SINH KẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG Ở XÃ KON ĐÀO, HUYỆN ĐẮK TÔ, TỈNH KON TUM

Các công trình nghiên cứu về sinh kế nói chung Ở nước ta, từ những năm sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước đã có một số công trình nghiên cứu viết về hoạt động sinh kế/ hoạt độ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THU HOA

SINH KẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG Ở

XÃ KON ĐÀO, HUYỆN ĐẮK TÔ, TỈNH KON TUM

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

Hà Nội, năm 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THU HOA

SINH KẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG Ở

XÃ KON ĐÀO, HUYỆN ĐẮK TÔ, TỈNH KON TUM

Ngành: Dân tộc học

Mã số: 8 31 03 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS VÕ THỊ MAI PHƯƠNG

Hà Nội, năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố Các thông tin, tài liệu trình bày và trích dẫn trong luận văn đều được nghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 26 tháng 2 năm 2019

Học viên

Nguyễn Thị Thu Hoa

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn Thạc sĩ với đề tài “Sinh kế hiện nay của người Xơ

Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum”, ngoài sự nỗ lực của bản

thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu, có hiệu quả của nhiều cơ quan, tập thể và cá nhân Nhân dịp hoàn thành luận văn tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học là TS Võ Thị Mai Phương, người đã trực

tiếp hướng dẫn, động viên, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Khoa Dân tộc học và Nhân học, Học viện Khoa học xã hội đã trang bị cho học viên những kiến thức chuyên ngành trong suốt quá trình học tập tại Học viện Khoa học xã hội

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Lãnh đạo Trung tâm Hỗ trợ đào tạo và phát triển nhân lực vùng dân tộc và miền núi - Học viện Dân tộc - nơi tôi công tác; Phòng Quản lý và đào tạo Học viện Khoa học xã hội; Khoa Dân tộc học và Nhân học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu cũng như giúp đỡ tôi các thủ tục cần thiết trong quá trình viết và bảo vệ luận văn

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn của mình đến Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum,

Ủy ban nhân dân huyện Đắk Tô, Ủy ban nhân dân xã Kon Đào, đặc biệt là đồng bào người Xơ Đăng ở xã Kon Đào đã đón tiếp nồng hậu, giúp đỡ nhiệt tình và cung cấp cho tôi những thông tin, tư liệu quý giá để hoàn thành đề tài

Cuối cùng, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn

bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Học viên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 13 1.1 Cơ sở lý luận 13

1.2 Cơ sở lý thuyết 15

1.3 Khái quát địa bàn nghiên cứu 16

Chương 2 SINH KẾ CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG Ở XÃ KON ĐÀO, HUYỆN ĐẮK TÔ, TỈNH KON TUM TỪ 1986 ĐẾN NAY 23

2.1 Trồng trọt 23

2.2 Chăn nuôi 35

2.3 Khai thác nguồn lợi tự nhiên 36

2.4 Nghề thủ công 38

2.5.Các hình thức sinh kế khác 44

Chương 3 CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC HOẠT ĐỘNG SINH KẾ VÀ GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG Ở NGƯỜI XƠ ĐĂNG XÃ KON ĐÀO 49

3.1 Một số yếu tố biến đổi trong sinh kế hiện của người Xơ Đăng 49

3.2 Các yếu tố tác động đến biến đổi sinh kế của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kun Tum 56

3.3 Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy tính hiệu quả trong sinh kế của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kun Tum 69

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

1 DTTS Dân tộc thiểu số

2 NXB Nhà xuất bản

3 NTM Nông thôn mới

4 UBND Ủy ban Nhân dân

5 ODA Viết tắt của cụm từ Official Development

Assistance (là một hình thức đầu tư nước ngoài)

6 WTO Viết tắt của cụm từ World Trade Organization

(Tổ chức Thương mại Thế giới)

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Các dân tộc của huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum năm 2017 17 Bảng 1.2 Các nhóm của dân tộc Xơ Đăng ở xã Kon Đào tỉnh Kon Tum năm

2018 18 Bảng 3.1 Sản phẩm một số loại cây trồng xã Kon Đào năm 2018 53

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sinh kế là cách thức kiếm sống của con người lựa chọn phù hợp với điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội, môi trường sinh thái, Việc lựa chọn phương thức mưu sinh đối với cư dân vùng đồng bằng đã khó, đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi càng khó khăn hơn Do đó, vấn đề đảm bảo nguồn sinh kế lâu dài cho đồng bào dân tộc thiểu số luôn được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm Đây là việc làm gắn liền với mục tiêu xoá đói giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội của các vùng dân tộc thiểu số trên đất nước ta

Người Xơ Đăng là một trong những tộc người sinh sống lâu đời ở Kon Tum và vùng lân cận thuộc miền núi của Quảng Nam, Quảng Ngãi Đây là dân tộc có dân số đông nhất trong số các tộc người thiểu số ở Kon Tum, gồm 26.570

hộ (122.045 khẩu)1 (gồm 5 nhóm địa phương: Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong và Hà Lăng Người Xơ Đăng cư trú chủ yếu ở các huyện Đắk Tô, Tu Mơ Rông, Đắk Hà, Kon Plong và một số cư trú ở huyện Kon Rẫy, Sa Thầy, Ngọc Hồi và huyện Đắk Glei

Ở huyện Đắk Tô, người Xơ Đăng tập trung khá đông, đặc biệt là nhóm Xơ Teng, trong đó tập trung đông ở xã Kon Đào Người Xơ Đăng ở đây đã lựa chọn cho mình các hoạt động mưu sinh phù hợp, kết hợp trồng trọt, chăn nuôi, tiểu thủ công nghiệp, khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên,… từng bước đảm bảo nhu cầu cuộc sống Hiện nay, dưới tác động của sự phát triển kinh tế, xã hội chung và sinh kế của người Xơ Đăng xã Kon Đào có sự biến đổi, đem lại diện mạo mới cho người Xơ Đăng ở đây

Từ nhận thức trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài “Sinh kế hiện nay của

người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum” Qua nghiên

cứu, đề tài mong muốn làm rõ sinh kế hiện nay của người Xơ Đăng ở xã Kon

1 Theo số liệu của Ban dân tộc tỉnh Kon Tum, 2017

Đào, huyện Đắk Tô trong sự so sánh với truyền thống Từ đó, nhằm đưa ra một

số kiến nghị nhằm phát huy tính hiệu quả hoạt động mưu sinh trong truyền thống

và kết hợp với các hình thức mưu sinh mới để đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc hơn cho tộc người này tại địa bàn nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Các công trình nghiên cứu về sinh kế nói chung

Ở nước ta, từ những năm sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

đã có một số công trình nghiên cứu viết về hoạt động sinh kế/ hoạt động mưu

sinh đặc biệt của người dân miền núi như: “Một số vấn đề kinh tế gia đình hiện

nay ở miền núi” của Nguyễn Văn Huy, đăng trên Tạp chí Dân tộc học số 4/1984

hay “Kinh tế hộ gia đình ở vùng đồng bào các dân tộc phía Bắc” của Lê Sỹ Giáo đăng trên Tạp chí Thông tin lý luận số 5 năm 1990, Bùi Thị Thanh Hà với “Vai

trò giới trong cải thiện sinh kế của người Xơ Đăng” đăng trên Tạp chí Khoa học

về phụ nữ, số 1/2005, “Sinh kế của người Cơ Tu: Khả năng tiếp cận và cơ hội -

Nghiên cứu trường hợp ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế” của tác giả

Trần Thị Mai An, Thông báo dân tộc học năm 2005… Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các tộc người thiểu số ở Việt Nam có nhiều loại hình sinh kế khác nhau để duy trì cuộc sống của mình, đây cũng là đề tài được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm ngày một nhiều hơn

Lê Trọng Cúc, A Terry Rambo trong báo cáo cuối cùng của dự án Giám sát

xu hướng phát triển vùng núi phía Bắc Việt Nam (2001) đã khẳng định Chính phủ

luôn ưu tiên cho việc phát triển khu vực vùng núi phía Bắc Các chính sách khác nhau nhằm phát triển kinh tế xã hội đối với các tộc người khác nhau đưa lại các hiệu quả khác nhau Các tác giả cũng chỉ ra nền kinh tế của các tộc người nơi đây mang tính thuần nông, cơ sở hạ tầng kém phát triển, thu nhập bình quân đầu người thấp, dân số tăng nhanh nhưng dân trí thấp, tình trạng đói nghèo diễn ra thường xuyên và đặc biệt văn hóa đang ở trong tình trạng hụt hẫng khi cái cũ bị phá vỡ mà cái mới chưa hình thành Đây chính là trở ngại đáng kể trong việc phát triển kinh tế

Trong Tập quán mưu sinh của các dân tộc thiểu số ở Đông Bắc Việt Nam của tác giả Trần Bình hay Luận án Tiến sĩ với chủ đề Sinh kế của người Thái tái

định cư thuỷ điện Sơn La của NCS Phạm Quang Linh đã đề cập đến vai trò của

từng loại hình hoạt động sinh kế khác nhau, vùng miền khác nhau, văn hoá tộc người khác nhau

Luận văn Thạc sĩ Xã hội học Hoạt động sinh kế chính của hộ gia đình tại

một số làng nghề tái chế ở Bắc Ninh (2009) của tác giả Trương Thúy Hằng có sử

dụng lý thuyết về phát triển nông thôn bền vững để nêu ra các hoạt động mưu sinh của các hộ gia đình ở Bắc Ninh và những ảnh hưởng của nó đến môi trường sống và bảo tồn văn hóa Trong nghiên cứu này, tác giả cũng đã khẳng định nông nghiệp không còn được coi là nguồn sinh kế chủ yếu của các hộ gia đình ở đây, họ coi hoạt động sản xuất, mua bán phế liệu là hoạt động sinh kế, đảm bảo cuộc sống hàng ngày của mình

Luận án tiến sĩ “Phương thức mưu sinh của cư dân ở xã Nghi Sơn, huyện

Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa” của Vũ Văn Tuyến (2017) đã làm rõ các hình thức

