Cội nguồn và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam: Phần 2

Nối tiếp phần 1, phần 2 của tài liệu Cội nguồn và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam tiếp tục trình bày các nội dung chính sau: Hướng về cội nguồn dân tộc, tiếng gọi về của hồn thiêng sông núi, nền văn hóa qua kiến trúc thời nhà Lý, văn hóa lễ hội mùa xuân, cảm nhận văn hóa trong thời kỳ đổi mới. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

III uướlllũ VỀ CỘI ỈI6UỒN

ĐẶC ĐIỀM QUÝ BÁU NHẤT -

KHỐI ĐẠI ĐOÀN KẾT DÂN TỘC

N h â n d â n ta, d â n tộc ta có tru y ền th ô n g "uô"ng nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ người trồ n g cây"

C hính vì th ế, cứ đến ngày m ùng 10 th á n g 3 (ÂL)

n h â n d â n đều hướng về vua H ùng - Người đã xây dựng n h à nước V ăn L ang - n h à nước đầu tiê n của nước Việt T ruyền th ố n g này được hun đúc và p h á t

tr iể n từ lòng k h á t vọng muôn đời m à Chủ tịch Hồ Chí M inh đã đúc k ế t lại tro n g chín chữ vàng :

"Không có gì quý hơn độc lập tự do ” Bởi vậy, Hồ Chủ tịch đã căn d ặ n : "Ngày xưa các vua H ù n g đã

có công dự ng nước, ngày nay Bác cháu ta p h ả i cùng nhau g iữ lấy nước" Bác Hồ thường nói r ấ t

dễ hiểu, nhưng chứa c h ấ t nội dung chính trị tư tưởng vô cùng sâu sắc và r ấ t mới tro n g thời đại (*)

(*) Nhũng bái viết của Thanh Lê đã đăng trên các báo.

cách m ạng của chúng ta : Giương cao ngọn cờ độc lập d ân tộc và chủ nghĩa xã hội.

Kỷ niệm ngày giỗ Tổ H ùng Vương, nhớ lại di

h u ấn của Bác về tru y ền th ô n g của cha ông, chúng

ta th ấ y cả kích thước của lịch sử hơn 4.000 n ăm của m ột d ân tộc an h hùng Nó gợi lại h ìn h ả n h từ thuở dựng nước cho đến nay là "Bầu ơi thương lấy

bí cùng", "Dặn lòng ai dỗ dừng xiêu, mưa m ai có bạn, n ắ n g chiều có nhau", "Đoàn k ế t là sông, chia

rẽ là c h ế t”, "Một cây làm ch ẳn g n ê n non, ba cây chụm lại th à n h hòn núi cao"

Khác với mọi năm , n ăm 2000 giỗ Tổ được tổ chức theo nghi thức quôh lễ, chúng ta đều hiểu rằ n g đây không chỉ là ngày v ăn hóa của d â n tộc m à còn

là ngày báo cáo lại với Quôh Tổ về sự nghiệp đổi mới dưới sự lã n h đạo của Đ ảng Cộng sả n V iệt Nam Mặc dầu còn có khó k h ă n , th ử th ác h nhưng

đ ấ t nước của vua H ùng đã đ ạ t được những k ế t quả bước đầu r ấ t đáng khích lệ, n h â n d ân đã thực h iệ n được nguyện vọng của m ình, đồng bào ai cũng vui mừng, p h ấ n khởi Đời sông tin h th ầ n và v ậ t c h ất ngày càng được cải th iệ n , n h â n d ân luôn g ắn bó

CỘI NGUỐN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

b ên nhau, yêu thương quý trọ n g nhau, tin tưởng vào tương lai sán g lạn g của đ ấ t nước.

N h â n d ân cả nước tưng bừng kỷ niệm ngày 10-3 (ÂL) ngày đạo lý của dân tộc, ngày tru y ền cảm của con cháu Rồng T iên, ngày hội tụ sức m ạn h đoàn k ế t của to àn dân để xây dựng và bảo vệ Tổ quôh V iệt N am xã hội chủ nghĩa Nói như Tổng Bí

th ư Lê K hả P hiêu "Từ thời đ ạ i các vua H ù n g đến thời đ ạ i Hồ C hí M inh, đặc đ iểm quý báu n h ấ t của

k h ố i đại đoàn k ết d â n tộc của chúng ta là tỏa khắp non sông m à quy về m ột mối, dựa trên m ột nền, xoay quanh m ộ t trục H ễ là người Việt N a m ai củng có lòng yêu nước, đều là con cháu Lạc Hồng"^^\ Sức m ạn h đoàn k ế t ấy đã động viên, cổ

vũ t ấ t cả mọi người tạo th à n h m ột sức m ạn h cực

kỳ vĩ đại ; chiến đấu và chiến th ắ n g thực d ân P h áp

và đ ế quôh Mỹ; khắc phục được hậu quả chiến tra n h cũng n hư nhữ ng tr ậ n hồng thủy đã gây b iết bao

th iệ t h ạ i n ặ n g nề vào cuối những năm 90; vượt qua nhữ ng khó k h ăn , th ử th á c h đưa đ ấ t nước tiế n vào công nghiệp hóa, h iệ n đại hóa

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

(1) Trích Diễn văn kỷ niệm 70 năm (1930 - 2000) ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Qua các cao trào vì nước quên th â n , vì d ân phục vụ làm cho con cháu vua H ùng càng hiểu nhau hơn, yêu quý nhau hơn, càng tự hào hơn về tru y ền th ô n g đoàn k ế t như 5 ngón tay tro n g m ột

b à n tay, tro n g đó m ặc dầu có ngón dài, ngón ngắn Mọi người V iệt N am không p h â n b iệ t tra i gái, già trẻ , giàu nghèo, d ân tộc, tô n giáo, ở tro n g hay ngoài nước đem tấ m lòng và trí tuệ của m ìn h cùng chung xây đắp quê hương trường tồ n và p h á t triể n

T ình đoàn k ế t son s ắ t đó đã giúp cho chúng

ta sông m ột cuộc sống cao đẹp, xứng đ á n g với non sông đ ấ t nước, với T rống Đồng, với B ình ngô đại cáo, với danh n h â n văn hóa th ế giới - Hồ Chí

M inh, với nòi giông Lạc H ồng - m ột biểu tượng của chủ nghĩa n h â n văn ch ân chính tro n g thờ i đại mới

P h á t huy tru y ền th ố n g hào hùng, cao đẹp của

d â n tộc, tru n g th à n h với sự nghiệp cách m ạng, lúc này hơn lúc nào h ế t, tiêu chuẩn h à n g đầu của mỗi người con nước V iệt là tự soi m ình, chuẩn bị tố t

h à n h tran g , tiế n lên về phía trước với ý chí và nghị lực mới vì sự nghiệp th iê n g liên g của cách

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

m ạn g xã hội chủ nghĩa, hướng tới cuộc sống đầy

ấm no, h ạ n h phúc

T h ậ t h iếm th ấ y tr ê n th ế giới có m ột dân tộc như d â n tộc V iệt N am có m ột ngày giỗ chung của mọi người, ngày thờ cúng những vĩ n h â n của m ình

g ắn liền với lịch sử của thời đại mới - m ột thời đại làm rạ n g d an h đ ấ t nước V ăn Lang, lập ra nhữ ng kỳ tích mới, những huyền th o ại mới th ể

h iệ n được nhữ ng di chúc của ông cha để lại qua

H à Đồ và Lac Thư

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VẰN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

NGÀY 1 0 -3 ĐƯỢC CHUYỂN GIAO BẰNG MỘT THỨ NGÔN NGỮ

HUYỀN DIỆU : QUỐC T ổ

"Dù ai đi ngược vê m ô i

Nhớ ngày giỗ Tổ mồng 10 tháng 3”.

