TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

Xuất phát từ giá trị, ý nghĩa của tư tưởng Hồ Chí Minh về con người đối với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam hiện nay, việc đẩy mạnh nghiên cứu, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đứ

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học GS.TS Trần Văn Bính

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Luận án tiến sĩ Tư tưởng Hồ Chí Minh với việc xây dựng con người Việt Nam hiện nay là do tôi viết và chưa công bố Các trích dẫn, số liệu, kết

quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Hà Nội, ngày 02 tháng 7 năm 2019

Tác giả luận án

Bùi Thục Anh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 7

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 7

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng Hồ Chí Minh 7

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng, phát triển con người22 1.1.3 Nghiên cứu liên quan đến việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người Việt Nam 25

1.1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 27

1.2 Cơ sở lý luận 31

1.2.1 Một số khái niệm liên quan 31

1.2.2 Lý thuyết về con người, phát triển con người, xây dựng con người 37

Tiểu kết 53

Chương 2: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀ THỰC TIỄN XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM 55

2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về phẩm chất con người 55

2.1.1 Vấn đề phẩm chất, đạo đức trong tư tưởng Hồ Chí Minh 55

2.1.2 Phẩm chất, đạo đức, giá trị con người Việt Nam hiện nay 60

2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến lược xây dựng con người 66

2.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về chiến lược trồng người 66

2.2.2 Hồ Chí Minh với việc “trồng người” 90

Tiểu kết 100

Chương 3: NHỮNG BÀN LUẬN VỀ VIỆC KẾ THỪA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH TRONG XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY 103

3.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội đặt ra với việc xây dựng con người Việt Nam 103

3.1.1 Tác động của bối cảnh kinh tế - xã hộiđến hệ giá trị con người Việt Nam103

3.1.2 Tác động đến việc xây dựng con người Việt Nam hiện nay 108

3.2 Quan điểm, chủ trương của Đảng về xây dựng con người trong bối cảnh hiện nay 112

3.2.1 Chủ trương của Đảng về vấn đề xây dựng, phát triển con người 112

3.2.2 Định hướng xây dựng con người Việt Nam hiện nay 118

3.3 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh cần kế thừa trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay 125

3.3.1 Con người có sức khỏe 127

3.3.2 Con người có lòng yêu nước 128

3.3.3 Con người có gia đình chuẩn mực 129

3.3.4 Con người ham học hỏi 130

3.3.5 Con người sống có mục đích 131

3.3.6 Con người tôn trọng pháp luật 132

3.3.7 Con người đảm bảo yếu tố “thiện” 133

3.3.8 Con người kết hợp đức và tài, trong đó đức là cái gốc của nhân cách 134 3.3.9 Con người trung với nước và có tinh thần quốc tế trong sáng 135

3.3.10 Con người biết yêu thương đồng loại, sống có tình nghĩa 136

3.3.11 Con người cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư 136

3.3.12 Con người có lòng tự trọng 137

3.3.13 Đoàn kết, ý thức tập thể 137

Tiểu kết 138

KẾT LUẬN 141

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO 147

PHỤ LỤC 156

GS.TS : Giáo sư Tiến sĩ

GS TSKH : Giáo sư tiến sĩ khoa học

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Thứ tự quan trọng của các giá trị xếp từ cao xuống thấp 61

Bảng 2.2 Mức độ cần thiết của các giá trị 62

Bảng 2.3 Mức độ hiểu biết về các giá trị mà Hồ Chí Minh nói tới 63

Bảng 2.4 Tính truyền thống và biến động của các giá trị 64

Bảng 3.1 Nguyên nhân ảnh hưởng đến việc xây dựng con người Việt Nam hiện nay 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong hệ thống lý luận cách mạng của Hồ Chí Minh, tư tưởng về con người và xây dựng con người mới chiếm một vị trí rất quan trọng, thể hiện chiều sâu tư duy lý luận của Người, chứa đựng những giá trị khoa học vô cùng to lớn Thực tế, Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của con người, con người là vốn quý nhất, là nhân tố quyết định thành công của cách mạng Bởi vậy, thực hiện chủ trương đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, chúng ta càng phải nghiên cứu bài bản, toàn diện tư tưởng của Bác về con người và xây dựng con người

Con người Việt Nam là sự kết tinh của nền văn hóa Việt Nam, thể hiện đậm “chất Việt”, mang “phong cách Việt” cả về mặt ưu điểm lẫn nhược điểm, giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình qua mỗi thế hệ Do vậy, trong sự nghiệp đổi mới hiện nay đòi hỏi phải xây dựng văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; tích cực, chủ động hội nhập quốc tế, đồng thời vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Hơn lúc nào hết, phải đặt con người vào vị trí trung tâm, coi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển đất nước

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, có nhiều giá trị cốt lõi phù hợp với xây dựng con người Việt Nam hiện nay Bởi vậy, việc nghiên cứu đầy đủ tư tưởng

Hồ Chí Minh, chỉ ra những luận điểm nổi bật trong tư tưởng của Bác về con người và xây dựng con người, đặc biệt là những phẩm chất đạo đức, giá trị nhân cách con người Việt Nam; phân tích chiến lược “trồng người” và thực hành hoạt động “trồng người” của Hồ Chí Minh là vấn đề có ý nghĩa khoa học sâu sắc

Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam trong xây dựng và phát triển văn hóa, con người, vừa tiếp thu các giá trị tiến

bộ, tinh hoa của nhân loại, vừa phải bảo vệ và giữ gìn được bản sắc dân tộc Đặc biệt là dưới tác động của cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế sâu sắc, quan niệm về giá trị con người cũng có sự thay đổi nhất định, hoặc là không

có sự thống nhất Cùng với sự biến đổi của bối cảnh lịch sử và tình hình, nhiệm vụ cách mạng giai đoạn mới, giá trị con người Việt Nam truyền thống

có sự biến động mạnh mẽ Có nhiều yếu tố truyền thống bị thay đổi hoặc mất

đi, xuất hiện yếu tố mới Trong đó, các giá trị tinh thần vẫn tiếp tục được coi trọng hơn các giá trị vật chất; giá trị tinh thần xã hội vẫn tiếp tục được coi trọng hơn giá trị tinh thần cá nhân Bên cạnh đó, tệ nạn vẫn gia tăng, trong đó nghiêm trọng nhất là nạn tham nhũng, tiếp theo là quan liêu, cửa quyền, hối

lộ, bạo hành, cướp giật, cờ bạc, ma túy, mại dâm; cùng với đó là âm mưu chống phá của các thế lực thù địch

Xuất phát từ giá trị, ý nghĩa của tư tưởng Hồ Chí Minh về con người đối với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam hiện nay, việc đẩy mạnh nghiên cứu, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh

đã trở thành nhiệm vụ quan trọng, xuyên suốt của cách mạng Việt Nam, là yêu cầu cấp thiết đối với cán bộ, đảng viên và nhân dân Đảng ban hành Chỉ thị số 23-CT/TW, ngày 27/3/2003 về “Đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới”; Chỉ thị 06-CT/TW, ngày 7/11/2006 về “Cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức

Hồ Chí Minh”; Chỉ thị 03-CT/TW, ngày 14/5/2011 về “Tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; Chỉ thị 05-CT/TW, ngày 15/5/2016 về “Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”

Việc tìm hiểu đầy đủ, sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh để vận dụng vào xây dựng con người Việt Nam hiện nay là rất cần thiết, có ý nghĩa thiết thực phục vụ công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH đất nước và hội nhập quốc tế.Nghiên cứu giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa thiết thực đối với thực hiện Nghị quyết Trung ương 9 (khóa XI) về“Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”; Nghị quyết Trung ương (4 khóa XI) “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”; Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII) về “Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng;

ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hoá” trong nội bộ”…

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và xây dựng con người; chỉ ra những giá trị cốt lõi về nhân cách con người, đề xuất một số vấn đề về việc kế thừa, phát triển trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Từ mục đích nghiên cứu, luận án đặt ra các nhiệm vụ chính sau đây:

- Nghiên cứu những vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài luận án;

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh

về con người và xây dựng con người; nêu lên những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu;

- Xác định nội dung cơ bản, vai trò, ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh đối với xây dựng con người Việt Nam hiện nay;

- Bàn về quan điểm, nội dung kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng con người Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, xây dựng con người và việc vận dụng tư tưởng của Người trong sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Thời gian: điều tra, khảo sát, số liệu từ 2013 đến nay

- Không gian: trong lãnh thổ Việt Nam

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Minh, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người