đánh bắt hải sản cũng như những hình thức mưu sinh khác gắn với đánh bắt hải sản của cư dân một xã đảo của huyện Tĩnh Gia, Thanh Hoá Tác giả đã phân tích, đánh giá các yếu tố xã hội như quan hệ gia đình, dòng họ, quan hệ chủ thuyền, bạn thuyền,… và các yếu tố văn hóa như các tri thức dân gian về môi trường biển, các kiêng kị, nghi lễ trong đánh bắt,… để thấy được mối quan hệ và tác động của các yếu tố này tới hoạt động mưu sinh

Luận án tiến sĩ “Hoạt động mưu sinh của người Kháng ở xã Chiềng

Bôn, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La” bảo vệ năm 2013 của Bùi Thị Bích Lan

đã đi sâu tìm hiểu cách thức kiếm sống trong trồng trọt, chăn nuôi, nghề thủ công,… của người Kháng nơi đây trước kia và làm rõ những biến đổi trong sinh kế của họ từ Đổi mới tới nay và nguyên nhân của sự biến đổi đó Đồng thời, luận án phân tích một cách có hệ thống và toàn diện về sự tác động của mưu sinh tới phát triển bền vững của người Kháng nói riêng và các dân tộc

2.2 Các công trình nghiên cứu về người Xơ Đăng

Dân tộc Xơ Đăng là một trong những dân tộc thiểu số có nền văn hóa đặc sắc, mang giá trị nhân văn cao đẹp, thể hiện qua các sinh hoạt, phong tục tập quán của dân tộc Do vậy, cho đến nay đã có nhiều tác giả, nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu về tộc người này Các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đã nêu bật được tổng thể bức tranh sinh hoạt văn hóa của tộc người Xơ Đăng và từng nhóm Xơ Đăng vùng Kon Tum, trong đó có hoạt động sản xuất kinh tế của người Xơ Đăng

Bài nghiên cứu “Về sự phân bố cư dân, nguồn gốc tên gọi và tổ chức xã

hội người Xơ Đăng ở Đông Bắc tỉnh Kon Tum” (Tây Nguyên), của tác giả Vị

Hoàng, (1974, NXB Tạp chí Dân tộc học, số 1, Tr 82-88) Có nội dung: “Dân tộc

Xơ Đăng có khoảng 80.000 người, sống ở tỉnh Kon Tum và Quảng Ngãi Họ có 7 nhóm người địa phương Mỗi nhóm người địa phương ở vào một vùng Tổ chức xã hội của người Xơ Đăng là công xã nông thôn và lấy làng làm đơn vị cao nhất Xã hội người Xơ Đăng giai cấp chưa phân hoá rõ rệt nhưng chia làm 4 tầng lớp: Tầng lớp trên; tầng lớp trung gian; tầng lớp nông dân lao động; tầng lớp tôi tớ”,…

Năm 1979, tác giả Nguyễn Đình Khoa viết bài về “Hình thái nhân

chủng người Ba Na và Xơ Đăng”, (Tạp chí Dân tộc học, số 3, Tr 63-71) Nội

dung đề cập đến hình thái nhân chủng người Ba Na và Xơ Đăng tỉnh Gia lai - Kon Tum qua hai nội dung:

1) Hình thái nhân chủng người Ba Na và Xơ Đăng (chiều cao thân, hệ sắc

tố, tóc và lông trên thân, hình thái hộp sọ, trắc diện mặt và độ dô gò má )

2) So sánh khái quát loại hình Ba Na và Xơ Đăng (những nét tương đồng

và khác biệt giữa hai dân tộc này)

Với bài “Dệt thủ công của người Xơ Đăng”, của tác giả Nguyễn Thúy

Trang, (1988, NXB Tạp chí Dân tộc học, số 1+2, Tr 63-67) đã mô tả quy trình của nghề dệt thủ công ở người Xơ Đăng, gồm các công đoạn, trồng bông và thu hoạch, kéo sợi; nhuộm sợi; đánh sợi Ngoài ra, tác giả còn miêu tả các dụng cụ

và kỹ thuật dệt; dệt; tạo hoa văn; một số nhận xét về nghề dệt của người Xơ Đăng qua quá trình nghiên cứu

Báo cáo điền dã “Vài nét về người Xơ Đăng” (nhóm Ca Dong ở xã Trà

Bui, huyện Trà My, Tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng), của tác giả Nguyễn Tôn Kiểm

- Lần thứ nhất, (1995, Viện Dân tộc học) Giới thiệu sơ lược về người Xơ Đăng (nhóm Ca Dong) huyện Trà My, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng về kinh tế, chăn nuôi, nghề thủ công gia đình, nhà ở, sinh hoạt văn hoá của họ

Bài nghiên cứu “Góp phần tìm hiểu nghề rèn của người Tơđra”, của tác giả

Lưu Hùng, (1997, NXB Tạp chí Dân tộc học, số 4, Tr 7-17) đề cập nghề rèn là một nét văn hóa đặc sắc trong cuộc sống của người Tơđra gắn với nghề thủ công truyền thống (một trong 5 nhóm địa phương của dân tộc Xơ Đăng) Rèn là công việc của đàn ông, phụ nữ chỉ lo việc cơm nước Gắn liền với nghề rèn có một số kiêng cữ và

lễ thức mang tính tôn giáo

Bài viết “Studies of Todra blacksmith”, của tác giả: Anthropology

Review (Lưu Hùng dịch: Nghiên cứu nghề rèn của người Tơ Đrá), (2002) Bài viết ngoài việc giới thiệu về các quy trình của nghề rèn của người Tơ đrá còn miêu tả một số kỹ thuật thể hiện trình độ tinh xảo trong nghề rèn của người

Tơ đrá Bài viết đặc biệt nhấn mạnh sự tham gia của nam và nữ trong các công đoạn - từ tìm kiếm, chế biến nguyên liệu đến làm ra các loại sản phẩm

Bài viết “Những hoạt động sản xuất kinh tế xưa và nay của tộc người Xơ

Đăng Xơ Teng ở Kon Tum”, trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc

thiểu số tỉnh Kon Tum, của tác giả Pa Hùng (sưu tầm), (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) đã đi sâu tìm hiểu về các hoạt động sản xuất kinh tế của người Xơ Đăng xưa và nay Các hoạt động sản xuất chủ yếu bao gồm: canh tác nương rẫy, lúa nước, chọc lỗ tra hạt trên nương, nghề rèn, đan lát,…

Cũng trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum - Sở Văn hóa Thông tin Kon Tum, (2008, NXB Viện văn hóa nghệ

thuật Việt Nam), bài viết “Tộc người Xơ Đăng” đã giới thiệu khái quát về dân

tộc Xơ Đăng thông qua lịch sử tộc người, phong tục tập quán, văn hóa, xã hội, tôn giáo tín ngưỡng của người Xơ Đăng ở Kon Tum

Bài viết “Tanprai - nghề dệt thổ cẩm của người Xơ Đăng Hà Lăng”,

trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum, của tác giả Phạm Cao Đạt (sưu tầm), (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) tìm hiểu về nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Xơ Đăng, từ trồng bông, làm sợi, dệt vải,…

Bài viết “Những kiêng kị trong lao động sản xuất và sinh hoạt của người

Xơ Đăng”, trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Kon

Tum, của tác giả Trần Khánh Lễ (sưu tầm), (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) Bài viết đi sâu tìm hiểu kỹ những kiêng kị của người Xơ Đăng trong chọn rẫy, trỉa hạt, làm kho lúa, làm nhà, săn bắt và một số sinh hoạt khác

Tác phẩm “Dân tộc Xơ Đăng”, trong cuốn: Tổng quan văn hóa truyền

thống các dân tộc Việt Nam (quyển 2), của tác giả Hoàng Nam, (2013, NXB Văn hóa Thông tin) Phần này của cuốn sách giới thiệu khái quát về dân số, lịch sử cư trú của tộc người Xơ Đăng Tìm hiểu về kinh tế truyền thống và văn hóa truyền thống của dân tộc Xơ Đăng Kinh tế truyền thống được xem xét qua các yếu tố: trồng trọt, chăn nuôi, tiểu thủ công nghiệp, trao đổi hàng hóa, khai thác nguồn lợi tự nhiên,…

Bài viết “Dân tộc Xơ Đăng”, trong cuốn: Các dân tộc ít người ở Việt

Nam (các tỉnh phía Nam), của tác giả Đặng Nghiêm Vạn - Tái bản lần thứ 2, (2014, NXB Khoa học xã hội) đã giới thiệu những nét khái quát nhất về những lịch sử tộc người, địa bàn cư trú của dân tộc Xơ Đăng Tìm hiểu một cách toàn diện về văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, kinh tế, xã hội, tôn giáo tín ngưỡng, hôn nhân gia đình,… của dân tộc Xơ Đăng

Báo cáo tổng hợp đề tài cơ sở “Biến đổi kinh tế - xã hội của dân tộc Xơ

Đăng (1980-2014)”, của nhóm tác giả: Trần Hồng Thu, Phạm Quang Linh,

(2014, Viện Dân tộc học, Hà Nội) Đề tài đã nghiên cứu bao quát các nội dung

1) Tìm hiểu đời sống kinh tế-xã hội, văn hóa của người Xơ Đăng;

2) Tìm hiểu xu thế biến đổi kinh tế - xã hội, văn hóa của người Xơ Đăng trong bối cảnh xã hội hiện nay

Ngoài ra cho đến nay, còn có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa, phong tục, tập quán của người Xơ Đăng ở Việt Nam nói chung và về nhóm tộc người Xơ Đăng nói riêng như:

Tác phẩm“Kho tàng sử thi Tây Nguyên Sử thi Xơ Đăng Măng Lăng vu

cho Duông ăn cấp trâu; Duông Nâng đốt rừng”, (2011, Viện nghiên cứu Văn

Hóa - Lần thứ nhất) Nội dung: Giới thiệu hai sử thi của dân tộc Xơ Đăng Nội dung chính phản ánh cuộc sống làm nương rẫy, đánh cá, săn bắt thú rừng, xây dựng cuộc sống ấm no của người Xơ Đăng Tác phẩm là bài ca lao động của những con người cần cù, chất phác, gian khổ nhưng vẫn vui tươi, yêu đời

Bài nghiên cứu: “Pô H'rúp - Trang phục truyền thống của người Xơ Đăng Hà

lăng ở Kon Tum”, trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh

Kon Tum, tác giả: Phạm Cao Đạt, (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) Nội dung: Bài viết giới thiệu khái quát về trang phục truyền thống của người Xơ Đăng:

từ trang phục vỏ cây trang phục truyền thống còn tồn tại đến ngày nay của trẻ em, của đàn ông, đàn bà Tìm hiểu những phân biệt thành phần xã hội qua trang phục

Trong cuốn “Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum”

với bài“Một số lễ hội tiêu biểu của dân tộc Xơ Đăng”, tác giả Trần Vĩnh (sưu tầm),

(2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) Nội dung bài viết giới thiệu chung

về các lễ hội của người Xơ Đăng Người Xơ Đăng có 10 lễ hội chính Lễ hội của họ phụ thuộc vào vòng đời con người và quy trình sản xuất mùa vụ

Bài nghiên cứu: “Lễ hội mừng nhà rông mới của người Xơ Đăng Tơ Đrá

ở Kon Tum”, trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh

Kon Tum, Nguyễn Hoàng (sưu tầm), (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) cũng đã góp phần làm phong phú thêm văn hóa của người Xơ Đăng Nội dung đi sâu miêu tả, phân tích lễ hội mừng nhà rông là lễ hội lớn nhất và quan

trọng nhất của người Xơ-đăng Lễ hội diễn ra trong 3 ngày với sự tham gia của toàn thể cộng đồng người dân trong làng

Bài “Lễ hội mừng lúa mới của người Xơ Đăng”, của nhóm Xơ Teng (Đắk

Tô - Kon Tum), trong cuốn: Phác thảo văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum, Kim Sơn (sưu tầm), (2008, NXB Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam) một lần nữa nghiên cứu sâu hơn về lễ hội mừng lúa mới của người Xơ Đăng vào khoảng tháng 10 (dương lịch) Lễ hội chia ra làm 2 giai đoạn: giai đoạn ăn lúa mới tại mỗi gia đình, giai đoạn uống rượu mừng lúa mới tại cộng đồng làng

Bài “Vấn đề dân tộc và quan hệ dân tộc ở Tây Nguyên trong thời kỳ công

nghiệp hóa - vấn đề đặt ra và giải pháp”, trong cuốn: Việt Nam học lần thứ II (tập

II), tác giả: Trương Minh Dục, (2014, NXB Thế giới) Nội dung bài viết tìm hiểu về quá trình "Phá thần" và "tạo thần" trong quá trình du nhập Công giáo vào đời sống tộc người Bana, Xơ đăng và Giarai Tìm hiểu những luật tục gắn với các nghi lễ công giáo Qua đó chỉ ra những khía cạnh của bản địa hóa và sự sáng tạo ra chữ viết của các nhà truyền giáo Song song với truyền giáo đó là các hoạt động xã hội - từ thiện

Điểm lại các công trình trên cho thấy, các tác giả đã cho thấy những nét chung nhất về lịch sử tộc người, bản sắc văn hóa (các nghi lễ, trang phục, phong tục, tập quán,…) của người Xơ Đăng ở Tây Nguyên, song việc nghiên cứu cụ thể về sinh kế của tộc người Xơ Đăng ở một địa phương, cụ thể là xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống Các kết quả trên là sự gợi mở và là những tài liệu quý báu giúp tác giả hoàn thiện đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nêu lên các hoạt động sinh kế của người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh KonTum, từ 1986 đến nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Những biến đổi trong hoạt động mưu sinh của người Xơ Đăng ở xã Kon

Đưa ra một số kiến nghị nhằm phát huy tính hiệu quả hoạt động mưu sinh trong truyền thống và kết hợp với các hình thức mưu sinh mới để đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc hơn cho tộc người này tại địa bàn nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các hoạt động sinh kế của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum, với các hoạt động chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi, tiểu thủ công nghiệp, trao đổi hàng hóa và một số ngành nghề, dịch vụ mới

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về không gian: Địa bàn nghiên cứu chính của luận văn được xác

định là xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum Trong đó chọn ra 3 thôn là: Thôn Kon Đào 1, thôn Kon Đào 2 và Thôn Đắk Lung, nơi người Xơ Đăng tập

trung sinh sống đông nhất và lâu đời nhất

Phạm vi về thời gian: Đại hội lần thứ VI của Đảng diễn ra vào 1986 thực

sự trở thành cột mốc đổi mới toàn diện đất nước Theo Văn kiện Đại hội VI, Đảng nhận định “đối với nước ta đổi mới đang là yêu cầu bức thiết của sự nghiệp cách mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống còn” Đại hội VI đã đem lại luồng sinh khí mới trong xã hội, làm xoay chuyển tình hình, đưa đất nước tiến lên.Đây được coi là một bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển của Việt Nam Trên phạm vi cả nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, công cuộc Đổi mới đất nước ở Việt Nam đã thu được nhiều kết quả quan trọng: tình hình kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội đã có những chuyển biến rõ rệt Do vậy, đây là cơ sở và là nguyên nhân dẫn tới nhiều thay đổi sâu rộng trong đời sống xã hội của người Xơ Đăng nơi đây, trong đó có sự thay đổi của sinh kế Chính vì vậy, tác giả lấy mốc năm 1986 để phân định giữa truyền thống và biến

đổi về sinh kế trong luận văn

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Để thực hiện luận văn này tôi đã sử dụng các nguồn tư liệu sau đây:

- Tư liệu điền dã Dân tộc học của học viên về hoạt động sinh kế của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2018

- Nguồn tài liệu thành văn: Kế thừa các công trình nghiên cứu liên quan đến sinh kế của các dân tộc nói chung và của người Xơ Đăng nói riêng Bên cạnh đó là các nguồn tài liệu thứ cấp về địa lý dân cư, báo cáo tình hình kinh tế,

xã hội và những số liệu về dân số, dân tộc của Ủy ban Nhân dân tỉnh Kon Tum,

Ủy ban Nhân dân huyện Đắk Tô và Ủy ban Nhân dân xã Kon Đào

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu có sẵn

Với phương pháp này tác giả thu thập, đọc và tổng hợp các thông tin và tài liệu liên quan đến đề tài luận văn như sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án; các công trình nghiên cứu về sinh kế của nhiều tác giả trong và ngoài nước Bên cạnh đó, còn có các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của UBND huyện Đắk Tô, các văn bản báo cáo, thống kê, tổng hợp, hướng dẫn… của các phòng/ ban chức năng của xã Kon Đào

- Phương pháp điền dã Dân tộc học

Được sử dụng để thu thập nguồn tài liệu liên quan đến đề tài trên thực địa Trong đó thực hành các công cụ và phương pháp như: quan sát trực tiếp, quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm… Chúng tôi đã cùng sống và trải nghiệm tại các gia đình người Xơ Đăng ở địa phương để có thể quan sát tham dự được các hoạt động mưu sinh trong cuộc sống hàng ngày của họ Trong quá trình

đó, kết hợp thực hiện các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm đối với những

uy tín như già làng, trưởng thôn/bản, chủ gia đình,… Các đối tượng được lựa chọn đảm bảo nguyên tắc về tính đại diện cho lứa tuổi, giới tính, điều kiện kinh

tế và nghề nghiệp Bên cạnh đó, trong quá trình điền dã, chúng tôi đã sử dụng các công cụ bổ trợ như ghi âm, chụp ảnh các nội dung liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp chuyên gia

Chúng tôi thực hiện các cuộc trao đổi trực tiếp với các chuyên gia trong lĩnh vực sinh kế như các chuyên gia đã từng có kinh nghiệm nghiên cứu về sinh kế/các hoạt động mưu sinh của các tộc người thiểu số ở Việt Nam; cán bộ khuyến nông, cán bộ phụ trách mảng nông, lâm nghiệp của huyện, xã, các già làng, trưởng bản,… từ đó thu thập những ý kiến, đánh giá chuyên sâu và những kinh nghiệm của họ về vấn đề nghiên cứu tại địa bàn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn là một nghiên cứu một cách có hệ thống về sinh kế của dân tộc

Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum Dựa trên những nguồn tư liệu, đề tài làm rõ sinh kế của người Xơ Đăng - các hoạt động kinh tế nhằm đảm bảo cuộc sống của tộc người Đồng thời, khẳng định những giá trị sinh hoạt văn hóa tốt đẹp, những mặt còn hạn chế, lạc hậu trong hoạt động sinh kế của người

Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ việc nghiên cứu sinh kế của người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk

Tô, tỉnh Kon Tum từ 1986 đến nay Tác giả đưa phân tích các yếu tố tác động đến sự biến đổi của các hoạt động sinh kế ở người Xơ Đăng nhằm đưa ra những chủ trương, giải pháp để phát triển các hoạt động sinh kế bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống của người Xơ Đăng cũng như các dân tộc anh em cùng sinh sống ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn được

cơ cấu 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và khái quát địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Sinh kế của người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum từ 1986 đến nay

Chương 3: Các yếu tố tác động đến sự biến đổi của các hoạt động sinh

kế và đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển sinh kế bền vững ở người Xơ Đăng xã Kon Đào

Khái niệm sinh kế

Do sinh kế là hoạt động quan trọng trong đời sống con người và xã hội loài người nên khái niệm này rất được chú trọng và xem xét ở nhiều khía cạnh khác nhau Chẳng hạn, học giả Robert H Lavenda đưa ra khái niệm rằng “Khi nói đến sinh kế là hàm ý con người phải làm gì để có được của cải vật chất như lương thực, quần áo, chỗ ở nhằm duy trì cuộc sống” Đây là khái niệm được sử dụng nhiều hơn cả