N gày 10-3 là ngày th iê n g liên g của đồng bào

từ m iền xuôi đến m iền ngược, đồng bào K inh cũng như Thượng m iền Bắc cũng như m iền N am đều có chung m ột ngày giỗ Tổ H ùng Vương Tục th ờ cúng vua H ùng đã có từ lâu vì ý niệm tâ m lin h x u ất

p h á t từ hai tiế n g đồng bào, con cháu cùng chung bọc trứ n g Âu Cơ K hông gian th iê n g liên g ấy là núi L ĩnh đền H ùng - đây là tru n g tâm , cội nguồn

x u ất p h á t của đ ấ t nước Văn Lang, nơi có mộ tổ

đền Hùng, mở đầu m ột thờ i kỳ mới, m ột ch ế độ mới thờ vua H ùng cho đến nay Chắc mọi người chúng ta còn nhớ, sau cuộc k h á n g chiến chông

P h áp , ngày 19-9 -1 9 5 4 , trước khi trở về tiế p quản

th ủ đô H à Nội, Bác Hồ đến Đền H ùng ngồi dưới gôh cây th iê n tu ế nói chuyện với Sư đoàn 308 và

đã nói m ột câu r ấ t nổi tiến g và đầy xúc động :

"Ngày xưa các vua Hùng đã có công dựng nước Ngày nay Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy

nước".

Sau khi đ ấ t nước th ô n g n h ấ t, cô" Tổng Bí th ư

Lê D uẩn đã đến th ă m đền H ùng và đã nói đến việc xây th á p tưởng niệm các vua H ùng để cả nước

n h ìn về đây và từ đây n h ìn ra cả nước Cô" v ấn Đỗ Mười - nguyên Tổng Bí th ư khi về dự lễ giỗ Tổ, nói "Tôi r ấ t vui m ừng được trở lại đền Hùng Mỗi chúng ta ai n ấy đều xúc động, tự hào khi đ ặ t chân lên đ ấ t Tổ, về với cội nguồn th ắ m đượm hồn th iê n g sông núi, tưởng nghe tiế n g vọng tự n g àn xưa, như

th ấ y h ìn h ả n h tổ tiê n Lạc H ồng vẫn đang h iển

h iện , đúng như câu đô"i ở đền H ùng :

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

Lăng tẩm tự năm nào, núi Tản, sông Đà,

non nước vẫn quay về đất Tổ Văn minh đương buổi mới, con Hông cháu Lạc

giống nòi còn biết nhớ Mô ông.

G ần đây, đúng vào dịp kỷ niệm 70 n ăm (1930 - 2000) ngày th à n h lập Đ ảng, Tổng Bí th ư Lê Khả Phiêu đã về th ă m khu di tích đền Hùng Tổng Bí

th ư nói "Chúng ta về Đ ất Tổ để cùng nhau ghi nhớ

và quyết tâ m thực h iện lời Bác Hồ căn d ặn - m ột việc làm r ấ t có ý nghĩa, bày tỏ lòng tru n g hiếu với Tổ tiên , với các th ế hệ đi trước Và tro n g bài

d iễn văn kỷ niệm n h â n ngày 3-2, Tổng Bí th ư Lê

K hả P hiêu k h ẳ n g định

"Từ thờ i đại các vua H ùng đến thời đại Hồ Chí M inh đặc điểm quý báu n h ấ t của khôd đại đoàn k ế t d ân tộc của chúng ta là tỏa k h ắ p non sông m à quy về m ột mối, dựa trê n m ột n ền , xoay quanh m ột trục Hễ là người V iệt N am , ai cũng có lòng yêu nước, đều là con cháu Lạc Hồng"

N gày nay đ ấ t nước đang xây dựng m ột xã hội văn m inh và h iệ n đại, nhưng rõ rà n g tru y ền th ố n g

tố t đẹp của d ân tộc vẫn sông m ãi tro n g lòng của

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SĂC VÃN HÓA DÁN TỘC VIỆT NAM

cán bộ lã n h đạo Đ ảng và N hà nước và tro n g lòng của n h â n dân Việc thờ cúng Tổ tiê n là để duy trì

m ột không gian th iê n g liêng, m ột môi trường văn hóa tru y ền th ố n g m ang đậm đà bản sắc d â n tộc,

có ý n g h ĩa giáo dục r ấ t lớn cho các th ế hệ nối tiếp Giá trị tâ m lin h của việc thờ cúng tồ tiê n là động lực thúc đẩy con Hồng cháu Lạc vươn tới tương lai : chân, th iệ n , mỹ Thờ cúng Tổ tiê n là thực

h iệ n đạo làm người : "Trung với nước, hiếu với dân; tu th â n , tích đức" Trong loại h ìn h sinh h o ạt

v ăn hóa này, điều đặc b iệt là ngoài những nơi thờ cúng m ang tín h c h ấ t quốc gia, còn có những nơi

thờ cúng ở các địa phương như đền H ùng Vương

ỗ phường T ân Đ ịnh (Quận 1), đền Quốc tổ Hùng Vương ở phường 14 (Quận 4), ở phường 1 (Quận 5) v.v và ở gia đình như Tổ đình Quốc tổ Lạc Hồng

tọ a lạc tại 94 N guyễn T hái Sơn, phường 3, Quận

Gò Vấp Giỗ Tố là m ột yêu cầu về tâm linh của mọi người, mọi giới th ể h iện lòng hiếu thảo, tín h

n h â n nghĩa "uống nước nhớ nguồn"

Và đây cũng là m ột dịp để gặp gỡ, giao lưu

n â n g cao đời sống văn hóa cộng đồng, n h ậ n b iết nhau, đoàn k ế t bên nhau, biểu dương tin h th ầ n

thượng võ để không làm suy giảm về đạo đức ả n h hưởng đến th u ần phong mỹ tục T rái lại, p h ải b iết công đức của TỔ tiên , cội nguồn của sức m ạn h để xây dựng quê hương, đ ấ t nước Từ góc độ v ăn hóa, nói như cô vấn P h ạm V ăn Đồng, nguyên Thủ tướng