- Tiếp cận từ thực trạng xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay qua các điều tra, phỏng vấn trực tiếp và các số liệu phỏng vấn, điều tra thứ cấp từ các đề tài khác

- Tiếp cận từ định hướng mục tiêu, chiến lược, quan điểm xây dựng con người Việt Nam hiện nay của Đảng, Nhà nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điều tra xã hội học để làm rõ sự biến đổi các giá trị văn hóa con người, trong đó nghiên cứu sinh khảo sát thực tế bằng hình thức phiếu hỏi

- Phương pháp phân tích văn bản, hồi cứu tài liệu thực tế từ các tài liệu

có liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh, liên quan đến hoạt động của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, kế thừa kết quả các công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như về vấn đề xây dựng con người từ trước đến nay Góp phần chỉ

ra những giá trị quý báu của tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề con người và xây dựng con người, cũng như việc kế thừa, phát huy các giá trị đó trong giai đoạn hiện nay

- Phương pháp điền dã, quan sát, phỏng vấn trực tiếp các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý văn hóa cũng như người dân về tư tưởng Hồ Chí Minh,

về hệ giá trị con người Việt Nam

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu: Phương pháp này cho phép người viết nhìn nhận vấn đề một cách chỉnh thể qua các nghiên cứu đi trước, cũng như qua thực tiễn đời sống, từ đó rút ra những kết luận, những tổng kết, đánh giá về vấn đề nghiên cứu

5 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

5.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về con người cần được kế thừa trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay là gì?

- Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong quá trình xây dựng con người Việt Nam hiện nay đang diễn ra như thế nào? Gặp những khó khăn, thách thức gì?

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, xây dựng con người được biểu hiện, vận dụng trong sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam hiện nay?

5.2 Giả thuyết nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và xây dựng con người có nhiều giá trị đến nay vẫn còn nguyên giá trị và có thể tiếp tục kế thừa trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn và những đóng góp mới của

đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

- Đề tài chỉ ra những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người; đưa ra quan điểm, nội dung, giải pháp kế thừa nội dung đó trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay

- Luận án cung cấp một số vấn đề lý luận cho việc xây dựng con người Việt Nam hiện nay nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước và hội nhập quốc tế

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đề tài có ý nghĩa nhất định đối với nghiên cứu của ngành văn hóa học, đặc biệt là việc nghiên cứu gắn tư tưởng Hồ Chí Minh với thực tiễn xây dựng văn hóa, con người hiện nay Đồng thời, đây cũng là việc làm thiết thực,

cụ thể góp phần thực hiện Chỉ thị 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị (khóa XII) về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách

Hồ Chí Minh Đồng thời, đây còn là tài liệu góp phần khẳng định nhiệm vụ xây dựng và phát triển con người Việt Nam hiện nay đang chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước Mặt khác, luận án có thể làm cứ liệu cho việc tham mưu, xây dựng chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiện

nay Ngoài ra, kết quả nghiên cứu đề tài còn làm tư liệu tham khảo phục vụ việc nghiên cứu văn hóa, con người Việt Nam

6.3 Những đóng góp mới của luận án

- Làm rõ những điểm nổi bật của tư tưởng Hồ Chí Minh về con người

và xây dựng con người, bao gồm những quan điểm và thực hành của Hồ Chí Minh về sự nghiệp trồng người

- Chỉ ra những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người cần tiếp tục kế thừa xây dựng con người Việt Nam giai đoạn hiện nay

- Đề xuất quan điểm, nội dungtư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay

Chương 2: Tư tưởng Hồ Chí Minh và thực tiễn xây dựng con người

Việt Nam (47 trang)

Chương 3: Những bàn luận về việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh

trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay (64 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng

Hồ Chí Minh

Riêng nghiên cứu về Hồ Chí Minh, tính đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về con người, cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh Nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh trên các khía cạnh như: về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và con người; về độc lập dân tộc gắn liền với CNXH; về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, về khối đại đoàn kết toàn dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân; về quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về xây dựng, phát triển kinh tế và văn hoá, không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân; về đạo đức cách mạng; về chăm lo, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau; về xây dựng Đảng; về đạo đức cách mạng; về phong cách độc lập, tự chủ, sáng tạo, luôn gắn chặt lý luận với thực tiễn, làm việc dân chủ, khoa học, kỹ lưỡng, cụ thể, tới nơi, tới chốn, ứng xử văn hoá, tinh tế, đầy tính nhân văn, thấm đậm tinh thần yêu dân, trọng dân, vì dân; nói đi đôi với làm, đi vào lòng người; nói và viết ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm; sống thanh cao, trong sạch, giản dị; nêu gương,

Từ những năm 20 thế kỷ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945, ở Việt Nam và trên thế giới chủ yếu biết đến Hồ Chí Minh với tư cách nhà cách mạng - lãnh tụ của dân tộc Việt Nam, chiến sĩ của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, phong trào giải phóng dân tộc chống ách áp bức của chủ

nghĩa thực dân Đến Đại hội II của Đảng năm 1951, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được ghi nhận như một giá trị văn hóa, ngọn cờ tập hợp quần chúng

và động lực tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta Lúc đó, chúng ta chưa có điều kiện nghiên cứu tư tưởng, lý luận như là những đóng góp của Người vào kho tàng lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn phong trào cách mạng thế giới

Cuối những năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XX, Hồ Chí Minh được thế giới đánh giá cao: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận và tôn vinh là Anh hùng giải phóng dân tộc - Danh nhân văn hóa thế giới Còn trong nước, tại Đại hội VII (1991), Đảng ta

đề ra Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH và xác

định, cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành nền

tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng và cách mạng Việt Nam

Từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX đến nay, Đảng và Nhà nước có nhiều chương trình, đề tài cấp Nhà nước, cấp bộ, ngành, đoàn thể nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh Từ Đại hội IX của Đảng năm 2001, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, Đảng ta đưa ra một quan niệm tương đối đầy đủ về tư tưởng Hồ Chí Minh: Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện

cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với CNXH, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng Nhà nước thật sự của dân, do dân, vì dân; về quốc phòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tế và văn hóa, không

ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; về đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau; về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, cán bộ, đảng viên vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân Bên cạnh đó, chúng ta còn đặt vấn đề và nghiên cứu về đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh Đó chính là cơ sở mấu chốt để các nhà nghiên cứu tìm hiểu đầy đủ hơn, sâu sắc hơn về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trên các phương diện khác nhau

Việc đẩy mạnh nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ không thể tiến triển được nếu các nhà nghiên cứu không tìm ra các phương pháp tiếp cận phù hợp với từng vấn đề cụ thể trong hoàn cảnh cụ thể Trong thực tế, đã nảy sinh một số khuynh hướng nghiên cứu chưa mấy thuyết phục Như đặt ra giả thuyết trước rồi tìm câu chữ trong các tác phẩm của Hồ Chí Minh để chứng minh một cách gò ép Thực chất đây là sự hạ thấp và tầm thường hóa tư tưởng của Người theo kiểu “kê đơn, bốc thuốc” Cũng có khuynh hướng muốn nhấn mạnh cái gọi là tính độc đáo, sáng tạo của tư tưởng Hồ Chí Minh để cố gắng tìm sự khác biệt giữa Người với C Mác, Ph Ănghen, V.I Lênin nên đã rơi vào siêu hình, đơn giản, xơ cứng Có khuynh hướng suy diễn, lý giải một chiều trong nghiên cứu dẫn đến thần thánh hóa Hồ Chí Minh Cũng có người muốn chứng minh tư tưởng Hồ Chí Minh thoát ly chủ nghĩa Mác - Lênin, thậm chí còn cao hơn cả chủ nghĩa Mác - Lênin

Thực hiện chủ trương học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh theo Chỉ thị 05-CT/TW ngày 15/5/2016, công tác nghiên cứu, biên soạn các tài liệu, giáo trình về tư tưởng Hồ Chí Minh được đẩy mạnh một bước Theo đó, căn cứ theo chỉ đạo của Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Giáo dục & Đào tạo, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội tích cực chỉ đạo các trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán

bộ, tổ chức biên soạn giáo trình về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí

Minh Riêng Ban Tuyên giáo Trung ương biên soạn cuốn Những nội dung cơ

bản về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh (2016), Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về phòng chống suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, tự diễn biến, tự chuyển hóa trong nội bộ