Theo DFID (Bộ phát triển quốc tế Anh) thì “sinh kế bao gồm khả năng,

nguồn lực (gồm các nguồn lực vật chất và xã hội) cùng các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống của con người” Theo từ điển Tiếng Anh Oxford năm 1971,

sinh kế là “phương tiện sinh sống, duy trì, nuôi dưỡng, đặc biệt kiếm được, có được, tạo được, tìm kiếm được một sinh kế” (Sorensen và Olwig, 2002, tr.3)

Theo Từ điển tiếng Việt “Sinh kế là việc làm để kiếm ăn, để mưu sống”

việc làm, kế sinh nhai, cách kiếm sống (Từ điển tiếng Việt, Nxb VHTT,1999)

Trong nghiên cứu này, sinh kế được hiểu là hoạt động tất yếu của con người để tồn tại, thể hiện qua cách thức mà con người tác động vào tự nhiên, môi trường để tạo ra của cải vật chất nhằm đảm bảo cuộc sống của mình Sinh kế cũng là một trong những thành tố quan trọng của văn hóa tộc người, có mối quan

hệ hữu cơ với văn hóa đảm bảo đời sống (văn hóa vật chất), văn hóa xã hội (cấu trúc, thiết chế, các quan hệ xã hội) và văn hóa nhận thức (tri thức, tín ngưỡng, tôn

giáo, ngôn ngữ…) Mặt khác, sinh kế còn có quan hệ mật thiết với các yếu tố môi sinh (tự nhiên và xã hội), có giao lưu, tiếp nhận và trao đổi với các cộng đồng khác Hay nói cách khác, phương thức sinh kế sẽ chịu ảnh hưởng của yếu tố sinh thái, văn hóa, tâm lý và xã hội của nhóm người hay các cộng đồng người Chính điều đó làm cho văn hóa cũng như sinh kế tộc người luôn có những thích ứng để sinh tồn và phát triển

- Phương thức mưu sinh: Từ điển tiếng Việt định nghĩa: Phương thức có

nghĩa là phương pháp, cách thức; mưu sinh là làm ăn, làm việc để sống Như vậy phương thức mưu sinh là cách thức làm ăn, làm việc để sinh sống của con người

- Biến đổi sinh kế: Là thuật ngữ mới xuất hiện gần đây trong các nghiên

cứu về sinh kế, trong các công trình nghiên cứu của Champer, Ashley và D Carney đã đưa ra các chỉ số và khung phân tích về biến đổi khung sinh kế như sau: Biến đổi về cơ cấu thu nhập; Biến đổi về phân công lao động; và trong nghiên cứu về sinh kế nông thôn, còn có thêm một chỉ số nữa: Quá trình chuyển đổi sinh kế từ nông nghiệp thuần túy sang nông nghiệp kết hợp với phi nông nghiệp (dịch vụ, làm thuê, công chức…)

Biến đổi là quy luật tất yếu trong hoạt động sinh kế của con người Trong quá trình đổi mới và hội nhập của đất nước, dưới tác động của nhiều yếu tố như các chính sách kinh tế xã hội của nhà nước, sự biến đổi của sinh kế của các tộc người ngày càng trở nên sâu sắc và rộng khắp Chính vì thế trong khuôn khổ của luận văn, ngoài đề cập đến những hoạt động mưu sinh của người Xơ Đăng trước kia như thế nào, chúng tôi luôn xem xét đến sự biến đổi đó trong bối cảnh cụ thể

- Sinh kế bền vững: Tác giả Chambers và Conway cho rằng sinh kế bền

vững khi nó được phát huy hết tiềm năng của con người để từ đó sản xuất ra của cải vật chất và duy trì phương tiện kiếm sống ổn định cuộc sống của họ Sinh kế bền vững phải có khả năng đương đầu và vượt qua các áp lực cũng như sự thay đổi bất ngờ Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc các sinh kế khác

1.2 Cơ sở lý thuyết

- Lý thuyết về sinh thái văn hóa

Lý thuyết sinh thái văn hóa xuất hiện vào thập niên 50 của thế kỷ trước, thuật ngữ do một số nhà nhân học người Mỹ khởi xướng như: M Beits, Andrew Vayda, Royppaport,…

Lý thuyết này nhằm giải thích mối quan hệ và ảnh hưởng qua lại giữa môi trường tự nhiên và văn hóa Mỗi văn hóa hình thành tồn tại đều là sự thích nghi với môi trường sinh sống, bao gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Hiểu văn hóa theo nghĩa rộng gồm cả sinh kế, có thể quan niệm có mối chặt chẽ giữa môi trường tự nhiên với sinh kế, trong đó, môi trường quy định sinh kế, môi trường tự nhiên nào sẽ tạo ra sinh kế đó

Ngày nay, trong các xã hội tiền công nghiệp, sinh thái quy định sinh kế… Sinh kế là văn hóa nên các sinh kế được hiểu bình đẳng với nhau, được tôn trọng như nhau, không có sinh kế lạc hậu, sinh kế văn minh

- Lý thuyết về biến đổi văn hóa

Lý thuyết biến đổi văn hóa xuất hiện vào thập niên 50 của thế kỷ XX, do nhà dân tộc học người Mĩ J H Stewward khởi xướng, qua công trình “Lý thuyết về biến đổi văn hóa, phương pháp luận về tiến hóa đa hệ”, xuất bản năm 1955

Tác giả luận văn vận dụng lý thuyết về biến đổi văn hóa nhằm giải thích nguyên nhân và thực trạng biến đổi văn hóa sinh kế nơi đây Bởi văn hóa không biến đổi tự phát và hỗn loạn, trái lại, văn hóa luôn biến đổi tự giác và có chọn lọc, theo hướng văn hóa nội tại giữ lại yếu tố tích cực, hợp thời, phản ánh bản sắc tộc người, đào thải yếu tố lỗi thời, lạc hậu, tiếp thu và bản địa hóa yếu tố nhân văn, phù hợp; chối bỏ yếu tố tiêu cực, xa lạ Quy luật biến đổi văn hóa này

là cơ sở cho định hướng phát triển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998)

1.3 Khái quát địa bàn nghiên cứu

1.3.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

Kon Đào là một xã thuộc khu vực II của huyện, cách trung tâm thị trấn Đắk

Tô khoảng 7km về phía bắc Xã Kon Đào có diện tích khoảng 33,61 km², dân số năm 2017 là 3897 người, mật độ dân số đạt 116 người/km² Địa phận xã Kon Đào trải dài từ 14o 43’ 0” vĩ độ Bắc và từ 107o 50’ 20” độ kinh Đông Phía bắc giáp xã Đắk Trăm và xã Văn Lem, phía nam giáp xã Tân Cảnh và Thị trấn Đắk Tô, phía đông giáp xã Văn Lem, phía tây giáp xã Ngọc Tụ và xã Đắk Trăm

Tài nguyên đất: Tổng diện tích đất tự nhiên xã Kon Đào là 3361,01 ha Trong đó, đến năm 2017, đất sản xuất nông nghiệp là: 2166,15 ha chiếm 64,45%; đất lâm nghiệp là: 530,69 ha chiếm 15,79%; đất nuôi trồng thủy sản là: 7,87 ha chiếm 0,23%; đất chuyên dùng là 469,74 ha chiếm 13,98%; đất ở là: 64,84 ha chiếm 193% Đất đai, địa hình trên địa bàn xã cơ bản thích nghi với nhiều loại cây trồng vùng nhiệt đới, á nhiệt đới như: cây cà phê, cây cao su, cây bời lời, cây mì,…

Tài nguyên nước: Tài nguyên mặt nước được phân bố chủ yếu trên 3 lưu vực của các sông chính: Đắk Tờ Kan, Pô Kô, Đắk Pờ Xi Lượng mưa bình quân

từ 2.400-2.600 mm/năm nên nguồn nước mặt rất lớn Các con sông này là nguồn cung cấp nước chính cho sinh hoạt và sản xuất, có nhiều tiềm năng để xây dựng

và phát triển các công trình thủy điện, thủy lợi, cấp nước

Tài nguyên khoáng sản: huyện Đắk Tô có nguồn khoáng sản đá, cát, sỏi xây dựng, đất sét,… Ở Kon Đào có suối nước khoáng Đắk Rơ Nga

Về du lịch: huyện Đắk Tô có tiềm năng du lịch đa dạng về sinh thái và cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn như: Rừng thông thị trấn Đắk Tô, suối nước nóng Kon Đào, thác Đắk Lung Kết hợp du lịch gắn với tham quan di tích lịch sử Chiến thắng Đắk Tô và các lễ hội dân tộc của Bắc Tây Nguyên

1.3.2 Dân cư và thành phần dân tộc nghiên cứu

Theo Báo cáo của Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum năm 2017, dân số toàn huyện Đắk Tô có 44.586 người, mật độ dân số là 90 người/km2 Trong đó, tỉ lệ các thành phần dân tộc của huyện được thể hiện như sau:

Bảng 1.1 Các dân tộc của huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum năm 2017

(Nguồn: Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum, 2017)

Số liệu bảng trên cho thấy, người Kinh có số lượng đống nhất, chiếm 42,703%, thứ hai là người Xơ Đăng chiếm 36,13%, thứ ba là người Ba Na với

sống tập trung tại trung tâm các phố, chợ, thị trấn của huyện làm nghề buôn bán kinh doanh Tộc người Xơ Đăng sống tập trung ở các xã, thôn; đồng bào có tập quán canh tác lúa rẫy, lúa nước, trồng mì, cây bời lời,

Có số dân đông, huyện Đắk Tô có nguồn lao động khá lớn Năm 2017, có 22.356 người trong độ tuổi lao động, trong đó 50% lực lượng trẻ, 87% lao động nông nghiệp; 6% lao động công nghiệp – xây dựng; 5% lao động trong lĩnh vực dịch vụ - thương mại; lao động nữ chiếm 48% Tuy nhiên, số lao động được đào tạo chỉ đạt khoảng 12%, chủ yếu dưới hình thức đào tạo bồi dưỡng qua các lớp ngắn ngày nên tay nghề thấp, tập trung vào một số nghề như: nông nghiệp, trồng cây công nghiệp,