C hính phủ, "Tôi th ấy đây là m ột đặc trư ng đ án g

tr â n trọ n g của con người V iệt Nam "

Theo quyết định của Bộ C hính trị, giỗ Tổ H ùng Vương được tổ chức như m ột tro n g nhữ ng ngày quô"c lễ của năm 2000 và tạ i đền Hùng, Chủ tịch Quốc hội Nông Đức M ạnh, ủy viên Bộ C hính trị làm chủ lễ Đồng bào th ấ y th ỏ a lòng m ong ước, hớn hở vui m ừng khô n xiết Cũng vào ngày này,

tr ê n địa b à n th à n h phô" Hồ Chí M inh b ắ t đầu động

th ổ xây dựng khu tưởng niệm vua H ùng để đáp ứng với nguyện vọng của n h â n dân, mở cán h cửa

th iê n g liêng cho mọi người chiêm ngưỡng m ột không gian th iê n g liêng m à hơn 4000 n ăm g ắn bó

th iế t th a Hy vọng rằ n g ngày 10-3 (ÂL) ngày hội

to àn dân, N hà nước cho mọi người được nghỉ để

th am gia lễ hội, dâng hương tưởng niệm và cũng

để giúp cho mỗi người tro n g mọi người thâ"m sâu nguyên lý âm dương - trong "trước" có "sau", tro n g

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

"sau" có "trước" Sức th u y ết phục về văn hóa tâm lin h là do yếu tố v ậ t c h ấ t và tin h th ầ n tạo ra

Điều kỳ diệu ở dây không phải là tạo ra th ầ n

th á n h m à là m ang tín h th iê n g liên g của đ ấ t trời

và lòng người được chuyển giao b ằn g m ột th ứ ngôn ngữ h u yền diệu Quốc Tổ

CỘI NGUỔN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

GIỖ TỔ HÙNG VƯƠNG, NGÀY CỦA

MỌI NGƯỜI VIỆT NAM

ĐỜI ĐỜI GHI NHỚ

T rải qua h à n g n g àn năm lịch sử kể từ khi vua

H ùng dựng nước cho đến nay, ngày m ùng 10

th á n g 3 (ẢL) m ãi m ãi đọng lại tro n g tiềm thức của

n h â n dân nước Việt Đó là ngày

"Đông bào ấm áp nghĩa váng son

"Trải bốn ngàn năm nét đẹp còn

"Nghĩa Mẹ công Cha tình máu mủ

"Lạc Hông tràm tnĩng nỏ trâm con

Qua quá trìn h lịch sử đấu tra n h dựng nước và giữ nước, Tổ tiê n ta đã hun đúc n ên tâ m hồn và

b ản lĩn h của d ân tộc Mặc dầu trả i qua n h iều thời

kỳ bị đô hộ, d ân tộc ta vẫn giữ vững và p h á t huy tin h th ầ n yêu nước k iên cường, b ấ t k h u ấ t, chẳng những không bị đồng hóa m à còn chứng m in h sức sô"ng m ãn h liệ t và trường tồ n của d ân tộc Ý thức được điều đó, chúng ta càng th ấ y rõ lòng tự hào chính đáng về Tổ tiê n của n h â n d ân ta, d â n tộc

ta đã tạo n ê n tín h th ô n g n h ấ t tro n g sự đa dạng,

tiề m ẩ n tro n g đó những tư tưởng siêu đẳng của thờ i đại xa xưa ấy T rong thờ i đại đó đã m ang m àu sắc tr iế t học th â m viễn và đã đưa ra m ột cái n h ìn mới, liê n hệ c h ặt chẽ từ tổ chức xã hội, khoa học,

kỹ th u ậ t, k in h t ế thương m ại, văn hóa và cả tr iế t học

T rong n ăm 2000, ngày giỗ Tổ H ùng Vương được xem là ngày đại lễ Có ý k iến đề nghị lấy ngày 10-3 (ÂL) làm ngày di sả n V iệt Nam Nhờ

có sức m ạ n h của n ề n tả n g đó m à n h â n d ân ta đã

p h á t huy được to àn bộ n ền v ăn hóa của cha ông tạo n ê n những giá trị v ậ t c h ất và tin h th ầ n trong quá tr ìn h dựng nước và giữ nước C hính nhờ truyền

th ô n g đó, dưới sự lã n h đạo của Đ ảng Cộng sản

V iệt N am , n h â n d ân ta đã lập n ê n những chiến công h iể n h ách tro n g hai cuộc k h á n g chiến chông xâm lược P h á p và Mỹ g iàn h lại độc lập, tự do,

th ô n g n h ấ t Tổ quô"c, bảo vệ chủ quyền và to àn vẹn

lã n h thổ

Tự hào về đ ấ t nước n g àn n ăm văn hiến, ngày nay quân d ân ta đoàn k ế t m ột lòng đẩy m ạn h công

n g h iệp hóa, h iệ n đại hóa đ ấ t nước, xây dựng cơ

sở v ậ t c h ấ t của chủ nghĩa xã hội làm rạ n g rỡ th êm

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÃN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

lịch sử và tru y ền th ố n g của các vua H ùng m ãi m ãi trường tồ n và p h á t triển

C húng ta ý thức sâu sắc rằ n g ngày 10 th á n g 3 (ÂL) là ngày n h â n nghĩa, hiếu thảo, ngày tượng trư ng cho tru y ền th ố n g "uô"ng nước nhớ nguồn" và

nó đã trở th à n h đạo lý của người V iệt Nam C hính

vì vậy, mỗi lần giỗ Tổ H ùng Vương là m ột lầ n con cháu cả nước hướng về nguồn cội N hà thơ H ải Như, v iết :

Bảy mươi lăm triệu con Hồng cháu Lạc

Đoán kết nhau, nhất trí, vững tay

Nhất định sẽ dựng xây

Tổ quốc ta ngày nay

Ngang tầm thời đại

(Tô Hữu)

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

TIẾNG GỌI VỀ CỦA HỒN THIÊNG SÔNG NÚI

Thời đại H ùng Vương đã đi vào huyền sử với

tru y ề n th u y ế t "Con Rồng, C háu Tiên" Qua bao

th ă n g trầ m của lịch sử, n h â n dân ta vẫn hướng

về đ ấ t tổ Để ghi nhớ cội nguồn của d ân tộc, n h â n

d â n ta ở m iền Bắc cũng như ồ m iền N am đ ặ t tê n

cho những dòng sông, con suôi, làn g mạc, những

nơi th ắ n g cảnh, như Bạch Long Vĩ, T h ăn g Long

th à n h , Cửu Long giang, Long T h àn h , suối Tiên,

Long Đ ất, V ĩnh Long v.v

T ruyền th u y ết "Con Rồng C háu Tiên" đã ra

đời 3000 n ăm trước Công nguyên, k h ẳ n g định được

k h ô n g gian tồ n tạ i của m ột nước V ăn Lang kỳ vĩ

Về thờ i đại H ùng Vương có h à n g tră m tru y ền

th u y ế t và đã đi vào cõi lòng của người d ân V iệt

N am như những b ản an h hùng ca b ấ t k h u ất, tu y ệt

vời K inh Dương Vương, An Dương Vương, Lạc

Long Quân, Âu Cơ rồi đến chuyện cổ tích đầy h ấ p

d ẫ n và lý thú : B ánh chưng, B ánh dày, T rầu cau,

i

Dưa hấu, Phù Đổng T h iên Vương, Sơn T inh - Thủy Tinh, cũng theo tru y ền th u y ết, Thục P h á n đã