(2017) và hiện đang biên soạn cuốn Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức,

phong cách Hồ Chí Minh về xây dựng phong cách làm việc của cán bộ, đảng viên, người đứng đầu (2018) làm tài liệu cơ bản cho công tác tuyên truyền

trong toàn quốc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người là một vấn đề rất lớn, bao gồm nhiều nội dung phong phú, có một quá trình phát triển từ thấp đến cao, từng bước sâu sắc và hoàn thiện thêm, từ phạm vi dân tộc vươn tới tầm nhân loại, hướng tới việc giải phóng con người và mưu cầu hạnh phúc cho mọi người

Trên thực tế, đã có không ít công trình đề cập tới vấn đề này Tuy không trực tiếp nhưng ở từng khía cạnh khác nhau, có một số tác giả nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa, con người, nhất là tư tưởng

về đạo đức cách mạng, rèn luyện nhân cách cán bộ đảng viên, rèn luyện sức khỏe, tinh thần yêu nước, yêu lao động, sống có mục đích, tôn trọng pháp luật, về bồi dưỡng đào tạo cán bộ cho đời sau, về những lời dạy đối với công nhân, nông dân, phụ nữ, trí thức, thầy giáo, bác sĩ, bộ đội, công an Tiêu biểu

như cuốn sách Hồ Chí Minh - ngôi sao sáng mãi trên bầu trời Việt Nam của tác giả Vũ Khiêu viết năm 2012; Chương trình KHXH 04.01 năm 2005, Hồ

Chí Minh về phát triển văn hóa, xây dựng con người của Đặng Xuân Kỳ; Văn hóa Hồ Chí Minh và Tìm hiểu phương pháp Hồ Chí Minh của tác giả Hoàng

Chí Bảo; Hồ Chí Minh về những phẩm chất cần có của Đảng Cộng sản của

tác giả Phùng Hữu Phú

Chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước (đề tài KX.02.05,

1995): Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chính sách xã hội đối với con

người do Lê Sỹ Thắng làm chủ nhiệm đã nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh

về con người với 12 nội dung, tiêu biểu như: kính trọng nhân dân, khoan dung, cách mệnh là sự nghiệp của nhân dân, trân trọng sinh mệnh con người, tất cả vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của con người ; đồng thời tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách xã hội đối với con người với 8 vấn đề, tiêu biểu như: nhiệm vụ và chức năng của chính sách xã hội, mối quan

hệ giữa chính sách xã hội và cơ cấu xã hội, quản lý xã hội, chính sách kinh tế, văn hóa, công bằng xã hội, chính sách “trồng người”

Đặc biệt là tác phẩm Hồ Chí Minh - một con người, một dân tộc, một

thời đại, một sự nghiệp của đồng chí Phạm Văn Đồng công bố năm 1990

(Nxb Sự thật, Hà Nội, 1990) Tác phẩm viết với tầm khoa học cực kỳ uyên bác, phân tích, khái quát hết sức sâu sắc của một nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước vừa là người học trò, lại là người cộng sự, về vị lãnh tụ với lòng kính trọng vô hạn; tác giả là một người đã sống và làm việc với Hồ Chủ tịch trên dưới một phần tư thế kỷ (từ giữa những năm 40 đến năm 1969, đấy là không

kể năm 1926 tác giả đã tham dự một lớp học do Nguyễn Ái Quốc tổ chức và trực tiếp giảng dạy ở Quảng Châu), nhiều khi hằng ngày cùng ăn, cùng chuyện trò tâm tình với Chủ tịch, có dịp quan sát rất kỹ lưỡng, tinh tế, tình cảm rất sâu nặng, theo quan niệm nhân cách là hành động, phương pháp đánh giá nhân cách qua hành động, căn cứ vào chỗ“Suốt đời mình, trong việc lớn cũng như việc nhỏ, Hồ Chí Minh bao giờ cũng chân thực” - Phạm Văn Đồng nhận xét như vậy và kể thêm rằng, từ những ngày học năm 1926 đến những lần gặp giữa những năm 1940, rồi suốt 24 năm (1945-1969) cùng công tác, ấn tượng về con người Hồ Chí Minh không có gì thay đổi Tác phẩm vừa là công trình khoa học vừa là hồi ức kể lại các quan sát, nhận xét Trong tác phẩm của

mình ông dành hẳn một mục lớn (mục IV) viết về “Hồ Chí Minh, Con người”

và một mục nhỏ (III, 4) về Phong cách của Hồ Chí Minh, đã nói lên khá toàn diện, chính xác nhân cách Hồ Chí Minh

Bài viết “Nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh” của tác giả Trần Văn Giàu [72] đã “nghiên cứu Cụ Hồ như một con người” Nếu như Phạm Văn Đồng nghiên cứu con người Hồ Chí Minh để nói lên nhân cách thì Trần Văn Giàu nghiên cứu nhân cách để nói lên con người, đưa ra thuật ngữ“nhân cách đạo đức” và đặt lên hàng đầu khi nói về con người, nói đến con người là nói đến nhân cách Tác giả nhấn mạnh: “Người mình xem Cụ Hồ là bậc tái tạo lương tri, xây dựng phẩm chất nhân cách cho các thế hệ cách mạng, kháng chiến”, đồng thời nêu lên 7 “phẩm chất nhân cách” Hồ Chí Minh: Tấm gương đạo đức, Tận tụy quên mình, Kiên trì bất khuất, Khiêm tốn giản dị, Sự kết hợp hài hòa, Thương người, quý người, nâng đỡ con người, lý và tình, Yêu thiên nhiên, hòa hợp với thiên nhiên Các phẩm chất ấy đã được nuôi dưỡng, phát huy thành sức mạnh tinh thần của cả một dân tộc, thế hệ nối tiếp thế hệ, chiến thắng kẻ thù, giữ gìn non sông, xây dựng đất nước đổi mới phát triển Hơn bao giờ hết, trong bối cảnh hiện nay, dòng chảy của tinh thần ấy cần nâng lên tầm cao mới

Bài viết “Nhân cách Hồ Chí Minh - những giá trị thiết yếu trong hệ giá trị Việt Nam” của Phạm Minh Hạc đã phân tích nhiều vấn đề Tác giả chỉ ra cấu trúc nhân cách bao gồm “tâm, tài, lực”, như Bác viết trong bài thơ “Hãy yêu thương nhau và cùng nhau đoàn kết” ngày 25-8-1925 Với chữ “tâm” lên đầu, có thể hiểu là nhân cách, hay như Phạm Văn Đồng gọi là “chất người”,

về sau khái quát thành lý thuyết “cấu trúc vĩ mô của nhân cách bao gồm tài và đức”, trong đó đức là gốc Đây là 3 giá trị bao trùm bảo đảm sự sống và phát huy năng lực nói chung của con người Mười hai năm sau, vào tháng 10-1947,

trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Bác cụ thể hóa đạo đức cách mạng bao

gồm “nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm” - coi là 5 thành tố trong tiểu cấu trúc nhân cách Đây là 5 giá trị chung, tạo ra năng lực cụ thể, có khi đạt đến tầm cao được gọi là tài năng, nhân tài… phát huy sức mạnh đời người Hai năm sau, trong tháng 5 và tháng 6-1949, Bác viết 4 bài báo: “Thế nào là cần?”, “Thế nào là kiệm?”, “Thế nào là liêm?”, “Thế nào là chính?”, sau gộp lại in thành

một cuốn sách Cần kiệm liêm chính, xác định rõ nội dung của các thành tố

tiểu cấu trúc nhân cách, mà mỗi một cán bộ Đảng, Nhà nước cần phải có - vấn

đề hết sức thời sự đối với đợt học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh hiện nay nên tập trung vào nội dung này, coi đây là một điểm tựa khắc phục các vấn nạn của thời kinh tế thị trường, mở cửa, hội nhập

Tác giả khẳng định nhân cách là hệ thống thái độ của con người và dẫn

ra từ tác phẩm Đường Kách mệnh công bố năm 1927 ở mục “Tư cách người

cách mệnh”, Bác viết:

Tự mình phải: Cần kiệm Hòa mà không tư Cả quyết sửa lỗi mình Cẩn thận mà không nhút nhát Hay hỏi Nhẫn nại (chịu khó) Hay nghiên cứu, xem xét Vị công vong tư Không hiếu danh, không kiêu ngạo Nói thì phải làm Giữ chủ nghĩa cho vững Hy sinh Ít lòng tham muốn về vật chất Bí mật Đối với người phải: Với từng người thì khoan thứ Với đoàn thể thì nghiêm Có lòng bày vẽ cho người Trực mà không táo bạo Hãy xem xét người Làm việc phải: Xem xét hoàn cảnh kỹ càng Quyết đoán Dũng cảm Phục tùng đoàn thể [54, tr.280-281]