1.3.2.1 Người Xơ Đăng ở xã Kon Đào

Bảng 1.2: Người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum

4 Thôn Kon Đào 1 109 730 109 730

5 Thôn Kon Đào 2 81 521 81 521

Nguồn: Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum, 2017

Cho đến nay, chưa có tư liệu nào trình bày rõ về những cuộc chuyển cư của các nhóm dân tộc Xơ Đăng Các nhà nghiên cứu trước đây đã đưa ra thông tin chung đây là một trong những cư dân Môn - Khơ me đã có mặt sớm nhất trong các cư dân ở miền Bắc Tây Nguyên Nhưng họ chưa đưa ra được vào thời gian nào, vì sao các nhóm Xơ Đăng lại phải lên vùng núi cao để cư trú Theo tích

cũ kể về nguồn gốc tộc người, từ người Ca Dong, Tơ Đrá, Xơ Teng đến người

Ha Lăng, Mơ Nâm,… cho rằng thủy tổ của mình là một người đàn bà cùng con chó sống sót sau một trận lụt khủng khiếp đã kịp chạy thoát lên một trong những ngọn núi cao không bị ngập nước ở trong vùng Lịch sử của họ trong các trường

ca, các truyền thuyết, vẫn được kể lại gắn với các ngọn núi như Ngọc Ang (gần Ngọc Linh) trong truyện của người Xơ Teng ở Đắk Tô; núi Giang Mo Rai, ngọn núi ở phía tây thị xã Kon Tum, có hồ nước Đnâu, hay núi Ngọc Cu trong truyện của người Ha Lăng; núi Ngọc Ang cao chót vót hơn tất cả các dãy núi khác thuộc dãy Ngọc Linh trong truyện của người Tơ Đrá; núi Rơ Cô giáp xã Hiếu và

xã Pne ở Đông Bắc huyện Kon Plông; núi Ngọc Bum ở xã Măng Cành trong truyện của người Cà Dong ở Ngọc Têm (Kon Plông); ngọn núi Hòn Bà (Mul Con Ót hay Leng Ót trong truyện của người Ca Dong ở Trà My

Các nhóm địa phương trong cộng đồng Xơ Đăng có những nét chung nhất

về ngôn ngữ, về nhân chủng và văn hóa Nhưng mỗi nhóm vẫn giữ được những sắc thái riêng biệt

Nhóm Xơ Teng tập trung đông ở huyện Đắk Tô, họ tự nhận là Xơ Teng, Xteng, Hđăng, Rtiêng tùy theo từng vùng mà tên gọi chệch đi Có tác giả gọi là Kătng, Kon Lan, Duăn và coi đó là những tộc người khác nhau Thật ra, tên Kom Răng không thấy trên thực tế Kon Lan là chỉ tên làng Tên Duăn đáng chú ý vì cũng là tên các cư dân miền núi miền Nam và dân tộc Khơ me gọi người Việt

Tơ Đrá (Tơ trá, Hđrá): tự nhận là Tơ trá, cũng bị phiên âm theo nhiều cách khác nhau như: Deđrab, Xơđrab, Towtrah, C’trá, Sơra,… sinh sống ở vùng giáp ranh giữa ba huyện Đăk Glây, thị xã Kông Tum và Kông Plông

Mơ Nâm: thường bị lẫn với người Bơ Nâm, một tên gọi có tính miệt thị để chỉ những nhóm Ba Na chậm tiến hơn, ở vùng cao hơn Người Mơ Nâm có nhiều nhất ở huyện Kông Plông

Ca Dong: là tên tự gọi của người Ca Dong của các bộ phận ở huyện Sa Thầy và Kông Plông Tên này chỉ mới được phổ biến rộng rãi với người Ca Dong ở huyện Trà My (trước là Duăn), một cư dân trước đây được gọi bằng một

tên chung với tên của nhóm Duăn Trước đây, còn được ghi lệch đi là Hejung, Hayan, Sayan, hay được phiên là Kyon, Kayông, Kagiương

Hà Lăng: là nhóm di động nhiều nơi, cư trú ở vùng giáp ranh nên ở các địa phương lại mang những tên phiên âm hơi khác, tuy tên có ý thức thống nhất

là một nhóm, nhưng ở từng địa phương lại mang những tên phiên âm hơi khác

Họ tự nhận là Xơ Lang, Xa Lăng Có vùng như ở xã Đắk Na, huyện Đắk Tô, do tên gọi và phong tục gần giống người Xơ Teng (ở đó người Xơ Teng tự nhận là Xtang và được các cư dân trong vùng gọi là Xlang như người Hà Lăng), nên hai nhóm này gần như là một Ngược lại, ở huyện Sa Thầy, giữa họ và người Ca Dong hầu như không có sự phân biệt Bộ phận gần thị xã Kon Tum phong tục lại gần gũi với người Ba Na

Thường có những từ để phân biệt giữa những người ở trên cao và người ở dưới thấp Như người Tơ Đrá gọi người Xơ Teng là Xitâng “người ở vùng núi cao” để phân biệt với người Ha Lăng được goi là Xi Lang “người ở dưới thấp”

Họ cũng được gọi là người Ca Dong với tên tương tự như người Ha Lăng

Ở Mường Hoong và xung quanh, có nhóm Tà Trĩ hay Tơ Trẽ, xưa ở vùng phát nguyên song Ttranh, về sau di chuyển đến vùng phát nguyên sông Đắk Mi dưới chân núi Ngọc Linh Tên Tà trĩ do cư dân xung quanh gọi họ với ý nghĩa là nhóm không cùng gốc, không cùng tiếng nói Họ chấp nhận tên gọi này và bỏ tên cũ: Brile (hay Gung Nue hoặc Nual) Nhóm này cư trú kề cạnh người Xơ Đăng nên tự nguyện nhập vào tộc người này Đó cũng là tình trạng của nhóm Châu ở cạnh đó

1.3.3 Một vài nét về kinh tế, xã hội và văn hóa của người Xơ Đăng

Về đặc điểm kinh tế: Ngoài dân tộc Kinh sinh sống với các hoạt động kinh

tế phát triển, sản xuất chính của đồng bào Xơ Đăng chủ yếu là làm nương rẫy; cây lương thực chính là lúa, ngoài ra còn có ngô, khoai, mì làm lương thực phụ và chăn nuôi, nấu rượu Gần đây với sự vận dụng và hướng dẫn về phương thức kỹ thuật của các cơ quan, ban, ngành cùng với sự đầu tư của Nhà nước nên người Xơ

Đăng ở đây đã biết kỹ thuật canh tác lúa nước, trồng cây công nghiệp và kỹ thuật bảo vệ rừng

Về đặc điểm đời sống: Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm của đồng bào dân

tộc vẫn theo thói quen thả rông Ngoài sản xuất nông nghiệp là chủ yếu, đồng bào dân tộc còn có một số ngành thủ công truyền thống, tuy nhiên do trình độ tay nghề còn thấp nên sản phẩm làm ra chủ yếu mang tính chất trao đổi, chưa đủ phát triển mạnh thành thị trường kinh tế Hiện nay, những nghề này đang từng bước được phục hồi để tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập, đồng thời bảo tồn các giá trị truyền thống Do trình độ tiếp thu các tiến bộ khoa học kỹ thuật của đồng bào Xơ Đăng còn thấp nên phương thức sản xuất còn lạc hậu, hiệu quả lao động thấp Mặt khác, việc sản xuất và tiêu dùng còn thiếu kế hoạch, không tính toán lâu dài nên làm cho cuộc sống của họ còn gặp nhiều khó khăn

Về văn hóa, xã hội: Đồng bào các dân tộc huyện Đắk Tô nói chung và

Kon Đào nói riêng có một kho tàng văn hóa dân gian hết sức phong phú, độc đáo, đậm đà bản sắc dân tộc và mang phong cách chung của văn hóa tỉnh Kon Tum, có sắc thái sơ nguyên của nền văn hóa bản địa cổ đại ở vùng Tây Nguyên Bản sắc, phong cách văn hóa đó được thể hiện trong sự đam mê văn hóa, nghệ thuật cổ truyền của từng người dân, trong từng vật kiến trúc, trong những bản trường ca, những lễ nghi, hội hè và trong những phong tục tập quán tạo nên cho nền văn hóa của đồng bào Xơ Đăng ở Đắk Tô một sức hút mãnh liệt đối với các nhà nghiên cứu, các khách thăm quan, du lịch

Trong cộng đồng các dân tộc ở Kon Tum, làng là một cộng đồng, là một

tổ chức xã hội cơ bản, nhỏ nhất và duy nhất của người DTTS Mặc dù đã trải qua quá trình lịch sử đầy biến động với các cuộc chiến tranh loạn lạc, các loại hình tổ chức hành chính khác nhau, nhưng đến nay diện mạo làng vẫn duy trì đậm nét

Tiểu kết chương 1

Đắk Tô là một huyện nằm ở phía Bắc tỉnh Kon Tum có 22 dân tộc anh em cùng cư trú, trong đó người Xơ Đăng chiếm 36,13% Trong quá trình sinh sống, môi trường tự nhiên, xã hội là hai yếu tố tác động lớn đến sự phát triển kinh tế và văn hóa của cộng đồng các dân tộc thiểu số nói chung và người Xơ Đăng ở Kon Đào nói riêng Điều kiện thuận lợi về tài nguyên đất, nước, rừng và nhân lực là nền tảng phát triển nền kinh tế đa dạng Tuy nhiên, sự tồn tại của những yếu tố không thuận lợi như địa hình chia cắt phức tạp, khí hậu khắc nghiệt lại có ảnh hưởng lớn đến đời sống của con người Vì vậy, để mưu sinh, người Xơ Đăng ở Kon Đào có những cách ứng xử hợp lí, thể hiện sức chống chịu, khả năng thích nghi với đặc điểm tự nhiên Điều này được thể hiện rõ trong sinh kế của tộc người, đồng thời là cơ sở tạo nên nét riêng về lịch sử hình thành, bản sắc văn hóa trong sự hòa hợp, kết nối với những tộc người khác tạo nên đời sống vật chất và đời sống tinh thần khá đa dạng, phong phú cho người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh KonTum