đ ặ t viên đá thề tr ê n đền Hùng, nguyện nối nghiệp

vua H ùng để giữ gìn giang sơn gấm vóc Hai Bà Trưng cũng đã làm lễ t ế Tổ tiê n xin rửa sạch h ậ n nước, đem lại sự nghiệp của họ H ùng dựng nước

Đê chứng m inh cho m ột thời đại có th ậ t, các

n h à khoa học đã dày công tìm kiếm nh ữ n g di chỉ khảo cổ học tiêu biểu cho các giai đoạn p h á t triể n

văn hóa của nước V ăn Lang H iện nay ở N h à Bảo

tà n g H ùng Vương có hơn 3000 h iện v ậ t tro n g đó

có 700 h iện v ậ t gôc, có trố n g đồng thuộc loại

Hegơ I, chiếc trô n g này p h á t h iện ở xã Hy Cương,

và chiếc trô n g đồng T ân Long (cũng ở P hú Thọ)

có bề m ặ t đường k ín h 103 cm Đây là chiếc trô n g đồng lớn n h ấ t tìm th ấ y ở nước ta Ngoài ra ở V iệt Trì, nơi đầy ắp những địa danh ghi dấu th ờ i các vua H ùng dựng nước, như L ân Thượng, L ân Hạ,

Kẻ Lú, Kẻ Trầu, Kẻ Quýt, Kẻ Xoan, Kẻ Vi, Kẻ Trẹo v.v tro n g đó có những th ầ n tích, gia phả, nghi thức lễ hội , có cả chuyện vua H ùng dạy d â n cấy lúa, đi săn, rồi chuyện rước chúa gái Ngọc Hoa, con gái vua H ùng về nhà chồng T ản Viên, đến

CỘI NGUỐN VÀ BẢN SẮC VÃN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

chuyện bà Âu Cơ đẻ tră m trứ n g nở th à n h 100 con

tra i v.v Thư tịch đời Đường ở T rung Hoa có ghi

"đất Giao Chỉ r ấ t phì nhiêu, nhiều d ân di cư đến

đó, họ là những người đầu tiê n k h ai phá nơi đây

Đ ấ t đen và bốc hơi m ạnh Lúc bấy giờ những cánh đồng đó người ta gọi là H ùng Đ iền và d â n là H ùng dân Có m ột ông chúa gọi là H ùng Vương "

Để tưởng nhớ đến công ơn của các vua Hùng,

n h â n d â n ta đã xây dựng đ ền thờ 18 đời vua H ùng cùng các th ầ n Núi Đột Ngột, Cao Sơn, Â t Sơn,

V iễn Sơn các con gái của vua là Mỵ Nương, T iên Dung và Ngọc Hoa từ th ê kỷ XIII đến th ế kỷ XIV

ở Đ ền Thượng, đền T rung và đền Hạ Sau khi bị giặc M inh xâm lược (1407 - 1427), tà n phá đền

H ùng, n h â n d ân ta lại tiếp tục sửa chữa, tu bổ, tiế p nối d ân g hương lên Đức Quốc Tố Đ ến đời nhà

Lê, n h â n d â n xã Hy Cương được triều đìn h trao

cho n h iệm vụ cúng tế ồ đền H ùng m à m iễn đi phu,

đi lính, thuế T riều đình còn cấp cho xã 500 m ẫu ruộng lúa từ Tuyên Quang, Hưng Hóa đến V iệt Trì

5 năm tổ chức m ột lần làm ngày hội chính, n ăm

đó có đại diện triều đìn h làm chủ trì với sự th am

dự của các quan h à n g tỉn h , tổ chức vào ngày 10

th á n g 3 âm lịch Đây là ngày hội lớn của d â n tộc, ngày tô n vinh dòng m áu Lạc Hồng Từ đó, d â n ca

m úa để th ể h iện tin h th ầ n thượng võ Các làn g

xã ở xa đôi khi người ta phải chuẩn bị đi 2, 3 ngày đến đền H ùng dự lễ Ngày giỗ Tổ là ngày hội tưng

bừng, nh ộ n nhịp ở k h ắ p nơi : m iền xuôi, m iền

ngược, đồng bằng, sông biển, đồng bào ít người cũng như đồng bào K inh cùng chung m ột th ờ i gian tro n g không gian đ ấ t nước - ngày giỗ Tổ Ý n ghĩa

th iê n g liên g ấy, xuất p h á t từ hai tiế n g đồng bào cùng chung m ột bọc sin h ra Không gian th iê n g liêng ấy là mũi L ĩnh đền Hùng Đây là quôc hồn,

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

1CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

quốc túy, là hồn th iê n g sông núi - m ột tà i sả n vô

cùng độc đáo và vô giá N gày giỗ Tổ thực sự là

ngày trở về nguồn, ngày m à mọi người dân V iệt

N am hưởng thụ sự trường tồ n và sống động trong

lòng d ân tộc, tự hào m ình là người V iệt N am "Con

Rồng C háu Tiên" Đ ền H ùng là nơi hội tụ tâ m lin h

của cả nước

N hắc đến đền Hùng, các vua Hùng, mọi người

tro n g chúng ta nhớ câu nói của Bác Hồ : "Ngày

xưa, các vua H ùng đã có công dựng nước Ngày

nay Bác cháu ta p h ải cùng nhau giữ lấy nước" Câu

nói đó không p h ải Bác chỉ nói với cán bộ, chiến

sĩ Đ ại đoàn quân T iên phong trước khi về tiếp

q u ản Thủ đô, m à Bác nói với to àn th ể n h â n dân

ta, d â n tộc ta Có th ể nói, Bác là người đầu tiê n

k h ẳ n g địn h lại ch ân lý của thời đại khai sin h của

n h à nước V ăn Lang, với công lao to lớn của các

vua H ùng, đồng thời quyết tâm giữ vững non sông,

bờ cõi này Bác đã để lại cho n h â n d ân ta m ột câu

nói b ấ t hủ, m ang đậm m àu sắc văn hóa d ân tộc

Bác vạch cho ta th ấ y m ột quá khứ vinh quang,

h iể n h ách và vạch ra con đường m à d ân tộc ta

p h ải đi tới Đó là m ột biểu tượng của lòng yêu

CỘI NGUỐN VÀ BẢN SẮC VÃN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

nước m à cô' Tồng Bí th ư Lê Duẩn, sau k h i giang sơn thu về m ột môl đã đến th ă m đền H ùng và đã nói đến việc xây T háp tưởng niệm các vua H ùng