Các tác giả Hoàng Tuấn Anh - Nguyễn Chí Bền - Từ Thị Loan - Vũ

Anh Tú có tác phẩm Xây dựng nhân cách văn hóa, những bài học kinh

nghiệm trong lịch sử Việt Nam (Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2012), ở đề

mục Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhân cách văn hóa, đã đề cập đến một số giá trị nhân cách con người Việt Nam Trong đó, xác định nhân cách

con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh có cấu trúc gồm các yếu tố nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm; đối với đảng viên còn phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; đặc biệt nhấn mạnh quan điểm trồng người [3, tr.39-46]

Tại Hội thảo khoa học quốc tế Di sản Hồ Chí Minh trong thời đại ngày

nay nhân dịp Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890

- 19/5/2010), tập hợp nhiều bài viết về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, trong đó có tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và xây dựng con người Việt Nam hiện nay Các bài viết tập trung vào ba chủ đề chính:

(1) Di sản Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội với những bài viết tiêu biểu như: “Chủ tịch Hồ Chí Minh với vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên” của Nguyễn Văn Chi; “Cống hiến to lớn của Chủ tịch

Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội” của Tô Huy Rứa;“Triết

lý hành động Hồ Chí Minh - Cơ sở lý luận và những nội dung chủ yếu” của Nguyễn Hùng Hậu; “Hồ Chí Minh với cuộc đấu tranh về quyền trẻ em, bình đẳng và sự tiến bộ phụ nữ” của Nguyễn Thị Thanh Hoà; “Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp độc lập dân tộc và thống nhất Tổ quốc” của Vũ Đình Hoè; “Góp phần tìm hiểu phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh” của Vũ Dương Huân; “Triết lý phát triển xã hội Hồ Chí Minh - một đóng góp quan trọng cho triết lý phát triển hiện đại” của Nguyễn Văn Huyên; “Đào tạo người cán bộ trong Di sản Hồ Chí Minh” của Nguyễn Hữu Khiển; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về bình đẳng dân tộc - cơ sở quan trọng, xuyên suốt trong quá trình phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc Việt Nam” của Hà Thị Khiết;

“Giá trị thời đại trong di sản Hồ Chí Minh” của Đinh Xuân Lâm - Bùi Đình Phong…

(2) Những vấn đề văn hóa, đạo đức, nhân cách trong di sản Hồ Chí Minh với các bài viết tiêu biểu như: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu -

chân lý của thời đại” của Nguyễn Thị Doan; “Vấn đề văn hóa trong tư tưởng

Hồ Chí Minh về phát triển đất nước” của Tạ Ngọc Tấn; “Chủ nghĩa nhân văn

Hồ Chí Minh” của Phạm Minh Hạc; “Văn hóa Hồ Chí Minh - giá trị và ý nghĩa”của Hoàng Chí Bảo; “HồChí Minh về mối quan hệ con người - thiên nhiên với phát triển xã hội và tiến bộ nhân loại” của Chu Văn Cấp; “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc dưới ánh sáng

tư tưởng Hồ Chí Minh” của Dương Văn Sao; “Con đường tiếp biến văn hoá nhân loại của Hồ Chí Minh - giá trị và bài học” của Song Thành; “Đạo đức

Hồ Chí Minh một cách nhìn đương đại” của Mạch Quang Thắng; “Khoan dung Hồ Chí Minh” của Phùng Đức Thắng; “Phong cách làm việc của Hồ Chí Minh và vấn đề đổi mới phong cách làm việc của đội ngũ cán bộ lãnh đạo trong giai đoạn hiện nay” của Nguyễn Văn Thế; “Đạo đức là cái gốc của người cách mạng - giá trị của luận điểm này đối với việc rèn luyện đạo đức của cán bộ, đảng viên trước thử thách của kinh tế thị trường” của Nguyễn Tiến Quốc; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa lối sống với việc xây dựng lối sống hiện nay” của Trương Minh Dục…

Đỗ Huy trong bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người, phát triển giáo dục, nâng cao dân trí” khẳng định Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn coi các vấn đề của con người, các công việc của con người, sự nghiệp trồng người là mục tiêu, là mối quan tâm thường trực, là trách nhiệm vẻ vang trong cuộc đời hoạt động của mình

Chưa có thống kê chính thức, nhưng chúng ta đều biết có rất nhiều công trình của người nước ngoài nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh Từ năm 1923, lần gặp đầu tiên với Nguyễn Ái Quốc, nhà thơ Xôviết Nhà báo, Osip Emilyevich Mandelstam đã có ấn tượng sâu sắc, viết ra lời nhận xét:

“một thứ văn hóa không phải là văn hóa châu Âu, mà có lẽ là một nền văn hóa của tương lai” Gần 10 năm sau, đầu những năm 30, luật sư Lôdơbai cũng

có nhận xét như vậy: Tống Văn Sơ (tên của Bác năm ấy) là một người văn hóa cao (E Côbêlép, 1985) Kỷ niệm 100 năm (1890-1990) ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, UNESCO đã xét theo quyết định số 18C 4351 “về việc tổ chức kỷ niệm những vĩ nhân và những sự kiện đã để lại dấu ấn trong quá trình phát triển của nhân loại…, những nhà trí thức lỗi lạc và danh nhân văn hóa…”

Ngay từ khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, tên Chủ tịch Hồ Chí Minh là một “ẩn số” của báo chí nước ngoài thời bấy giờ Tạp chí Time

số ngày 9-9-1946 có bài “Hồ Chí Minh là ai?” (Ho Chi Minh, Who are You?) cho rằng, Bác là một nhân vật “rất kỳ lạ” Bài báo đã tóm tắt cuộc đời họat động tìm đường cứu nước của Bác từ năm 1911 đến những năm 1930 Cũng

trên tờ Time, Stanley Karnow - nhà báo và là tác giả cuốn Việt Nam - Một lịch

sử viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Một thân hình gầy gò, chòm râu dài, chiếc

áo khoác cũ và đôi dép cao su đã mòn, Hồ Chí Minh đã tạo ra một hình ảnh Bác Hồ hiền lành giản dị” Tác giả cho rằng bề ngoài giản dị như vậy, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng dày dạn kinh nghiệm, suốt đời đấu tranh cho một mục đích duy nhất: Mang lại độc lập tự do cho dân tộc mình Sau này, cũng chính Tạp chí Time đã bình chọn Chủ tịch Hồ Chí Minh

là một trong 100 nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ 20 [107]

Khi Bác qua đời, Bưu điện Washington-một trong những tờ báo có số

phát hành và ảnh hưởng lớn nhất ở Mỹ có bài viết cho rằng: “Không một nhà hoạt động lớn nào trong thập kỷ cách mạng dân tộc đầy sôi động này lại sống lâu, có ảnh hưởng lớn trên thế giới, thực hiện nhiều sách lược đường lối với nhiều thách thức to lớn” giống như Chủ tịch Hồ Chí Minh Một nhà thơ nổi tiếng người Haiti sinh sống tại Cuba, từng sang thăm Việt Nam năm 1961 và được Bác Hồ tiếp đón, khi trở về Cuba đã viết:

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đem lại tự do cho Việt Nam, là nhà

tư tưởng đã biết vận dụng Chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của đất nước mình, Người còn là một nhà thơ lớn thực sự Những ai muốn biết thế nào là một con người thực sự, vẻ đẹp của thế giới ở đâu, sự chiến thắng của chân lý trên Trái đất ở đâu, ở đâu

có mùa xuân, xin hãy đến thăm cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh,

sự tồn tại điển hình của một anh hùng trong thời đại chúng ta [107]

Etmong Misơlê (người được ủy nhiệm tiếp Hồ Chí Minh ở Paris năm 1946), nhận định về Hồ Chí Minh: Đó là một người cộng sản theo lý tưởng Ông chắc chắn là một người chấp nhận cách mạng cộng sản chủ nghĩa… nhưng trong tự do Năm 1946, qua sự kiện Hội nghị Fontainebleau, danh họa Picasso đã gặp gỡ khi Bác là thượng khách của Chính phủ Pháp Ông Vũ Đình Huỳnh (thư ký riêng của Bác) đã kể lại lời Picasso thích thú nói về bức tranh Bác vẽ người phu xe gầy gò kéo một người Âu bụng phệ trên tờ Le Paria (Người cùng khổ) là: “Chỉ mấy nét vẽ này, ta đã thấy một tư tưởng lớn, một tâm hồn lớn tàng ẩn bên trong Nếu như anh (Bác Hồ) tiếp tục con đường hội họa thì cũng có thể là một danh họa Nhưng, hôm nay anh Nguyễn đã là Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã đi đầu trong cuộc đấu tranh cho độc lập, tự

do của một dân tộc”