Chương 2 SINH KẾ CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG Ở XÃ KON ĐÀO,

HUYỆN ĐẮK TÔ, TỈNH KON TUM TỪ 1986 ĐẾN NAY

Sinh kế được hiểu là các hoạt động kinh tế, hay các cách thức sản xuất mà con người thực hiện nhằm đảm bảo nhu cầu cuộc sống Các hoạt động kinh tế này chủ yếu được hình thành trong lịch sử dưới sự tác động của nhiều yếu tố như môi trường, điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên,… nơi mà con người sinh sống Có thể bao gồm: nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, lâm nghiệp, thương nghiệp, Tùy vào các điều kiện cụ thể mà con người định hướng, sử dụng các phương thức sinh kế cho phù hợp

Đối với người Xơ Đăng ở xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum, hoạt động sinh kế chủ yếu là trồng trọt kết hợp với các hoạt động kinh tế khác như tiểu thủ công nghiệp, săn bắt và hái lượm, các ngành nghề, dịch vụ mới

2.1 Trồng trọt

Người Xơ Đăng cư trú ở vùng cao, cho nên đồng bào sinh sống chủ yếu bằng nghề trồng trọt trên rẫy Tuy nhiên, trong dân tộc Xơ Đăng, một số nhóm như: Xơ Teng, Mơ Nâm đã làm ruộng nước từ hàng trăm năm trước, theo lối canh tác dùng trâu quần ruộng Ngày nay, dù đã có sự xuất hiện ngày càng lớn hơn của các hình thức canh tác ruộng nước và vườn, nhưng nương rẫy vẫn là nguồn thu nhập lương thực chính của đa số các tộc người nơi đây, cũng như ảnh hưởng của nó vẫn còn đậm sâu và chi phối mọi mặt đời sống của họ

2.1.1 Nương rẫy

Nương rẫy là hai từ tiếng Việt, được dùng phổ biến trong đời sống và trong nghiên cứu trồng trọt ở các vùng đất có độ cao, dốc Nương là từ dùng phổ biến ở miền Bắc, rẫy là từ dùng phổ biến ở miền Trung và miền Nam Nương và rẫy đều có nội hàm chỉ hình thức trồng trọt dựa trên cơ sở: chặt rừng, đốt cây lấy tro trồng trọt ở các sườn núi dốc của các tộc người miền núi Do vậy, nương và

rẫy có thể coi là những từ đồng nghĩa, được dùng, được hiểu tương đương nhau,

có chăng nương và rẫy chỉ là cách diễn đạt khác nhau của cùng một khái niệm

Vì vậy, nương hay rẫy được hiểu như một thuật ngữ trồng trọt, là “Những mảnh đất canh tác do chặt cây, đốt rừng mà có, nhìn chung không sử dụng vĩnh viễn, không liên tục, có thời gian bỏ hóa, trong điều kiện dân số gia tăng quá mức cho phép, từ du canh sẽ dẫn đến du cư”

Rẫy ở người Xơ Đăng chỉ có một loại, gọi là diếc hay dếc Khác với trên ruộng nước, trên rẫy thực hiện nhiều loại cây trồng khác nhau Lúa là loại cây trồng chính Lúa rẫy thuộc loài lúa cạn, cùng với lúa nước là các cây trồng bản địa, phân biệt với lúa nước bởi những đặc tính sinh học riêng

2.1.1.1 Lịch nông nghiệp

Từ trước đến nay người Xơ Đăng đã lấy rẫy làm nghề sinh sống chủ yếu Trải qua quá trình làm rẫy lâu dài, những kinh nghiệm và thói quen dần trở thành truyền thống, họ đã tạo nên hệ thống nông lịch theo chu kỳ:

1 Tháng thứ nhất Dọn rẫy bắp, trỉa bắp, mì, đỗ, thuốc lá, bầu bí

2 Tháng thứ hai Chọn rẫy trồng lúa, phát rẫy; trồng bắp đợt hai, trồng

môn, khoai, mì, bí Chuẩn bị công cụ

3 Tháng thứ ba Phát rẫy, đốn cây; trồng bắp, kê, khoai, đậu, lạc

Chuẩn bị công cụ

4 Tháng thứ tư Đốt, dọn rẫy Bắt đầu trỉa lúa, thu bắp

5 Tháng thứ năm Đốt rẫy lớn, trỉa rẫy Làm tròi ở rẫy

6 Tháng thứ sáu Làm cỏ Rào nương

7 Tháng thứ bảy Làm cỏ Rào nương Đặt bẫy, chông, thò

8 Tháng thứ tám Làm gùi, giỏ, đan phên phơi lúa, sửa hoặc dựng kho

lúa

9 Tháng thứ chín Suốt lúa

10 Tháng thứ mười Suốt lúa

11 Tháng thứ mười một Tháng ăn chơi, nghỉ ngơi Trồng bắp vụ xuân

12 Tháng thứ mười hai Tháng ăn chơi, nghỉ ngơi Trồng bắp vụ xuân

Nguồn: Tư liệu điều tra tại xã Kon Đào, huyện Đắk Tô tháng 6/2018

Lịch này tính theo lịch địa phương Lịch này chênh với lịch Dương lịch khoảng từ hai đến ba tháng, xê dịch cụ thể theo từng nhóm và từng địa phương

có thời tiết, khí hậu khác nhau

Lịch nông nghiệp của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô tỉnh Kon Tum cho thấy, việc sản xuất của đồng bào phụ thuộc chặt chẽ vào quy luật của thời tiết Đối với việc canh tác rẫy, nguồn nước mưa hàng năm là quan trọng nhất Do vậy, rẫy chỉ làm một vụ, trùng vào mùa mưa để bảo đảm đủ lượng nước trong suốt thời kì sinh trưởng của cây trồng Cùng với lịch nông nghiệp là dự đoán thời tiết, người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô tỉnh Kon Tum cũng như các dân tộc khác thường căn cứ quy luật nắng mưa thường niên để thực hiện kịp thời các khâu trong trồng trọt

2.1.1.2 Phương thức canh tác

Canh tác nương rẫy là sinh kế truyền thống chủ yếu của người Xơ Đăng

xã Kon Đào, huyện Đắk Tô tỉnh Kon Tum cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, đồng bào đã lấy rẫy làm nghề sinh sống chủ yếu Mặc dù hiện nay phạm vi của nó đang bị thu hẹp dần, không còn phổ biến như trước nữa nhưng những kinh nghiệm, cách thức, phương thức tiến hành vẫn còn được lưu giữ trong tiềm thức của đồng bào, phản ánh tập quán mưu sinh truyền thống của người Xơ Đăng xã Kon Đào, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum

Rẫy là hình thức canh tác chủ yếu của người Xơ Đăng được sử dụng theo một chu kỳ kín, mỗi lần một năm Khi mới khai phá đồng bào thường trồng lúa, sau đó tùy thuộc vào độ màu mỡ của đất, rẫy có thể sử dụng tiếp hai, ba vụ nữa

và có thể trồng lúa hoặc trồng sắn Rồi bỏ hóa từ 8 đến 10 năm trở lên cho đất phục hồi độ màu mỡ, mới canh tác lại

Rẫy được khai phá theo chu kỳ kín, bao gồm các công đoạn tối thiểu sau: Chọn rẫy, phát rẫy, đốt và dọn rẫy, gieo trỉa, chăm sóc và thu hoạch

Chọn rẫy: là công đoạn đầu tiên của quá trình làm rẫy Việc này thường

do người đàn ông trong gia đình đảm nhiệm Mặc dù, không tốn thời gian và

năng suất thu hoạch và thời gian canh tác Rẫy được chọn thường là những khu rừng già hoặc những khu rừng tái sinh đã 15 – 20 năm, đất đai màu mỡ Khi đã chọn được đám rừng làm rẫy ưng ý, người Xơ Đăng khẳng định quyền chiếm hữu của mình trên đám rừng đó bằng cách cắm một đoạn cây cao hơn đầu người trên khoảng đất đã phát sạch, đầu cây hoặc được gài ngang một que ngắn, hoặc được buộc một tấm đan mắt cáo nhỏ bằng tre Cách làm trên chứng tỏ khu vực đất rừng đã có chủ sở hữu

Phát rẫy: Nếu như chọn rẫy là công đoạn đầu tiên của quy trình canh tác

rẫy thì phát rẫy là bước đầu tiên cho mùa canh tác.Việc phát rẫy được bắt đầu vào giữa mùa khô, khoảng trung tuần tháng hai Việc phát rẫy ở người Xơ Đăng đầu tiên là phải chặt cây, công việc này thường do nam giới đảm nhiệm Cây được chặt ở tầm ngang thắt lưng (1m – 1,2m), là tầm chặt ở tư thế đứng, có thể thao tác lâu mà vẫn ít mỏi Với những cây quá to, người ta chỉ chặt một đường khoét sâu xung quanh cho cây khô dần Rẫy bao giờ cũng được phát từ chỗ thấp lên chỗ cao

để khi chặt cây đổ đúng hướng Phụ nữ và trẻ em phụ giúp phát quang cây nhỏ, cây non và chặt dây leo, sau đó quay lại chặt cành và ngọn cây to đã đổ

Rìu là nông cụ dùng để chặt cây to trong phát rẫy, do đàn ông sử dụng Có hai loại rìu phổ biến: loại thứ nhất có đặc điểm là lưỡi được tra vào cán dọc theo kiểu tra của lưỡi thuổng; loại thứ hai: có đặc điểm là lưỡi được tra vào cán dọc theo kiểu tra của lưỡi mai Điểm chung của cả hai loại rìu này là cán dọc được đút qua lỗ gần phía trên đầu của cán ngang và cán ngang bao giờ cũng to hơn, dài hơn cán dọc Kết cấu và kiểu dáng của rìu đảm bảo độ nặng và độ chắc để có thể thao tác với hiệu quả cao