để cả nước n h ìn về đây và từ đây n h ìn ra cả nước Đây là m ột ý tưởng tu y ệt vời n ê n n ằm tro n g tổng

th ể quy hoạch Đ ền H ùng tương lai đã được Thủ tướng C hính phủ chính thức phê duyệt ngày 8 - 2 -

1994 để cả nước n h ìn về Đền H ùng th ấ y b ả n sắc

d ân tộc m ình, th ấ y gôc rễ từ n g àn đời và từ Đ ền

H ùng n h ìn ra cả nước th ấ y sự p h á t triể n "dân giàu, nước m ạnh, xã hội công bằng, dân chủ, v ă n m inh"

Đ ất nước ta ngày nay đang vươn tới m ột xã hội văn m inh, h iện đại, k hông những phải giữ vững tru y ền th ô n g tô't đẹp của d ân tộc m à cần p h ải p h á t triể n ngày càng cao tru y ền th ô n g cao đẹp ấy

TẾT ĐOAN NGỌ (5 -5 ÂL)

BẮT NGUỒN TỪ ĐÂU ?

H àn g n ăm vào ngày giô Tổ H ùng Vương, n h â n

d â n ta thường nhớ câu :

Dù ai đi ngược vê xuôi

Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba

Và cứ g ần đ ến ngày 5 th á n g 5, mọi người lại

n h ắc ;

Tháng Năm trông Tết Đoan Dương

Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang

Người V iệt N am ai n ấy đều tự hào là con Lạc cháu Hồng, tự hào đ ấ t nước n g àn năm v ăn h iến

có m ột tr á i tim người Mẹ - quốc m ẫu Âu Cơ mà mọi người tô n thờ, ngưỡng mộ

B ắt đầu từ cội nguồn sâu xa ấy có người nói

ă n T ế t Đoan Ngọ Đoan có nghĩa là mở đầu, Ngọ

là giữa trưa Theo địa bàn, phương N am là chính ngọ, m à Ngọ là ngôi dương, cho n ên còn có tê n gọi T ế t này là T ế t Đoan Dương

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VẢN HỎA DÀN TỘC VIỆT NAM

Ngày 5 -5 (ÂL) đã đi vào đời sông tâm lin h của người V iệt Nam , ngày giỗ Mẹ Âu Cơ song theo sách vở ngày qua th á n g lại th ì ngày này là ngày

t ế t kỷ niệm K huất Nguyên (người nước Sở thời

C hiến quốc, sin h n ăm th ứ 27 khoảng năm 343 trước Công nguyên) Nói đến 5 -5 (ÂL) th ì "trong kho tà n g văn hóa lễ hội tru y ền th ố n g d â n gian

T rung Quốc, đôd với T ế t Đoan Ngọ m ùng 5 -5 (ÂL)

b ắ t nguồn từ đâu ? Cho đến nay ở T rung Quôh, các

n h à học th u ậ t vẫn chưa xác định rõ ràng T rong các tư liệu nghiên cứu cồ kim vẫn còn tồ n tạ i những định th u y ết khác nhau về nguồn gốc ra đời của ngày lễ hội này" {Nguyễn H ồng T rang - báo SGGP

ngày 28-5-2000)

Trong lúc đó, đã từ lâu n h â n d ân ta lấy ngày

5 -5 (ÂL) làm ngày giỗ Mẹ và gọi là ngày T ế t để che m ắ t ngoại bang qua hơn 1000 năm Bắc thuộc

N gày giỗ Mẹ, n h â n dân ta thường cúng xôi chè,

b á n h n h â n đường, trứ ng luộc, b á n h kê, b á n h đa, hoa quả, đặc b iệ t là b á n h tổ (để nhớ Tổ tiên) Nhờ

ơn Mẹ, ngày 5 -5 đúng ngọ, n h â n d â n ta thường

đi h ái lá (ổi, tre, sả, tía tô, bông tran g , ngải cứu,

ích m ẫu v.v ) để làm thuôh khi bị b ện h thời tiế t (nhức đầu, đau bụng ).

N gày giỗ Mẹ đã chuyển sang ngày kỷ niệm

K h u ất N guyên n h ằm xóa đi ý nghĩa m ang tín h

c h ấ t yêu đ ấ t nước quê hương, Tố tiê n và nòi giông

n hư quân Bắc thuộc đã xóa đi những gì m ang bản

c h ấ t v ăn h ó a d ân tộc V iệt N am để dễ đồng hóa

và ch in h phục

N gày giỗ Tổ 10-3 và ngày 5 -5 (ÂL) h à n g năm

g ắ n liền với th ờ i đại H ùng Vương và tâm linh của người Lạc Việt C hính vì th ế m à những ngày ấy

tồ n tạ i m ãi tro n g tâ m thức của n h â n d ân ta Như mọi người đều b iế t qua tru y ền th u y ết và huyền

th o ại cũng nh ư tục ngữ ca dao tru y ền lại cho đến ngày nay, ông cha ta đã để lại m ột di sản về n ền

v ă n m in h vô cùng to lớn Việc giải m ã qua Hà

Đồ - Lạc Thư k hông phủ n h ậ n k h ả n ăn g tồ n tạ i

18 đời vua Hùng, 100 trứ n g nở th à n h 100 con tra i v.v , đ ấ t nước V ăn Lang chia làm 15 bộ, ngày giỗ

Tổ 10-3 trù n g khớp với tru n g cung H à Đồ trù n g khớp với biểu tượng của Lạc Long Quân (giống Rồng) Có cha phải có mẹ - có âm dương h ài hòa

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

Bởi vậy, có ngày giỗ Mẹ Âu Cơ là hợp với lôgic của tư duy.

N gày 5 -5 (ÂL), ngày giỗ Mẹ Âu Cơ chứa đựng đầy đủ nội dung m à Tổ tiê n ta tru y ền lại N gày giỗ Mẹ đã ghi n h ậ n m ột giá trị lịch sử tro n g sự

th ă n g trầ m của d ân tộc và được tr â n trọ n g lưu tru y ền ở nước ta N gày giỗ Mẹ Âu Cơ, 5 -5 (ÂL) ở tro n g mọi gia đình đều tổ chức cúng lễ như m ột

sự hòa n h ậ p với hồn th iê n g sông núi của m ột đ ấ t nước có hơn 4000 n ám v ăn hiến

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

*

*

Nói đến ngày lễ, ngày giỗ là nói đến v ăn hóa, nói đến đạo lý "uông nước nhớ nguồn" T h ậ t hiếm

th ấ y có trong lịch sử, n h â n d ân ta làm lễ, giỗ cho

m ộ t người ngoại bang, xem họ như cùng h u y ết tộc Điều đó chứng tỏ rằ n g nói đến v ă n hóa là p h ải nói đến sức sông q u ật cường, dũng m ãn h của m ột

d â n tộc không bao giờ chịu k h u ấ t phục quân thù

N gày 5 -5 (ẢL) có th ể nói là ngày trí tuệ V iệt Nam , n h â n d â n ta đã g iàn h ưu th ế tu y ệt đối, m ặc dầu đô4 phương đã dụng công lấy K huất N guyên

làm công cụ ch in h phục Qua th í dụ trê n , rõ rà n g

là m uôn bảo vệ văn hóa d ân tộc, trước h ế t cần có

tro n g tâ m cái ý thức d ân tộc D ân tộc là v ấn đề

lịch sử m à lịch sử phải x u ất p h á t từ quần chúng

n h â n dân P h ả i chăng đó là c h ấ t keo k ế t dính

tu y ệt vời tro n g môd quan hệ xưa và nay ? Và phải

ch ăn g đó là những suy tư m inh tr iế t Lạc H ồng đã

đi vào lòng người, vào ca dao tục ngữ để nhắc nhở

con cháu m uôn đời về sau ?