Cố Tổng thống Chile Xanvado Agiende đã phát biểu về Bác:

Đằng sau vẻ bề ngoài mềm mỏng của Ông là một tinh thần quật cường, dũng cảm, bất khuất… Lúc đầu người phương Tây chỉ cười

bộ quần áo của Ông, song rồi nhiều người nhận rõ rằng bộ quần áo đặc biệt của Ông chứng tỏ cho dù bất cứ ở đâu, giữa những người thượng lưu hay giữa đám đông quần chúng, không bao giờ Ông quên mình là người trong quần chúng của đất nước Việt Nam yêu

quý của mình… Nếu ai muốn tìm một từ có thể tóm gọn tất cả cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh thì đó là một sự hết sức giản dị và hết sức khiêm tốn của Ông

Nhà báo Mỹ Harrison S.Salisbury sau khi được gặp Bác, đã viết: Cụ sống giản dị và khắc khổ tại căn buồng phụ nhỏ và đơn sơ sau dinh toàn quyền cũ ở Hà Nội, rất lịch thiệp khi uống trà với khách (tặng một bông hồng đối với khách nữ, nói một câu đùa hài hước đối với khách nam), tất cả đều là nhân tố của thần thoại và truyền thuyết… Nghiên cứu về 60 năm hoạt động cách mạng của Bác Hồ, nhà báo Mỹ viết: “Người Mỹ thường nghĩ về Hồ Chí Minh qua cuộc chiến tranh ở Việt Nam và qua những dính líu của Mỹ… Cụ

đã bằng phương pháp nào đó, đưa toàn bộ kỹ thuật quân sự Mỹ đến đường cùng trong một cuộc chiến đấu không tiền khoáng hậu giữa chàng David và tên khổng lồ Goliath thời hiện nay” Ông Houari Boumediene (Chủ tịch hội đồng Bộ trưởng nước Cộng Hòa nhân dân Algeria) đã viết: Chủ tịch Hồ Chí Minh là người mở đầu cho cuộc đấu tranh của nhân dân các nước trong thế giới thứ ba để tự giải phóng mình khỏi ách kìm kẹp của chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc Tổng thống Sekou Toure của Guinea cũng viết: Xuất sắc

và dũng cảm người anh Hồ Chí Minh là tấm gương tốt đẹp đối với các dân tộc

Á - Phi trong cuộc đấu tranh cao cả chống chủ nghĩa đế quốc, chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới [108]

Trong bài viết “Hồ Chí Minh - Chiến thắng một tầm nhìn” trên Tạp chí

In Asien của Đức, tác giả Dierk Szekielda nói rằng sự ngưỡng mộ của ông với

Chủ tịch Hồ Chí Minh và với nhân dân Việt Nam đầy sức sống đã thôi thúc ông viết bài báo này Ông ca ngợi Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà yêu nước

và là người soi sáng con đường đấu tranh cách mạng của nhân dân Việt Nam, một người có phẩm chất phi thường Nhà báo Canađa George Fogarasi kể lại trong bài “Con phượng hoàng của Bác Hồ đứng dậy từ tro tàn của cuộc chiến

tranh” trên Tờ The Straits Times của Singapore: Tôi hỏi một người đạp xích lô

về Bác Hồ, người này đã có thời kỳ đi học tập cải tạo vì từng đứng trong hàng ngũ của chế độ Sài Gòn cũ Nhưng anh vẫn kính trọng đạo đức của Bác Hồ,

và gọi Bác là một người Việt Nam chân chính

Trên Tờ Time (Mỹ), nhà báo, tác giả cuốn Việt Nam - Một lịch sử

Stanley Karnow đã viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh như sau: Một thân hình gầy

gò, chòm râu dài, chiếc áo khoác cũ và đôi dép cao su đã mòn, Hồ Chí Minh

đã tạo ra một hình ảnh Bác Hồ hiền lành giản dị Nhưng Người là nhà cách mạng dày dạn kinh nghiệm và một nhà dân tộc chủ nghĩa nồng nhiệt, suốt đời đấu tranh cho một mục đích duy nhất: Mang lại độc lập tự do cho dân tộc mình Không có sự dao động trong niềm tin của Hồ Chí Minh, không thể lay chuyển ý chí của Người, ngay cả khi cuộc chiến tranh của Mỹ leo thang, tàn phá đất nước, người vẫn giữ niềm tin đối với nền độc lập của Việt Nam Dưới con mắt phương Tây, điều dường như không thể tưởng tượng được là Hồ Chí Minh có thể cống hiến sự hy sinh to lớn như ông đã làm

Tờ Manila Times thì viết: “Cụ Hồ là một biểu tượng của Châu Á

Không những Cụ đã thành công trong sự lãnh đạo một cách mẫu mực, toàn tâm, toàn ý phục vụ quyền lợi của nhân dân mà còn nêu một chân lý chưa từng thấy: Một dân tộc dù nhỏ bé nếu có quyết tâm thì có thể chống lại cả

những cường quốc quân sự mạnh nhất” Tờ Tiến lên của Xri Lanca nhận định:

“Người (Hồ Chủ tịch) đã làm nên lịch sử hiện đại, là một trong những nhân vật cao quý nhất, đáng kính nhất của thời đại chúng ta Sự lãnh đạo lâu dài và

vẻ vang của Người trong cuộc đấu tranh giành tự do ở Việt Nam có ảnh hưởng không chỉ đối với Việt Nam mà còn ảnh hưởng với quá trình phát triển các sự kiện toàn thế giới”

Cuốn sách Hồ Chí Minh - một cuộc đời của William Duiker được đánh

giá là cuốn tiểu sử đồ sộ về Hồ Chí Minh do tác giả nước ngoài biên soạn

William Duiker, một sử gia người Mỹ, với 78 tuổi đời, đã dành 30 năm để nghiên cứu về Hồ Chủ tịch Cách đây đúng 10 năm, ông đã cho ra đời cuốn

sách Hồ Chí Minh, Một cuộc đời Cuốn sách được soạn giả thực hiện thông

qua việc phỏng vấn nhiều người từng biết, từng làm việc với Hồ Chủ tịch Ngoài ra, ông còn sưu tầm thông tin về Bác Hồ từ các văn bản và hồ sơ tình báo của Pháp, Anh, Nga, Trung Quốc và Quốc tế cộng sản Ông cũng đã nhiều lần đến Việt Nam để tìm hiểu về thân thế và cuộc đời của Hồ Chí Minh

Năm 1999, Trung tâm KHXH và Nhân văn Việt Nam của Hàn Quốc (KCSSHSV) và Nhà xuất bản Thế giới, Bộ Văn hóa -Thông tin Việt Nam

phối hợp xuất bản cuốn sách: Tuyển tập một số bài nghiên cứu về Chủ tịch Hồ

Chí Minh của giáo sư Lee Keun Yeup (người Hàn Quốc) Đây là cuốn sách

thứ hai của ông viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh Cuốn sách này được xuất bản bằng tiếng Hàn, tiếng Việt, tiếng Anh, chứa đựng nhiều tư liệu và in nhiều ảnh có giá trị về những hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong cuốn sách này, Lee Keun Yeup đã tuyển chọn những bài viết có giá trị của các nhà nghiên cứu Hàn Quốc về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội thảo khoa học nhân dịp kỷ niệm lần thứ 54 Quốc khánh nước CHXHCN Việt Nam và lần thứ 30 ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần (1999) Trong đó, Lee Keun Yeup cũng

có một số bài nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, như bài: “Chủ nghĩa yêu nước của Hồ Chí Minh và một vài kiến nghị”, “Cảm xúc tháng Năm”; bài

“Hành trình của Hồ Chí Minh và dấu chân của Người ở xứ Xian (Tây An) Trung Quốc” của bà Choo Mi Ae (nghị sĩ Quốc hội Hàn Quốc)