Dao là công cụ dùng cho phụ nữ và trẻ em sử dụng trong phát rẫy Dao có đặc điểm là cán dài hơn lưỡi Đặc điểm này nằm thích hợp cho việc chặt phá ở nơi rừng rậm Người Xơ Đăng sử dụng loại dao cán thẳng, lưỡi thẳng có móc ở đầu, dùng trong việc vừa chặt, vừa phát, vừa kéo cành cây, dây leo về phía sau

Có thể nói rằng, trong các công đoạn của quá trình làm rẫy, phát rẫy là công

thời tiết khô nóng Đây cũng là công đoạn kéo dài, thường từ sáu tuần đến hai tháng Khi rẫy đã được chặt phá xong, người Xơ Đăng rải đều cành và lá cây khắp mặt rẫy cho mau khô Thao tác sau cùng là dọn sạch cây cỏ, tạo thành đường biên

từ 3m đến 4m xung quanh để sau này đốt rẫy lửa không cháy lan ra rừng

Đốt và dọn rẫy Đốt rẫy có vai trò quan trọng và không thể thiếu được của quá trình canh tác nương rẫy Đây có thể coi là hình thức làm đất, cải tạo đất trong làm rẫy Khi đốt rẫy làm cháy các loại hạt cây có trong lớp đất mỏng, do

đó các tác dụng hạn chế được phần nào sự sinh trưởng và phát triển của cây cỏ

về sau này Quan trọng hơn, nó tạo lớp tro thực vật, làm tăng đáng kể nguồn sinh dưỡng cần thiết cho sinh trưởng và năng suất cây trồng

Rẫy phát xong được phơi khô từ một tháng đến một tháng rưỡi thì đốt Việc đốt rẫy bao giờ cũng do đàn ông thực hiện với sự tham gia chống cháy rừng của các thành viên trong gia đình Có những kinh nghiệm trong việc đốt rẫy nhằm đạt hiệu quả cao nhất và hạn chế tối đa nạn cháy rừng Theo tập quán, rẫy thường được bắt đầu đốt vào lúc giữa trưa, khi cây còn đang khô nỏ, và kết thúc vào lúc xẩm tối Tuy vậy, trong một số trường hợp, thời điểm đốt rẫy có thể thay đổi do những nguyên nhân thời tiết Chẳng hạn, để đề phòng cháy rừng, nếu có gió to, người ta sẽ đốt rẫy muộn hơn bình thường Tùy theo đặc điểm sinh thái của rừng mà người ta đốt rẫy theo những cách khác nhau Người Xơ Đăng thường thấy nước suối sủi bọt là biết trời sắp có mưa và khẩn trương tiến hành đốt rẫy Thời điểm đốt rẫy vào trung tuần đến cuối tháng tư

Một ngày sau khi đốt rẫy lần đầu, khi đám cháy đã nguội, người Xơ Đăng thường dọn những cây thân nhỏ, cành cây và ngọn cây chưa cháy hết chất thành đống ở gần các cây to để đốt lại Những cây to khó đốt được khiêng hay vần ra rìa rẫy để sau này chặt dần làm củi đun Với những thân cây quá to, người ta buộc phải để nguyên tại chỗ Ở những đám rẫy lớn, việc dọn và đốt lại đôi khi kéo dài hai đến ba ngày Thao tác cuối cùng của công đoạn đốt dọn là dùng chân hoặc cành cây san các đống tro cho đều trên mặt rẫy Dọn rẫy là công việc nặng

nhọc, vất vả, nóng bức và bụi bặm, đòi hỏi nhanh chóng, khẩn trương nên bao giờ cũng huy động sự tham gia của mọi thành viên trong gia đình

Tiếp đến là gieo trỉa Sau những đợt mưa đầu mùa, từ thời điểm đốt rẫy vài ngày, khi đất rẫy còn đang ẩm và mềm, công việc gieo trỉa được tiến hành Đối với các cư dân nương rẫy ở Kon Tum nói chung và người Xơ Đăng nói riêng, việc gieo trỉa đúng và kịp thời vụ trên rẫy luôn được chú ý Ở đây, kinh nghiệm xem xét và đoán định thời tiết hết sức quan trọng Hàng năm, tiếng sấm

là tiếng “hiệu lệnh mùa lao động sản xuất mới Theo kinh nghiệm của đồng bào

Xơ Đăng, năm nào tiếng sấm đầu năm ra trước khi con chim klang pong – “bắt

cô trói cột” kêu thì năm đó đói to Nhưng nếu tiếng sấm ra sau khi con chim klang pong gọi đàn thì năm đó được mùa Vào mùa sản xuất, đồng bào “đánh thức hồn lúa” ngủ quên trong bịch “gọi hồn” các nông cụ trở dậy

Chọc lỗ, bỏ hạt là cách thức gieo trỉa truyền thống ở đồng bào Xơ Đăng Kiểu gieo trỉa tập thể, trong đó, những người đàn ông hai tay hai gậy, hay một tay một gậy dàn hàng ngang đi trước chọc lỗ, còn những người phụ nữ cũng dàn hang ngang theo sau bỏ hạt Theo tìm hiểu cho thấy, ở kiểu gieo trỉa này, tính tập thể và phân công lao động theo giới được tuân thủ chặt chẽ Do đặc điểm của thao tác, những người đàn ông chọc lỗ thường bỏ xa những người phụ nữ tra hạt phía sau, nhưng với thói quen và kinh nghiệm thành thục, các lỗ được chọc thường thẳng hàng và vì thế ít có tình trạng một số lỗ nào đó lại bị bỏ sót không được tra hạt Nếu khoảng cách giữa những người chọc lỗ và những người tra hạt quá xa, những người đàn ông sẽ tạm nghỉ chờ chứ không bao giờ họ cùng phụ nữ tra hạt

Theo tập quán và thói quen, việc gieo trỉa của người Xơ Đăng được bắt đầu lần lượt từ chân rẫy (chỗ thấp) lên đỉnh rẫy (chỗ cao) Nếu như thao tác chọc

lỗ là thống nhất ở mọi tộc người thì cách thức tra hạt của người Xơ Đăng thường thì, hạt giống được đựng trong một số ống lồ ô cầm tay trái, khi gieo, tay trái dốc hạt giống từ ống lồ ô sang tay phải, sau khi tra hạt bằng tay phải, người ta dùng đáy ống lồ ô để gạt đất lấp hạt giống

Khoảng cách gieo trỉa giữa các hố tùy thuộc vào đất tốt hay xấu Đất càng tốt, hố càng được chọc thưa, và ngược lại đất càng xấu, hố được chọc dày Thông thường ở rẫy đất tốt, trồng năm đầu hay năm thứ hai, khoảng cách giữa các hố chừng 35 – 40cm, ở rẫy đã trồng năm thứ ba, thứ tư, đất đã xấu, khoảng cách giữa các hố dày hơn, chừng 25 – 35cm

Gậy chọc lỗ là công cụ đặc trưng của loại hình canh tác rẫy Có thể nói, ở đâu có hình thức làm rẫy thì ở đó có gậy chọc lỗ Phổ biến khắp mọi nơi, thường thì đến mùa trỉa lúa, người ta mới vào rừng lựa những cây gỗ hay le cầm vừa tay, róc qua loa để làm gậy chọc lỗ Sau mỗi mùa gieo trỉa, thậm chí, sau mỗi một đám rẫy, chiếc gậy có thể bị vứt đi để rồi khi cần lại có thể dễ dàng kiếm cái khác Đó là loại công cụ đơn và tạm thời Người Xơ Đăng đã biết chế tác loại gậy chọc lỗ để gieo trỉa dùng được lâu năm: gậy có mũi sắt Tuy nhiên, sự tồn tại của các loại gậy này không mang tính chất phổ biến, nhiều khi hoặc là công cụ

đa năng, chủ yếu dùng để trỉa lúa lại, hoặc có ý nghĩa văn hóa nhiều hơn là ý nghĩa thực dụng

Thời gian dành cho gieo trỉa kéo dài từ một tháng đến một tháng rưỡi Tùy theo từng vùng, từng nhóm Xơ Đăng Chẳng hạn, người Xơ Đăng ở Đắk Tô, mùa gieo trỉa thường kéo dài một tháng, bắt đầu từ tháng tư và kết thúc vào tháng năm Cho tới thời điểm hiện tại, lúa rẫy ở đây bao gồm hai loại: Lúa tẻ và lúa nếp, trong

đó, lúa tẻ có tính ưu việt về năng suất nên được trồng phổ biến ở khắp mọi nơi như

là cây lương thực truyền thống chính còn lúa nếp tuy ngon nhưng do năng suất thấp nên ngày nay ít được trồng và chủ yếu chỉ còn được dùng trong nghi lễ Bên cạnh các loại cây ngũ cốc, được gieo trồng rộng rãi trên rẫy là các loại cây như: cao su, cà phê, sắn, thuốc lá, các loại rau, các loại cây làm thuốc,…

Liên quan đến công đoạn gieo trỉa là kỹ thuật đa canh và đan xen Trên rẫy phổ biến hình thức xen canh gối vụ và họ cũng chọn những nơi đất màu mỡ

để trồng các loại rau, bầu bí, kê, ý dĩ, các loại thân củ và dễ củ Đặc biệt, ở đây

có loại kê chân vịt (doan) dùng làm bánh hay chế thành rượu rất ngon, thường để

Việc làm cỏ rẫy được tiến hành khoảng từ sau khi gieo trỉa được 20 ngày đến giữa tháng bảy Xưa, do rẫy được phát nơi rừng có nhiều cây, lại trồng năm một rồi bỏ hóa, nên ít cỏ và việc làm cỏ nhìn chung cũng không quá vất vả, không mất nhiều công sức Việc làm cỏ rẫy chỉ một lần, chủ yếu bằng chiếc cuốc con truyền thống, loại công cụ dễ luồn lách dùng để làm cỏ khá đặc trưng của người Xơ Đăng