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

Í1

NỀN VĂN HÓA DÂN TỘC

VỚI KIẾN TRÚC XƯA

Người V iệt N am r ấ t đỗi lấy làm tự hào về nguồn gô"c của dân tộc con Rồng cháu Tiên Rồng

từ b iển Đông lên T iên từ núi Bắc xuông Họ gặp nhau và đã yêu nhau Rồng là biểu tượng của nam

th ầ n Lạc Long Q uân và T iên là nữ th ầ n Âu Cơ.Nói đến Rồng T iên k hông th ể k hông đề cập đến H à Đồ - Lạc Thư Đôi với chúng ta, H à Đồ - Lạc Thư đã để lại những m ã sô" kỳ diệu cho d â n tộc ta, muôn đời ghi nhớ b ằn g những nội dung cụ

th ể Hà Đồ có 55 điểm , Lạc Thư có 45 điểm Tổng cộng ; 100 điểm Con số 100 ấy chính là 100 trứ n g

nở th à n h 100 con do mẹ Âu Cơ sin h ra T răm người con tra i ấy chính là tố tiê n của người Bách Việt

Xung quanh vấn đề này còn có n hiều ý k iến khác nhau

Lý Quá tro n g sách Tây Khê dịch th u y ết cho

b iế t cứ mỗi khi th á n h n h â n ra đời th ì Hà Đồ xuất

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

h iệ n chứ chẳng riên g gì đời Phục Hy Nói m ột cách k h iêm nhường "Hà Đồ, Lạc Thư chính là hai

tà i liệu n ề n tả n g của vũ trụ quan Đông phương" Điều đó có nghĩa là chưa chắc đã là của T rung Hoa

cổ đại Đứng về m ặ t lịch sử, theo Nguyễn Hữu Lương th ì "Hà Đồ Lạc Thư vẫn còn bao trù m bí

m ậ t và hoài nghi"^^\

Kỳ diệu th ay khi th ấ y Lạc Thư là m ột m a phương cơ b ả n với 9 con sô" được sắp xếp để cho

tổ n g số của các h à n g ngang, dọc, xiên chéo đều

b ằ n g 15 Con số 15 chính là con sô" dựng sơn hà,

15 bộ còn gọi là quận của nước V ăn Lang cách đây hơn 4000 n ăm lịch sử Con sô" 5 kỳ diệu sin h ra tạo h ó a ở vị trí tru n g tâm N h ân d ân ta đã lấy ngày 5 -5 để tưởng niệm Âu Cơ và đã biến th à n h ngày T ế t Đoan Ngọ, chứ không phải là ngày kỷ

n iệm K h u ất Nguyên (vào thờ i 307 - 246 trước Tây lịch) do nước Tàu áp đ ặ t để làm lu mờ việc "Ăn

t ế t Đoan Ngọ trở về th á n g Năm" Đây là m ột trong

m uôn n g àn th í dụ về ý đồ người T rung Hoa cổ đại

m uốn xóa nhòa gô"c tích lịch sử của d ân tộc ta

(1) Trong cuốn Kinh dịch với vũ trụ quan Đông phương.

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

Con số 3 đúng là con sô" "huyền bí" thực c h ất

là T h iên - Địa - N hân, tro n g đó CON NGƯỜI là

tiêu điểm của vũ trụ

N hững con số nói tr ê n cũng là những con số

th iê n b iến v ạn hóa tro n g vũ trụ Nếu gặp số 15

chính là con sô 71 3,1416 Con sô" 10 trù n g với sô"

10 đồng vỊ b ền tối đa được ghép lại, có tro n g bảng

N hững th í dụ tr ê n đây chứng m inh cho chúng

ta th ấ y vũ trụ đều b iến hóa theo th u y ết Rồng Tiên

Và phải chăng từ đó tro n g sách cổ xưa của

nước T rung Hoa cố đại đã nói về nguyên lý biến

đổi của tạo hóa qua th u y ết âm dương ? Mặc dầu

cho đến nay chưa ai chứng m inh về n iên đại ra

đời của nó và tạo n ê n sự mơ hồ và n h ậ p n h ằ n g

tro n g lịch sử v ăn hóa T huyết âm dương nói cho

I

cùng là b ấ t kỳ sự v ậ t gì đều có đủ 2 điều k iện âm dương đã dối lập lại thống n h ấ t với nhau vì tro n g

âm có dương, trong dương có âm tác động lẫ n nhau

và vận động không ngừng Đó là nguồn gốc của vạn v ậ t sin h hóa Học th u y ết này đã trở th à n h phương pháp tư tưởng để n h ậ n thức và n ắm các quy lu ậ t tự n h iên cũng như xã hội Nếu nói đến học th u y ết âm dương m à không đề cập đ ến th u y ết ngũ h à n h (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) th ì không

th ấ y được quan hệ tương sinh và tương k h ắc giữa các sự v ậ t và quy lu ật biến hóa vận động của vũ trụ

Tương sin h và tương khắc là hai m ặ t của m ột

v ấn đề, vì nếu chỉ có tương sin h m à không có tương khắc th ì không th ể duy trì th ế cân bằng Và nếu

có tương khắc m à không có tương sinh th ì v ạ n v ậ t không th ể nào sinh trưởng, biến hóa được

T huyết ngíj h à n h dựa trê n cơ sở 5 yếu tô" đầu tiê n là b ản c h ấ t nội tạ i tạo n ên sự vật Đó là nguồn gốc tạo n ê n sự sống, tạo n ê n th ế giới, là kim loại, cây cối, nước, lửa, đất Trong thực t ế H à Đồ cũng

đã chỉ ra nội dung này với 4 hướng : Đông, Tây,

N am , Bắc

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

đã đi vào đời sống tro n g khoa học tự n h iên cũng

nh ư khoa học xã hội C húng tôi không có th am vọng đi sâu vào các th u y ết đó m à muôn dừng lại

ở đây để n h ìn lại n ền văn hóa d ân tộc, cụ th ể ở

việc v ận dụng học th u y ết nói trê n vào k iến trúc

đô thi

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

Xuất p h á t từ th u y ết âm dương, ngày xưa người Tàu xây dựng th à n h T h ăn g Long khác với th à n h

T h ăn g Long đời Lý do người V iệt N am xây dựng

T rong cuốn "Nền văn m in h V iệt N am " Lê V ăn Siêu

nói tóm lược, nhưng r ấ t đầy đủ và thú vỊ "Ta h ãy xem Cái đường vòng chạy xung quanh nội th à n h

biểu tượng cho th ả i cực.