Tại Hội thảo khoa học quốc tế tổ chức tại Việt Nam nhân dịp kỷ niệm

120 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, có nhiều bài viết của học giả nước ngoài phân tích một số khía cạnh về tư tưởng, đạo đức, phong cách của Người Cụ thể là bài “Tiếng sấm mùa xuân: Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác và nghệ thuật thực tiễn” của tác giả John Callow; “Tư tưởng Hồ Chí Minh soi

sáng con đường phát triển của các dân tộc” của Suvănđi Sisavát; “Sự nghiệp độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội” của Raun Vanđết Vivô; “Lãnh tụ của nhân dân Việt Nam - Người tổ chức và lãnh đạo cuộc kháng chiến thiêng liêng vì độc lập dân tộc và bảo vệ chủ quyền” của Kim Chol Nam; “Chủ tịch

Hồ Chí Minh qua cảm nghĩ của một người Hàn Quốc” của Ahn Kyong Hwan;

“60 năm tình hữu nghị thắm thiết Việt - Triều được củng cố và phát triển trên

cơ sở trách nhiệm chủ nghĩa quốc tế cao cả” của Sim Sung Gon; “Đấng cứu tinh của hòa bình, độc lập và hạnh phúc” của Geetesh Sharma; “Chủ tịch Hồ Chí Minh với mối quan hệ hữu nghị đoàn kết đặc biệt Lào - Việt Nam” của Xamản Vinhakệt; “Tư tưởng và thực tiễn trong việc bồi dưỡng tài năng thanh thiếu niên của Hồ Chí Minh” của Hoàng Tranh; “Hồ Chí Minh với cách mạng Lào” của Kikẹo Khàykhamphithun; “Những bức ảnh biết nói: Hồ Chí Minh với Charles De Gaulle, tháng 8-1945” của Lady Borton; “Hồ Chí Minh” của Raymon Aubrac; “Chính sách xã hội và tinh thần thời đại của Hồ Chí Minh” của A.X.Varônhin; “Việt Nam - Hồ Chí Minh” của Anna Vladimirovna;

“Tinh thần Hồ Chí Minh ở Mỹ Latinh” của Igơnaxiô Goonxxalết Hanxen;

“Hồ Chí Minh và nước Nga” của E Côbêlép; “Tôi học tiếng Việt vì Việt Nam có Chủ tịch Hồ Chí Minh” của Cốc Nguyên Dương; “Những dòng tâm huyết” của Sécgây Aphônhin; “Văn hóa và đạo đức Hồ Chí Minh” của Alfred Almasi; “Di sản tinh thần của Hồ Chí Minh” của Dominique de Miscault;

“Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” của Say Chhum; “Nội dung đạo đức xã hội trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của Mukhtasar Syamsuddin; “Hồ Chí Minh: Văn hóa và đạo lý của một dân tộc” của Mauro García Triana; “Một phần di sản quý báu của văn hoá phương Đông - Tìm hiểu thơ chữ Hán Hồ Chí Minh” của Hoàng Tranh…

Các bài viết nêu trên tuy có góc nhìn và phân tích các nội dung khác, nhưng tựu trung đều đánh giá cao về vai trò, giá trị tư tưởng, đạo đức, phong

cách, con người Hồ Chí Minh Theo hiểu biết của chúng tôi, đang hiếm thấy tác giả nước ngoài nào tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người Việt Nam

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng, phát triển con người

Từ đầu thế kỷ XX đến nay, có những công trình nghiên cứu về con người Việt Nam và xây dựng con người Việt Nam, chỉ ra những ưu điểm và một số hạn chế có tính chất cản trở sự phát triển Đáng kể có một số công

trình tiêu biểu như: Việt Nam Văn hóa sử cương (xuất bản năm 1938) của tác giả Đào Duy Anh; Văn minh Việt Nam (xuất bản năm 1944), Mấy vấn đề triết

học xã hội và phát triển con người (xuất bản năm 2002) của tác giả Nguyễn

Văn Huyên; Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Namcủa Trần Văn Giàu;Tìm hiểu tính cách dân tộccủa Nguyễn Hồng Phong; Về vấn đề tìm đặc

sắc văn hóa dân tộc của Trần Đình Hượu Những công trình này đã nghiên

cứu cơ bản chân dung con người Việt Nam trải qua thăng trầm của lịch sử

Tiêu biểu phải kể đến công trình Phát triển văn hóa, con người và

nguồn nhân lực thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước do Phạm

Minh Hạc chủ biên, đã đưa ra quan điểm nhấn mạnh một số vấn đề trọng tâm như [30]: lấy phát triển bền vững con người là tư tưởng trung tâm,lấy lợi ích của người lao động làm nguyên tắc cơ bản, bảo đảm môi trường dân chủ, thuận lợi cho tiến trình giao lưu đồng thuận…

Chương trình đã đưa ra phương pháp tính chỉ số phát triển con người (HDI), làm cơ sở khoa học cho việc hoạch định chiến lược phát triển kinh tế –

xã hội Năm 2003, hội thảo khoa học quốc tế Nghiên cứu văn hóa, con người,

nguồn nhân lực đầu thế kỷ XXI thuộc Chương trình KX 05 được tổ chức tại

Hà Nội Trong hội thảo có các tham luận của GS.TS Trần Văn Bính “Phát triển văn hóa, con người và nguồn nhân lực trong cộng đồng các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam trong xu thế hiện đại hóa đất nước”, TS Nguyễn Hữu Dũng

“Phát triển nguồn nhân lực Việt Nam đầu thế kỷ XXI”, PGS.TS Phạm Văn Đức “Nghiên cứu nguồn nhân lực ở Việt Nam: khía cạnh kinh tế và khía cạnh văn hóa”, TS Vũ Hoàng Ngân “Một số những thay đổi của quản lý nguồn nhân lực ở Việt Nam trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế sang cơ chế thị trường”, PGS.TS Phạm Thành Nghị “Khả năng áp dụng cách tiếp cận quản lý nguồn nhân lực vào điều kiện Việt Nam”

Năm 2004, Phạm Thành Nghị và Vũ Hoàng Ngân chủ biên cuốn Quản

lý nguồn nhân lực ở Việt Nam: một số vấn đề lý luận và thực tiễn Cuốn sách

đề cập nhiều vấn đề về nguồn nhân lực, trong đó nhấn mạnh đến những đặc trưng văn hóa của nguồn nhân lực nước ta hiện nay

Sự nổi bật trong tính cách người Việt là lòng gan dạ, ý chí kiên cường, bất khuất trong chiến tranh, nhưng cũng rất yêu hòa bình, có tính cách hiền hòa, ít xâm kích Những biểu hiện thái quá của nét tính cách này là sự ứng xử dĩ hòa vi quý Những biểu hiện tiêu cực

do chiến tranh để lại có thể thấy ở thói quen làm ăn tạm bợ, coi nhẹ việc tuân theo quy trình kỹ thuật chặt chẽ [68, tr 85]

Năm 2010, Chương trình khoa học cấp nhà nước KX03/11-15 Nghiên

cứu khoa học phát triển văn hóa, con người và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực do PGS.TS Mai Quỳnh Nam làm Chủ nhiệm chương trình với mục

tiêu là cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn về quan hệ giữa văn hóa

và phát triển; Sự biến đổi văn hóa từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại; Quyền con người vì mục tiêu phát triển con người và văn hóa

Gần đây, tác giả Trần Ngọc Thêm có công trình nghiên cứu tương đối

sâu Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương

lai (Nxb Văn hóa- Văn nghệ, 2016) khẳng định: Trong hơn một thế kỷ đầy

biến động, dưới tác động của các quá trình đô thị hóa nông thôn, công nghiệp

hóa nông nghiệp, hiện đại hóa và toàn cầu hóa một nền văn hóa truyền thống vốn khép kín trong phạm vi quốc gia và làng xã, trong nhóm các giá trị phổ quát có 6 giá trị được bảo tồn và phát triển là: hạnh phúc, việc làm, công bằng, giàu có, tình nghĩa, trung thực Trong đó, các giá trị tinh thần vẫn tiếp tục được coi trọng hơn các giá trị vật chất; trong các giá trị tinh thần thì giá trị tinh thần xã hội vẫn tiếp tục được coi trọng hơn giá trị tinh thần cá nhân

Ngoài ra còn có các công trình như Giáo dục và phát triển nguồn nhân

lực trong thế kỷ XXI của tác giả Trần Khánh Đức, Giáo trình Phát triển nguồn nhân lực của tác giả Nguyễn Hữu Long, Quản lý nguồn nhân lực ở Việt Nam, một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Phạm Thành Nghị và Vũ Hoàng Ngân

chủ biên, Vấn đề tạo nguồn nhân lực tiến hành CNH, HĐH của Vũ Hy

Chương Đây đều là những công trình nghiên cứu có tầm khái quát, đưa ra những lý thuyêt căn bản về nguồn nhân lực, phát triển nguồn nhân lực Trên

cơ sở lý thuyết được đề ra, các nhà khoa học đều nhất trí khẳng định vai trò của nguồn nhân lực trong phát triển kinh tế - xã hội và chứng minh điều đó trong thực tiễn ở nước ta.Một số công trình đã đưa ra các giải pháp phát triển nguồn nhân lực ở nước ta trong bối cảnh hiện tại