Dụng cụ làm cỏ rẫy của người Xơ Đăng là chiếc cuốc con Có đặc điểm là lưỡi nhỏ, dài và cán dài rất thích hợp và tiện dụng trong việc luồn lách để rẫy cỏ

và chặt các mầm cây hay mầm le mọc lẫn trong các khóm lúa

Việc bảo vệ rẫy khá kỹ, mất nhiều thời gian, công sức và có vai trò quan trọng hơn việc làm cỏ Lúa được trồng vào chính giữa cùng các cây quý và được bảo vệ bằng hàng rào, cây trồng xung quanh gồm các loại rau đậu, hoa màu, gần đây là sắn Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, nếu không được bảo vệ thường xuyên, chỉ sau một đêm hay nửa buổi ban ngày, lợn rừng hay chim rừng

có thể cướp đi phần lớn nỗ lực trong năm của người lao động trên nương rẫy Công việc bảo vệ rẫy vì thế có ý nghĩa hết sức quan trọng Người Xơ Đăng có câu: “Mười ngày tuốt lúa không bằng một ngày đuổi chim”

Công việc đầu tiên và bắt buộc phải ngay sau mùa gieo trỉa nhằm bảo vệ rẫy là làm hàng rào rẫy, đặt các loại bẫy chông (snong), bẫy đá (knó), bẫy tre (hra) thò (hđa, troóc) đặt trên đường đi và quanh rẫy để ngăn thú Vật liệu làm rào rẫy là cây rừng, tre, bương, vầu, nứa, lồ ô Đặc biệt, lợi dụng sức nước và sức gió để tạo âm thanh đuổi chim, thú phá hoại rẫy, có thể kể đến hệ thống dàn mõ chriêng của người Xơ Đăng ở huyện Đắk Tô, theo đó, sức nước khi đầy khi vơi trong máng bập bênh kéo căng hay thả chùng sợi dây có mắc những ống tre và quả lắc bằng đá, làm chúng va vào nhau cộng hưởng với tiếng nước đổ tạo âm thanh dồn dập khiến chim thú giật mình

Tuy nhiên, các biện pháp bảo vệ rẫy trên dù phong phú, độc đáo và sáng tạo, cũng chỉ có tác dụng bổ trợ Khi lúa vàng đầu, các gia đình thường phải thay

trực tiếp điều khiển hệ thống mõ tre, nứa, đá, tạo tiếng động thường xuyên hay la hét để xua đuổi chim thú

Cùng với việc dựng rào rẫy là việc làm chòi rẫy Chòi rẫy là nơi nghỉ ngơi

và trông nom rẫy trong thời gian từ khi cây làm hạt đến lúc thu hoạch Người Xơ Đăng ở nơi đây làm chòi rẫy (nhê diếc – đều có nghĩa đen là nhà rẫy) rất cẩn thận và chắc chắn gần như ngôi nhà ở trong làng Cho đến nay nhà rẫy của người

Xơ Đăng vùng Đắk Tô vẫn là nơi ăn, ở sinh hoạt của nhiều gia đình trong suốt thời gian từ lúc làm cỏ đến lúc thu hoạch

Thu hoạch, tùy từng loại cây trồng mà thời điểm và phương cách thu hoạch khác nhau Lúa được thu hoạch từ tháng chín đến hết tháng mười Trước khi thu hoạch, người ta lựa những bông lúa tốt, tách hạt, sang sảy sạch sẽ, phơi kỹ và bảo quản trong những chiếc ché hay gùi có nắp kín để làm giống cho năm sau

Lúa tẻ trên rẫy có đặc điểm là chín nhanh, mau khô và rất dễ rụng Mùa lúa chín cũng là mùa chim chóc tìm đến phá hàng ngày Bởi thế, việc thu hoạch lúa đòi hỏi khẩn trương và tập trung Do đặc tính dễ rụng nên lúa tẻ trên rẫy được tuốt chứ không được cắt Có hai kiểu tuốt lúa: tuốt bằng tay và tuốt bằng thanh kẹp Với các loại lúa tẻ khi chín rất dễ rụng trên rẫy nên ở Đắk Tô, người

Xơ Đăng dùng tay tuốt là phương cách thu hoạch tiện lợi và hiệu quả hơn cả Đối với lúa nếp, có đặc tính dai và rậm, người Xơ Đăng thu hoạch bằng thanh kẹp và nhíp

Nông cụ thu hoạch bao gồm gùi lớn để tuốt và vận chuyển lúa, thanh kẹp tre để tuốt lúa và nhíp để cắt lúa

2.1.2 Ruộng nước

Cho đến nay, ruộng nước là hình thức trồng trọt chiếm vị trí thứ hai sau nương rẫy Ở người Xơ Đăng tồn tại cả hai hình thức ruộng nước: Ruộng trâu quần và ruộng cày bừa:

2.1.2.1 Ruộng nước trâu quần

Ruộng nước trâu quần là hình thức làm ruộng cổ xưa, có mặt sớm nhất ở

đọng nước Đất phải được làm mềm và nhuyễn trước khi gieo trồng bằng phương pháp dùng sức trâu hay sức người quần, dẫm, đạp Người Xơ Đăng gọi cách làm ruộng này là “ruộng”

Kỹ thuật làm ruộng trâu quần ở các nhóm tộc người Xơ Đăng này khá thống nhất Ở những chỗ sình lầy, người Xơ Đăng dùng dao và cuốc dọn sạch

cỏ, cây và củi mục Tùy theo địa hình mà người Xơ Đăng san đất, đắp bờ tạo nên

những đám ruộng sình (diếc đác klaang hay déc đác kpô chua) với diện tích nhỏ

to khác nhau, thường là khoảng vài trăm đến hàng nghìn m2 Ruộng chỉ được làm một vụ, trùng với mùa mưa, từ tháng năm đến tháng mười lịch địa phương Sau mỗi vụ thu hoạch, đất được bỏ hóa qua mùa khô trong trạng thái cạn nước nhưng sình lầy Khoảng vào tháng tư người Xơ Đăng bắt đầu làm cỏ quang mặt ruộng bằng tay hoặc dao nhổ Đến đầu tháng năm, những trận mưa đầu trút xuống, nước trong ruộng đã đủ, đồng bào tiến hành làm cho đất mịn và nhuyễn,

dùng trâu đàn quần dẫm (rô pô) kết hợp với người sục (chua, lác) Việc này

được cố gắng hoàn thành trong một ngày Thường thì đến vụ quần ruộng hai hay nhiều gia đình góp trâu vào làm đổi công cho nhau Điều khiển đàn trâu là những người đàn ông Ở đây, con người không chỉ đơn thuần điều khiển trâu, mà còn

từ 4 đến 6 phân Khi lúa được hai tháng tuổi, người Xơ Đăng tiến hành tỉa bớt ở các khóm lúa mọc dày cấy sang những chỗ lúa bị chết hay mọc thưa, mật độ khoảng từ 10 đến 15cm

Việc làm cỏ ít được quan tâm.Lúa ruộng không được bón phân Đất ruộng được vun bằng tro cỏ đốt tại ruộng hàng năm, hoặc bằng tro đốt cây, lá mang từ

Đến mùa thu hoạch, đàn ông gặt lúa, đàn bà dùng chân dẫm vò lúa trong những cái nong to (knoong tih)

Tuy được canh tác vào mùa mưa, chủ yếu trông vào nước trời So với nương rẫy, năng suất ruộng trâu quần không cao hơn bao nhiêu nhưng do công

bỏ ra ít hơn nên năng suất lao động lại cao hơn nhiều

Có thể nói rằng ruộng nước trâu quần có vai trò khác nhau trong những thời kỳ khác nhau Đã có một thời kỳ các nhóm người Xơ Đăng coi đây là nguồn sống quan trọng không kém nương rẫy Ngày nay, do đàn trâu suy giảm và do tính ưu việt của các loại hình ruộng nước khác nên vai trò và vị trí của ruộng trâu quần ngày càng mờ nhạt, ít có điều kiện tồn tại

2.1.2.2 Ruộng nước dùng cày bừa

Ruộng dùng cày bừa xuất hiện sau, có thể bị ảnh hưởng của người Lào, người Chàm, hay người Việt Tuy nhiên, do tính ưu việt nhiều mặt của nó, càng về sau, hình thức làm ruộng này càng chiếm vai trò quan trọng hơn so với ruộng trâu quần

Trong làm ruộng cũng có phần tương tự như trong làm rẫy, đồng bào đắp

đập (knung), ngăn nước suối chảy vào các con mương (hno) để đưa nước vào

ruộng Công cụ làm đất đơn giản, chỉ có chiếc cuốc Vụ làm ruộng được bắt đầu

từ việc cuốc đất lật lên phơi cho đất ải Công việc này được thực hiện từ sau khi gặt vụ năm trước Mùa xuân đến, đồng bào tháo nước vào ruộng, người ta gieo

mạ xuống ruộng mạ Khi cây mạ mọc được 4 lá thì nhổ mạ lên rồi đem cấy xuống ruộng Ít khi gieo sạ lúa Lúa chỉ được canh tác một vụ trong một năm Sau khi cấy, đồng bào ít chăm sóc cây lúa Cấy thưa, lúa chỉ được làm cỏ qua loa bằng tay và không được bón phân, không phải bảo vệ như lúa nương Công cụ làm ruộng nước trước đây chỉ là chiếc cuốc bằng gỗ Về sau này có dùng cuốc lưỡi sắt Ruộng chủ yếu trông vào nước trời mà không được làm thủy lợi Vai trò của lao động nữ vẫn là ưu thế Nam và nữ cùng tham gia khai phá đất thành các thửa ruộng, cùng nhau làm đất, nhưng sau đó các công việc gieo trồng, làm cỏ