Hai n h á n h sông Tô Lịch, b ên hữu có hồ L ãng Bạc là ứng thủy, bên tả th ô n g ra đường lưu th ủ y

và sông N hị Hà Đó là biểu tượng cho lưỡng nghi.

Cung điện n h à vua ở giữa có bốn m ặ t đều nhau

ấy là tứ tượng Thêm k iến trúc bồn cổng ấy là bát quái T ấ t cả các đường b ắ t đầu từ th á i cực m à đi

chi chít không b iế t bao nhiêu, ấy là b iến hóa vô cùng vậy"

Qua đó th ấ y lôd k iến trúc của n h à Lý r ấ t sán g tạo, m ột lối xây dựng mới như m ạng n h ện , la n tỏ a

k h ắ p nơi phục vụ cho việc đi lại làm ă n của n h â n

d ân tro n g thời bìn h và thời chiến lại là th à n h trì bảo vệ đ ấ t nước nói chung, T h ăn g Long nói riêng

C húng ta th ấ y xung quanh th à n h là m ột đường vòng k h ép kín, tiếp giáp với các huyện lỵ, lâ n cận

Ngoại th à n h là m ột v àn h đai vững chắc với những cửa ô Kim Liên, Lương Yên, Yên Phụ, c ầ u Giấy v.v

D ân ở ngoại th à n h , vua ở nội th à n h Nội th à n h

k iến trúc theo h ìn h b á t quái, các cửa Đông T ây

N am Bắc bô' cục r ấ t c h ặ t chẽ và hợp lý, khác h ẳ n lôi k iế n trú c của Tàu m ang tín h c h ất phòng ngự khi có chiến tra n h , thờ i bình đi lại khó k h ăn ,

k h ô n g có lợi th ế về việc p h á t triể n thương m ại.Cũng vào thời n h à Lý khi d â n tộc ta bước vào

m ộ t kỷ nguyên độc lập, v ăn hóa V iệt N am sáng ngời lên rực rỡ và chói lọi sau nhiều th ế kỷ phương Bắc th ô n g trị

T rong những công trìn h k iến trúc bấy giờ có chùa M ột C ột (ở Hà Nội ngày nay) là m ột trong những công trìn h độc đáo n h ấ t, để lại m ột "hiện tượng V iệt Nam" đối với người V iệt Nam H ình

ả n h chùa M ột C ột ngày càng in đậm n é t tro n g n ền

v ă n hóa d ân tộc Chùa M ột C ột là m ột biểu tượng của tín h cách V iệt N am - tro n g sáng, th u ầ n k h iết,

th ơ m ộng : Đài Sen n ằm giữa biển nước h ìn h vuông

M ái tr ê n của C hùa nở ra làm hai, xuông tầ n g dưới

nở ra làm bốn và xuông tầ n g cuối nở th à n h tám

CỘI NGUỔN VÀ BẢN SẮC VÃN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

Lối k iến trúc của C hùa theo th u y ết "thái cực sin h lưỡng nghi, lưỡng nghi sin h tứ tượng, tứ tượng sin h

b á t quái, b á t quái biến hóa vô cùng"

Có được m ột T h ăn g Long th à n h hay chùa M ột

C ột phải th ấ y trước h ế t là có đầu óc th ẩ m mỹ, gắn liền với đời sống h iện thực, b iết k h ai th ác và tậ n dụng k iến thức của thời đại ớ đây có k h ả n ă n g tổng hợp Nho, P h ậ t, Lão, vận dụng vào h o àn cản h

V iệt N am và trước h ế t là của V iệt Nam

Di tích k iến trúc còn lại hôm nay là nh ữ n g ký hiệu gợi mở nhiều cho trí tuệ Trong nhữ ng trường hợp như th ế th ấ y mục đích của k iến trúc r ấ t rõ

rà n g vừa m ang tín h châT chính trị vừa m ang b ả n sắc văn hóa d ân tộc Các di sản văn hóa đó là những sợi dây liên k ế t quá khứ với h iện tại.Yếu tố cơ b ản bậc n h ấ t là n ề n tả n g cơ b ả n

m ang tín h độc đáo (đặc thù) của d ân tộc m à nội dung bên trong tru y ền cảm được giá trị th ẩ m mỹ

tự th â n , to á t ra bên ngoài là "hồn thiêng" đ ấ t nước.Không lúc nào b ằn g lúc này, các d â n tộc trê n

th ế giới đã n h ậ n thức được sự tồ n vong của chính

m ình Đó là sự cần th iế t p h ải bảo vệ giá trị tru y ền thông M ặt khác là phải b iết giữ gìn và p h á t huy

CỘI NGUỐN VÀ BẢN SẮC VẦN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

b ả n sắc v ăn hóa d â n tộc Lâu nay, chúng ta ý thức được điều này, nhưng làm chưa được bao nhiêu, vì cái c h ết n h â n v ăn không quan trọ n g b ằn g cái ch ết con người - sin h v ậ t thực tế đang v ậ t lộn với chiến tra n h , với cuộc sống h à n g ngày h à n g giờ Chủ nghĩa xã hội, tìn h cảm và tư tưởng Hồ Chí M inh

đã m ang tr ả lại cho đ ấ t nước này lòng k h á t vọng đôì với Tổ T iên Hôm nay nước n h à đã độc lập, có

đủ điều k iện để tìm về với cội nguồn d ân tộc, thức tỉn h những ai còn mê sản g hay bị ám ả n h bởi ả n h hưởng của nước ngoài qua nhiều th ế kỷ với những đống sách k h ổ n g lồ m uôn "đồng hóa" nước ta để sao đi chép lại m ãi

Muốn làm được điều đó, "Giới sử học phải không ngừng tự đổi mới, vừa giữ được côT cách dân tộc, vừa vươn tới những k iến thức lý luận và phương

p h á p tiê n tiế n của th ế giới N hà sử học p h ải tu dưỡng tâm hồn tro n g sáng, giữ ngòi bút ngay th ẳ n g

và có con m ắ t tin h tường B ản lĩn h của n h à sử học

là sử dụng được khoa học lịch sử như m ột vũ khí sắc b é n đấu tra n h vì sự nghiệp độc lập của dân tộc, h ạ n h phúc của n h â n dân, tiế n bộ của xã hội" (Đỗ Mười)