Bàn về vấn đề đào tạo nguồn nhân lực trong thời kỳ đổi mới còn có rất nhiều các bài báo khoa học của các học giả được đăng trên các tạp chí khoa học trong nước Có thể kể một số bài viết tiêu biểu như: Phạm Văn Kha với

“Chất lượng đào tạo nhân lực trong cơ chế thị trường”, Tạp chí Khoa học giáo

dục số 7/2006 và “Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu phát triển nguồn

nhân lực”, Tạp chí Khoa học giáo dục số 8/2006; “Xây dựng nguồn lực KHCN và vai trò của hợp tác quốc tế”, Tạp chí Hoạt động khoa học số

18/1/2007; Đức Vượng “Thực trạng và giải pháp về phát triển nguồn nhân lực

ở Việt Nam”, Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 3

1.1.3 Nghiên cứu liên quan đến việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người Việt Nam

Hiện nay, đang ít công trình nghiên cứu việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng con người Việt Nam Nếu có công trình nghiên cứu thì chủ yếu là bàn luận về một số khía cạnh riêng lẻ của vấn đề mà chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu Tác giả Cao Hùng Sơn có đề tài luận văn Thạc

sĩ năm 2010 có tiêu đề Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới và

sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay đã tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí

Minh về xây dựng con người; chỉ ra những nội dung cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người, bao gồm quan niệm của Hồ Chí Minh về con người và quá trình hình thành con người mới, về tiêu chí con người mới và những biện pháp cơ bản xây dựng con người mới XHCN Tác giả đưa ra những quan điểm của Đảng trong việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người trong thời kỳ đổi mới đất nước Đó là quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chiến lược, phương hướng và những biện pháp

cơ bản xây dựng con người mới trong công cuộc đổi mới đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Tác giả Chu Minh Thiện, Nguyễn Duy Tùng có bài: “Rèn luyện nhân cách cán bộ theo tư tưởng Hồ Chí Minh”, khẳng định:

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhân cách là một vấn đề trung tâm trong hệ giá trị về con người Quan điểm của Người về nhân cách là kết hợp hài hòa truyền thống của dân tộc Việt Nam với tiếp thu những tinh hoa của nhân loại Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân cách

là hệ thống, khoa học, nhân văn và toàn diện nhất Đó là cách tiếp cận đi từ nhận thức về nhân cách, cấu trúc nhân cách, con đường

hoàn thiện nhân cách, đặc biệt là đối với nhân cách của người cán

bộ cách mạng [103]

Trong bài viết nói trên, tác giả đề cập tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị nhân cách người cán bộ trên các phương diện như: Quan niệm về nhân cách; cấu trúc nhân cách (Người cán bộ phải có 5 đức tính: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm); con đường hình thành và phát triển nhân cách là phát huy ý chí, thông qua hoạt động thực tiễn, xây dựng môi trường lành mạnh

Tác giả Nguyễn Khắc Tùng trong bài “Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng con người mới XHCN hiện nay” (đăng trang điện tử Ban Quản

lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh) khẳng định trong quá trình xây dựng CNXH, nhân tố con người luôn được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát tiển kinh tế - xã hội, coi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển Bởi vì, suy cho cùng mục tiêu của sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước là phải hướng tới phục vụ con người, giải phóng con người, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho con người, tạo cơ hội và điều kiện để con người tham gia làm chủ vào quá trình sáng tạo xã hội Có thể khẳng định, đổi mới không thể thành công, nếu chúng ta không tạo ra được môi trường xã hội thuận lợi để khơi dậy hoạt động sáng tạo của con người Tính chất và hiệu quả của sự nghiệp đổi mới phụ thuộc vào tính chất và hiệu quả của việc giải quyết vấn đề con người

Tác giả cũng chỉ ra Đảng Cộng sản Việt Nam đã luôn đặt công cuộc đổi mới trong mối quan hệ với việc giải quyết vấn đề con người nói chung, trong xây dựng con người nói riêng Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH thông qua tại Đại hội lần thứ VII (tháng 6-1991) đã xác định vấn đề con người là một trong sáu đặc trưng của xã hội XHCN mà nhân dân ta xây dựng Đó là con người được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột, bất công, làm theo năng lực, hưởng theo lao động, có cuộc sống ấm no, tự do,

hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân Văn kiện Đại hội lần thứ

XI của Đảng tiếp tục khẳng định:

Con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước và quyền làm chủ của nhân dân chăm lo xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khoẻ, lao động giỏi; sống có văn hóa, nghĩa tình; có tinh thần quốc

tế chân chính [24]

Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất, để xây dựng, phát triển con người Việt Nam, cần phải giải quyết tốt các vấn đề cơ bản sau: xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN, của dân, do dân, vì dân; tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; từng bước hoàn thiện và mở rộng dân chủ XHCN, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnh vực; tiếp tục đẩy mạnh quán triệt, triển khai và tổ chức thực hiện thắng lợi Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; xây dựng môi trường văn hóa

1.1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Từ tổng quan tình hình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy một số vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, cụ thể là:

- Có rất nhiều học giả trong nước và ngoài nước nghiên cứu về con người Việt Nam và xây dựng con người Việt Nam, nhưng chưa có sự thống nhất về hệ giá trị (chuẩn mực) của con người Việt Nam hiện đại bao gồm

những giá trị (yếu tố) nào Ngoài tác giả Trần Ngọc Thêm với công trình Hệ

giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường hướng tới tương lai (Nxb Văn hóa-Văn nghệ, 2016) [84] có thể được coi là kết quả nghiên cứu

toàn diện nhất gần đây, thì đang thiếu những công trình nghiên cứu đầy đủ, có

hệ thống, bài bản về sự biến đổi hệ giá trị nhân cách con người Việt Nam truyền thống, trên cơ sở đó đề xuất xây dựng hệ giá trị nhân cách con người Việt Nam hiện nay đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cách mạng 4.0

-Nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng ít công

trình nghiên cứu tư tưởng của Người về con người và xây dựng con người Việt Nam; càng ít công trình nghiên cứu, đề xuất việc kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người Việt Nam giai đoạn hiện nay Đặc biệt, chưa thấy có những công trình nghiên cứu bài bản về thực trạng kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong quá trình xây dựng con người Việt Nam, nhất là trong thời kỳ đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế

Theo chúng tôi, đó là vấn đề đòi hỏi các nhà nghiên cứu tập trung tìm

ra nội dung để “dần lấp khoảng trống” Làm được việc này, không chỉ có giá trị khoa học về lĩnh vực văn hóa và nghiên cứu đầy đủtư tưởng Hồ Chí Minh theo yêu cầu của Chỉ thị 05-CT/TW, ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị khóa XII mà còn có giá trị thực tiễn quý báu đối với mục tiêu xây dựng văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Điều đó cũng có nghĩa là chúng ta thực hiện một chủ trương quan trọng của Đảng về văn hóa, con người, xây dựng con người; thấy được vị trí, vai trò, ý nghĩa của

tư tưởng Hồ Chí Minh đối với thực tiễn hiện nay

- Xây dựng con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh chính là

thực hiện quan điểm của Đảng về văn hóa, con người trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế Vấn đề xây dựng nhân cách con người Việt Nam được đưa vào Nghị quyết Đại hội VI của Đảng năm 1986 rằng: “Nâng cao chất lượng giáo dục nhằm mục tiêu hình thành và phát triển toàn diện nhân cách XHCN của thế hệ trẻ” [50, tr.402] Đó chính là thực hiện lời chỉ dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Muốn xây dựng CNXH trước hết cần có những con người

XHCN” Đến Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (năm 1993) của Đảng, vấn

đề nhân cách được xác định là một phẩm chất của con người Việt Nam, là một nhiệm vụ hệ trọng phải được tiến hành thường xuyên, liên tục: “Nhiệm

vụ trung tâm của văn hoá, văn nghệ nước ta là góp phần xây dựng con người Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhân cách tốt đẹp, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới vì dân giàu, nước mạnh, xã hội văn minh” [50, tr.796] Đến Đại hội IX của Đảng năm 2001 có nhận thức mới về xây dựng nhân cách, khẳng định: “Văn hóa trở thành nhân

tố thúc đẩy con người tự hoàn thiện nhân cách, kế thừa truyền thống cách mạng của dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [10, tr.245] Tiếp đó, tại Đại hội X của Đảng năm

2006, vấn đề xây dựng nhân cách con người Việt Nam được đặt trong tương quan với quan điểm tiếp cận giá trị: “Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ CNH, HĐH, hội nhập kinh tế quốc tế”; “Đặc biệt coi trọng nâng cao văn hóa lãnh đạo và quản lý, văn hóa trong kinh doanh và văn hóa trong nhân

cách của thanh niên, thiếu niên” [50, tr.1049]

Đại hội XI của Đảng năm 2011 đưa ra chủ trương, nhiệm vụ rất mới: “Đúc rút và xây dựng hệ giá trị người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh CNH,

HĐH và hội nhập quốc tế” [24, tr.223] Đồng thời, Cương lĩnh xây dựng đất

nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (Bổ sung, phát triển năm 2011), khẳng

định: “Con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển” và nhấn mạnh môi trường gia đình, đơn vị sản xuất, công tác, học tập, chiến đấu có vai trò rất quan trọng đối với việc hình thành nhân cách con người Việt Nam [24, tr.77] Đặc biệt là năm 2013, tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Đảng nhận định:

Nhiều giá trị truyền thống, đạo đức nghề nghiệp không còn được coi trọng như trước đây, có mặt bị mai một, đảo lộn; những giá trị mới chưa hình thành hoặc chưa bền vững ảnh hưởng tiêu cực đối với định hướng giá trị nhân cách; chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền có xu hướng gia tăng, chi phối đời sống xã hội, gây hậu quả xấu đối với việc xây dựng con người và môi trường văn hóa [7, tr.36]

Trong Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về ”Xây dựng và phát triển

văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, khẳng định vấn đề trọng tâm của xây dựng văn hóa là xây dựng con người mà cốt lõi là xây dựng nhân cách

Đến Đại hội XII năm 2016 nhấn mạnh 8 phương hướng, nhiệm vụ chính:

(1) Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện phải trở thành một mục tiêu của chiến lược phát triển (2) Xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế (3) Xây dựng

văn hoá trong chính trị và kinh tế Chú trọng chăm lo xây dựng văn

hoá trong Đảng, trong các cơ quan nhà nước và các đoàn thể; thường xuyên quan tâm xây dựng văn hoá trong kinh tế (4) Nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động văn hoá (5) Làm tốt công tác lãnh đạo, quản lý báo chí, xuất bản (6) Phát triển công nghiệp văn hoá đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường dịch vụ và sản phẩm văn hoá (7) Chủ động hội nhập quốc tế về văn hoá, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại (8) Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực văn hoá [27, tr.126-131]

- Bên cạnh những nghiên cứu định tính, các nhà nghiên cứu chủ trương

sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng xác định hệ giá trị Việt Nam Về nguyên tắc, nếu muốn xác định giá trị thực của người Việt Nam thì việc điều tra thực tế xem người Việt nghĩ gì, có thái độ như thế nào và thực hiện hành vi ra sao trong đời sống thực tế là vô cùng quan trọng và là căn cứ tối thượng để có thể kết luận Trong khi đó, những giá trị nhân cách con người Việt Nam mà Hồ Chí Minh nêu lên trong các bài viết hầu như trùng khớp với kết quả điều tra xã hội học của một số nhà nghiên cứu [38, tr.79]

Do đó, trong xây dựng con người Việt Nam bảo đảm đúng đường lối của Đảng, phù hợp với tình hình thực tế, chúng ta không thể không lựa chọn những giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề này để áp dụng vào thực tế

Tóm lại, cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ những giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, chỉ rõ trong đó có những giá trị nào cần kế thừa trong xây dựng con người; cơ sở lý luận kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng con người Việt Nam giai đoạn hiện nay bao gồm về nhận thức, về nội dung giá trị kế thừa, phương pháp cách thức kế thừa

Theo quan điểm của các nhà triết học, tâm lý học, giáo dục học theo trường phái Triết học Mác-Lênin, thì “con người là một thực thể sinh vật – xã hội mang bản chất xã hội, là chủ thể của hoạt động nhận thức và thực tiễn, của những quan hệ xã hội và giao tiếp” [95, tr.46]

Để nhấn mạnh bản chất xã hội của con người, chính C.Mác đã nêu

“Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội” [52]

Kế thừa quan điểm Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cũng xem xét con người như một chỉnh thể thống nhất về trí lực, tâm lực, thể lực, đa dạng bởi mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội cùng với các mối quan hệ xã hội Người giải thích:

Chữ người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn Nghĩa rộng là đồng bào cả nước Rộng nữa là cả loài người Trừ bọn Việt gian bán nước, trừ bọn phát xít thực dân, là những ác quỷ mà ta phải kiên quyết đánh đổ, đối với tất cả những người khác thì ta phải yêu quý, kính trọng, giúp đỡ Chớ nịnh hót người trên Chớ xem khinh

người dưới [58, tr.130]

Như vậy, con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh là con người xã hội và Người rất quan tâm đến những mối quan hệ gắn bó giữa con người và cộng đồng, con người bao giờ cũng mang tính xã hội Nói một cách khái quát như

C Mác, nghiên cứu con người cũng như xây dựng con người trước hết phải quan tâm đến “phẩm chất xã hội”của con người Từ đây sẽ dẫn đến cách hiểu nhân cách con người và giáo dục nhân cách mà hạt nhân trong đó là hệ thống thái độ (quan hệ) giữa con người với bản thân, con người với con người và con người với công việc

1.2.1.2 Nhân cách

Nhân cách là khái niệm chỉ bản sắc độc đáo, riêng biệt của mỗi cá nhân,

là nội dung và tính chất bên trong của mỗi cá nhân Bởi vậy, nếu cá nhân là khái niệm chỉ sự khác biệt giữa cá thể với giống loài thì nhân cách là khái niệm chỉ sự khác biệt giữa các cá nhân Cá nhân là phương thức biểu hiện của

giống loài, còn nhân cách vừa là nội dung, vừa là cách thức biểu hiện của mỗi

cá nhân riêng biệt

Nhân cách biểu hiện cái tôi của mỗi cá nhân, là sự tổng hợp của các yếu

tố sinh học, tâm lý, xã hội, tạo nên đặc trưng riêng về di truyền, về sinh lý thần kinh, về hoàn cảnh sống của cá nhân theo cách riêng của mình Mỗi cá nhân tiếp thu những giá trị phổ biến của văn hoá xã hội, từ đó, thông qua sự lọc bỏ, tự tiếp nhận của bản thân để định hướng hình thành các giá trị nhân cách Các giá trị như lý tưởng, niềm tin, quan hệ lợi ích, nhận thức và hành động được mỗi cá nhân lựa chọn để xác lập hành vi cụ thể, hình thành nhân

cách trong quan hệ xã hội Do vậy, nhân cách là toàn bộ những năng lực và

phẩm chất xã hội - sinh lý - tâm lý của cá nhân tạo thành chỉnh thể đóng vai trò chủ thể tự ý thức, tự đánh giá, tự khẳng định và tự điều chỉnh mọi hoạt động của mình

Nhân cách không phải là bẩm sinh, sẵn có mà được hình thành và phát triển phụ thuộc vào ba yếu tố sau đây: (1) nhân cách phải dựa trên tiền đề sinh học và tư chất di truyền học, một cá thể sống phát triển cao nhất của giới hữu sinh (2) môi trường xã hội là yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển của nhân cách thông qua sự tác động biện chứng của gia đình, nhà trường và

xã hội đối với mỗi cá nhân (3) hạt nhân của nhân cách là thế giới quan cá nhân, bao gồm toàn bộ các yếu tố như quan điểm, lý luận, niềm tin, định hướng giá trị

Yếu tố quyết định để hình thành thế giới quan cá nhân là tính chất của thời đại, lợi ích, vai trò địa vị cá nhân trong xã hội; khả năng thẩm định giá trị đạo đức - nhân văn và kinh nghiệm của mỗi cá nhân Dựa trên nền tảng của thế giới quan cá nhân để hình thành các thuộc tính bên trong về năng lực, về phẩm chất xã hội như năng lực trí tuệ, chuyên môn, phẩm chất chính trị, đạo đức, pháp luật, thẩm mĩ Sự hình thành và phát triển của nhân cách là sự