũng làm tăng thêm độ tin cậy của thông tin và độc giả cảm thấy tin tưởng hơn

Xét trên phương diện phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản, bài báo thành công và tạo tính hấp dẫn cho công chúng là ở việc tác giả sử dụng biểu đồ một cách linh hoạt đưa ra mấu chốt của vấn đề, vận dụng tư liệu một cách phù hợp nói cách khác tư liệu văn bản là một công cụ để nhà báo chứng minh tính xác thực của vấn đề, vì vậy tuy bài báo mang tính thời sự nhưng không hề khô khan

Tuy nhiên tồn tại bên cạnh các mặt tốt những tư liệu van bản này còn tồn tại nhiều mặt trái

Thông tin văn bản chỉ có vai trò là điểm tựa đầu mà không phải là tư liệu duy nhất cho một bài báo, vì cốt lõi mà công chúng cần là sự thỏa mãn về thông tin với những yêu cầu về tính thời sự nóng hổi Trong một bài báo không chỉ giới hạn ở phần thông tin văn bản mà còn nhiều nguồn khác nhau, nhằm mục đích tăng tính khách quan cho bài báo tác giả còn phải sử dụng nhiều nguồn thông tin như từ việc quan sát vấn đề và phỏng vấn các đối tượng có liên quan

Đó là lí do việc sử dụng văn bản là cần thiết nhưng không được lợi dụng, sao chép xào xáo thông tin tư liệu văn bản vào tác phẩm báo chí, nó sẽ làm bài báo trở nên khô khan và không linh hoạt thông tin, không gây được hứng thú cho độc giả Tư liệu văn bản thường khuôn mẫu, khô khan Vì vậy khi một bài báo chỉ có tư liệu văn bản sẽ nặng nề và kém hấp dẫn Đặc thù của tư liệu văn bản là tồn tại dưới dạng giấy trắng mực đen một số loại hình như sách báo…đã được in ấn nên không thể đơn giản hóa hay chỉnh sửa cho phù hợp với những ý tưởng khác nhau, vì thế nó được đặt trong những khuân mẫu nhất định không thể thay đổi

Khi sử dụng ngững loại văn bản đó người viết phải để nguyên nội dung của nó và không được chỉnh sửa theo ý mình, vì vậy nó có thể gây ra cảm giác