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

NỀN VĂN HÓA QUA KIẾN t r ú c

THỜI NHÀ LÝ

Người mở đầu n h à Lý là Lý Công uẩn ô n g

là người Đ ình Bảng, làm quan dưới hai triề u Đ inh -

Lê rồi lên làm vua hai triề u Đ inh Lê tạ i Hoa Lư

O ng vô"n là m ột chú tiểu, con nuôi của sư Lý K h án h

Vân ở chùa cổ P háp Lúc bấy giờ Sư V ạn H ạn h

là người b iế t r ấ t rõ Lý Công uẩn - người h iề n tài, đức độ và ông đã dùng tà i trí của m ình để suy tô n

Lý Công Uẩn lên làm vua th ay Lê Long Đ ĩnh (giết

an h để làm vua, g iết người làm trò chơi, lấy nứa

đ ặ t lên đầu n h à sư để róc vỏ) Lý Công uẩn lên làm vua được mọi người đồng tìn h ủng hộ, tro n g

ấm ngoài êm Có m ột chi tiế t, tro n g sử sách còn ghi chép lại là uẩn đã lấy chị ruột Lê Long Đĩnh Còn bà chúa Ba - con ruột Lê Long Đ ĩnh là m ôn

đệ của Sư V ạn H ạnh Khi bà Ba đã tu h à n h đắc đạo, bà khuyên ông Đ ĩnh nhường ngôi lại cho người

an h rể - chính là Lý Công uẩn Đ ây là m ột cuộc cách m ạng tro n g gia đình đã làm th ay đổi m ột

triề u đại m à Sư V ạn H ạn h là người "cố vấn" tối cao.

Sau khi lên ngôi, Lý Công uẩn đã chuyển kin h

đô nước N am từ Hoa Lư về Đại La vào n ăm C anh

T u ất (1010) n iên hiệu T huận T h iên đầu tiên Tương tru y ề n khi th u y ền n h à vua cập bến dưới chân

th à n h Đ ại La, á n h n ắ n g m ùa thu trong xanh tu y ệt vời, n h à vua th ấ y rồng bay vút lên từ phía chân

đê La T h à n h lung lin h huyền ảo, vì th ế, n h à vua cho đổi tê n là th à n h T h ăn g Long

N hư chúng ta đã biết, đ ến thời Lý mới có

70 n ăm nước ta th o á t khỏi ách đô hộ suốt m ột

n g à n n ăm Bắc thuộc Dấu tích đời n h à Lý để lại

có nhiều, nhưng nổi b ậ t n h ấ t là phá vỡ lối k iến trú c của người T àu chỉ b iết th ủ th ế khi có loạn, chứ họ k h ô n g quan tâ m đến việc buôn b á n đi lại

N h à Lý đã có m ột lôl k iến trúc khác h ẳ n , r ấ t V iệt

N am khi v ận dụng th á i cực sin h lưỡng nghi, lưỡng nghi sin h tứ vượng, tứ vượng sinh b á t quái, b á t quái b iến hóa vô cùng B ắ t đầu từ con đường vòng chạy xung quanh th à n h nội được xây dựng mới

nh ư m ạn g n h ện , đi từ nội th à n h ra k h ắ p mọi nơi

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

vừa tiệ n việc đi lại buôn b á n tro n g thời bìn h vừa

dễ bảo vệ th à n h trì tro n g thời chiến Đặc b iệ t n h ấ t

là dời Trường Thi ở phía Tây đưa về phía Đông Nam , Quô"c Tử G iám th ì đ ặ t V ăn Miếu, dựng đền Ngọc Sơn để thờ V ăn Xương, mở trường đúc tiền , xây dựng đền H ai Bà Trưng

Qua k iến trú c th à n h T h ăn g Long, k hông h ẳ n như m ột số người đã nghĩ rằng, v ăn hóa V iệt N am

đã chịu ả n h hưởng sâu đậm của người Tàu, tr á i lại người V iệt N am có m ột cách n h ìn riê n g và chỉ

có người V iệt N am mới hiểu được đ ấ t nước m ình

N h ìn vài vỊ th ế của th à n h T h ăn g Long đời n h à

Lý mới th ấ y trí tuệ, sức sán g tạo của ông cha ta ngày xưa không th ể nào tưởng tượng được Có th ể

k h ẳ n g định rằ n g n ền văn hóa đời Lý đã là m ột tác phẩm vô cùng vĩ đại Vĩ đại ở chỗ dùng cái lý tro n g xây dựng m à dụng ý chính là muốn nói vua cũng như quân th ầ n phải lấy đạo quân tử m à trị nước Quân tử là lấy trung, chính, n h â n nghĩa làm trọng, lấy sự tu th â n tích đức làm gô"c để hướng dẫn, phục vụ n h â n dân

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

CỘI NGUỔN VÀ BẢN SẮC VÀN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

V ăn hóa k iến trúc thời Lý còn để lại cho n h â n dân, d ân tộc ta m ột sự k iến tạo vô giá Đó là chùa

M ột Cột T oàn bộ ngôi chùa theo h ìn h th ể bông sen C h ân từ dưới đ ấ t và lên tr ê n th ì nở to ra tạo

th à n h m ột búp hoa, m ái nở ra làm hai, ở tần g dưới là bốn m ái và xuống tầ n g dưới nữa là tám

m ái n h ìn vè tá m hướng

Theo bóng thời gian dấu tích T h ăn g Long

th à n h đã có p h ầ n bị phai mờ qua gần 10 th ế kỷ, nhưng ý tưởng xây dựng, th iế t k ế của người xưa còn tồ n tạ i m ãi với con người và đ ấ t nước con Rồng cháu Tiên

C húng ta còn tìm th ấ y m ột hìn h tượng r ấ t cũ của bức "đường th à n h ” rợp bóng cây xanh từ đời

n h à Lý - con đường H oàng Hoa T hám ngày nay

ồ ngay tro n g quận Ba Đ ình có quảng trường Ba

Đ ình lịch sử Đ ến đây "Ta yêu h à n g cây bờ cỏ

T h áp B út v iết suôT n g àn năm Hồ Gươm Rùa vàng

đã nổi" (Thái T h ăn g Long) Kỷ niệm 990 năm

T h án g Long - H à Nội, làm sao quên được bài h á t

Ca ngợi Hồ Chủ tịch của V ăn Cao : "Người về đem

tới ngày vui Mùa thu n ắ n g tỏ Ba Đ ình với tiế n g Người còn dịu d àn g như tiế n g đ ấ t trời ".

T iếng vọng hoài niệm của thời n h à Lý như

m ột vẻ đẹp th ẩ m mỹ siêu n h iên , như m ột ký hiệu

di tru y ền từ n g àn năm trước để H à Nội hôm nay rực rỡ á n h sao, cờ hoa, nao nao với h ạ n h phúc tr à n đầy, nôd tiếp tru y ền th ô n g đi vào th ế kỷ XXI với hào khí V iệt N am - Hồ Chí M inh

CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM