NÂNG CAO TRÌNH ĐỘ TƯ DUY CHIẾN LƯỢC CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Mục đích Trên cơ sở phân tích làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược và thực trạng trình độ tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay, luận án đề xuất

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

NÂNG CAO TRÌNH ĐỘ TƯ DUY CHIẾN LƯỢC

CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số: 62 22 03 02

HÀ NỘI - 2019

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Hữu Nghĩa

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Một quốc gia hưng thịnh hay suy vong, điều đó phụ thuộc đáng kể vào đường lối lãnh đạo, vào tầng lớp tinh hoa của quốc gia đó có tìm được phương thức đúng đắn để chấn hưng đất nước, thực sự vì dân, vì nước hay không Đường lối lãnh đạo, chất lượng của tầng lớp tinh hoa ở mỗi quốc gia lại phụ thuộc đáng kể vào trình độ tư duy chiến lược của họ - những người cán bộ lãnh đạo Khi bàn về vai trò của cán bộ trong sự nghiệp cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi "cán bộ là cái gốc của mọi công việc, công việc thành công hay thất bại là do cán bộ tốt hay kém" Có thể nói rằng không một lĩnh vực, một nội dung, nhiệm vụ nào của sự nghiệp cách mạng lại không cần đến đội ngũ cán bộ lãnh đạo - những người đi đầu trong việc tham mưu, đề xuất và lãnh đạo tổ chức thực hiện các nghị quyết, chủ trương của Đảng Để cán bộ lãnh đạo thực hiện tốt nhiệm vụ của mình, đòi hỏi phải có những tố chất ưu trội cả về mặt trình độ tư duy và hành động Tư duy con người có nhiều cấp độ khác nhau, người cán bộ lãnh đạo dù ở cương vị nào không thể chỉ có tư duy thông thường

mà cần phải có tư duy chiến lược

Tư duy chiến lược là yêu cầu cần thiết đối với người cán bộ lãnh đạo Có tư duy chiến lược sẽ giúp cho chủ thể có tầm nhìn xa trông rộng, sớm phát hiện được các tín hiệu của sự thay đổi, của bước ngoặt, kịp thời phát hiện cái mới hợp quy luật Tư duy chiến lược định hướng cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người; dự báo được các tình huống có thể xảy ra; trên cơ sở đó chủ động đề ra các phương án dự phòng, khắc phục tầm nhìn hạn hẹp Trước những biến đổi nhanh chóng, phức tạp của tình hình thế giới với nhiều thời cơ, nhưng cũng nhiều thách thức thì người nào có được tư duy chiến lược đúng, vạch ra được những chủ trương, chính sách phát triển mang tầm chiến lược sẽ là người chiến thắng Tư duy chiến lược là cần thiết cho bản thân mỗi người cán bộ lãnh đạo, bởi

họ là những người trực tiếp hoặc góp phần xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách trong phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại và là người tổ chức thực hiện

Tuy có vai trò quan trọng đối với người cán bộ lãnh đạo như vậy, nhưng trình độ tư duy chiến lược trong đội ngũ cán bộ lãnh đạo của nước ta hiện nay còn những hạn chế, bất cập Những hạn chế đó được bộc lộ ra khi có những quyết sách, quyết định, chủ trương chưa thể hiện được tầm nhìn xa, trông rộng; công tác

dự báo, định hướng còn chưa phù hợp với thực tiễn, còn rơi vào tình trạng bị động đối phó Điều đó khiến những kế hoạch của đất nước và các địa phương chưa mang tính dài hạn, tổng thể, trên thực tiễn ở những chủ trương thiếu tính dự báo dễ dẫn đến tình trạng chắp vá, tùy tiện, gây tác hại tới phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, của địa phương Vì vậy, đòi hỏi phải nâng cao hơn nữa trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta, nhằm đáp ứng một cách có hiệu quả và thành công đối với sự nghiệp đổi mới trong bối cảnh tình hình quốc tế và khu vực với những biến đổi phức tạp, nhanh chóng, khó lường hiện nay

Với ý nghĩa đó, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay” làm đề tài nghiên

cứu cho luận án tiến sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Trên cơ sở phân tích làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược và thực trạng trình độ tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay, luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu góp phần nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta, đáp ứng những yêu cầu, nhiệm

vụ trong thời kỳ mới

2.2 Nhiệm vụ

- Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

- Phân tích, làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược; tầm quan trọng của nâng cao trình độ tư duy chiến lược đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo nước ta hiện nay; những nhân tố ảnh hưởng đến nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo; thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược

- Phân tích thực trạng, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra đối với việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu góp phần nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta

Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về tư duy, vai trò của tư duy chiến lược, về cán bộ và vai trò của cán bộ lãnh đạo

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Phương pháp cụ thể: Kết hợp phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, lịch sử và logic, phương pháp liên ngành, phương pháp hệ thống - cấu trúc, so sánh, phỏng vấn

5 Đóng góp mới của luận án

- Bước đầu đưa ra khái niệm tư duy chiến lược ở mức độ khái quát, tạo cơ

sở, tiền đề cho việc nghiên cứu tư duy chiến lược trên từng đối tượng cán bộ, lãnh đạo cụ thể của từng cấp, từng ngành, từng lĩnh vực

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu góp phần nâng cao trình độ tư duy chiến lược, hình thành và phát triển một phương pháp tư duy cần thiết cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay nhằm đáp ứng công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo về tư duy chiến lược cho công tác nghiên cứu, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong các trường Đảng, trường Chính trị, Cao đẳng, Đại học cũng như trong công tác lãnh đạo của các cấp ủy Đảng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình khoa học của tác giả

có liên quan đến luận án đã được công bố và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 4 chương, 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Liên quan đến nội dung của luận án, tác giả đã tổng quan những tài liệu

đó thành ba nhóm chính dựa theo bố cục ba chương của luận án như sau:

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TƯ DUY VÀ TƯ DUY CHIẾN LƯỢC

Tư duy và tư duy lý luận là những vấn đề đã được quan tâm nghiên cứu khá sớm trong lịch sử triết học từ thời cổ đại đến triết học cổ điển Đức, nhất là triết học Mác - Lênin Ở nước ta, đã có nhiều công trình nghiên cứu được công

bố, ở đó tập trung làm rõ khái niệm tư duy, tư duy lý luận, vai trò của tư duy lý luận trong quá trình lãnh đạo của đội ngũ cán bộ chủ chốt ở nước ta được đề cập những bình diện khác nhau Đặc biệt là thông qua đó đi tới đổi mới tư duy, phong cách tư duy nhằm đạt được những hiệu quả tối Tiêu biểu có những công

trình nghiên cứu sau: Tác phầm Đổi mới phong cách tư duy của tác giả Phạm Như Cương; tác phẩm Học tập phong cách tư duy Hồ Chí Minh, do tác giả Trần Văn Phòng chủ biên; Nguyễn Trọng Chuẩn với Nửa thế kỷ nghiên cứu và giảng dạy triết học ở Việt Nam; cuốn “Những vấn đề lý luận đặt ra từ các văn kiện Đại hội IX của Đảng” của hai tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn và Đặng Hữu Toàn; tác giả Vũ Khoan với bài viết “Tư duy chiến lược và khoa học lãnh đạo, quản lý

- những thành tựu nghiên cứu trên thế giới và sự tham khảo, vận dụng cho Việt Nam”; bài viết “Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy” của tác giả Nguyễn Ngọc Long; thông qua “Mấy ý kiến về đổi mới tư duy lý luận” của

tác giả Thái Ninh Tư duy chiến lược cũng được nghiên cứu, trao đổi trong các diễn đàn, trong các cuộc hội thảo khoa học với những quy mô của những tổ chức khác nhau Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, tháng 6/2008 đã tổ chức cuộc hội thảo với nội dung “Phát triển tư duy chiến lược cho các nhà lãnh đạo khu vực công” Ngoài ra còn nhiều công trình nghiên cứu khác nhau liên quan đến việc đổi mới trong tổ chức, quản lý, xây dựng kế hoạch, những mô hình phát triển trong tương lai ở những lĩnh vực khác nhau tuy không trực tiếp nghiên cứu về tư duy, tư duy lý luận, tư duy chiến lược nhưng cũng có

đề cập đến ở góc độ vai trò, tầm quan trọng của nó

Những công trình khoa học kể trên được chọn để tổng quan vì nó cung cấp cho tác giả luận án những quan điểm cốt lõi, những vấn đề lý luận về tư duy, tư duy biện chứng, tư duy lý luận, đây là những yếu tố liên quan tới việc hình thành tư duy chiến lược

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TRÌNH ĐỘ TƯ DUY,

TƯ DUY CHIẾN LƯỢC CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO

Những công trình nghiên cứu tiêu biểu là: bài viết “Thực trạng tư duy

lý luận của lãnh đạo quản lý nước ta hiện nay trong quá trình học tập phong cách tư duy Hồ Chí Minh” trong cuốn Học tập phong cách tư duy Hồ Chí Minh của tác giả Nguyễn Thế Kiệt; cuốn sách “Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng ta từ năm 1986 đến nay” của nhóm tác giả Tô Huy Rứa,

Hoàng Chí Bảo, Trần Khắc Việt, Lê Ngọc Tòng; cuốn sách “5 đương đại”;

tác giả Bruce và Andy với tác phẩm Tư duy chiến lược được Lê Ngọc Phương Anh tổng hợp và biên dịch; tác phẩm Tư duy chiến lược - Công cụ sắc bén trong chính trị, kinh doanh và đời thường của hai tác giả Avinat Đixit và Beri NênBăp; bài viết “Một số căn bệnh trong phương pháp tư duy của cán bộ ta” của tác giả Lê Hữu Nghĩa; bài viết “Bồi dưỡng tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ta hiện nay” và “Hội nhập quốc tế

và yêu cầu về tư duy chiến lược của người lãnh đạo hiện nay” của tác giả Trần Văn Phòng; “Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận - thực tiễn qua 30 năm đổi mới”… đây là những công trình nghiên cứu về trình độ tư duy, tư

duy lý luận và cũng đã có công trình đề cập đến vấn đề bồi dưỡng tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay Thực trạng về trình độ tư duy, tư duy lý luận ở đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp được các tác giả đánh giá khá sâu sắc và toàn diện Vấn đề về tư duy chiến lược đã được đề cập đến với tầm quan trọng của nó đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo của đất nước và yêu cầu nâng cao trình độ tư duy chiến lược là tất yếu trong điều kiện hiện nay

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH VỀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO TRÌNH ĐỘ

TƯ DUY CHIẾN LƯỢC CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO

Với việc ngày càng chú trọng quan tâm, đi sâu nghiên cứu về tư duy chiến lược thì những giải pháp nhằm bồi dưỡng, nâng cao năng lực, trình độ tư duy chiến lược đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo cũng được các tác giả của những công trình nghiên cứu đề cập đến Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu:

Tác giả Trung Quốc Thái Kiến Ba, Chu Minh, Vĩ Học Cơ với “Một số vấn đề cán

bộ lãnh đạo cần chú ý nắm bắt khi bồi dưỡng tố chất tư duy chiến lược”; bài viết

“Năng lực lãnh đạo chiến lược - quan niệm, vấn đề và giải pháp” của tác giả Hoàng Chí Bảo; tác giả Trung Quốc Vương Như Cần với bài viết “Tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo cần đủ bốn quan điểm”; cuốn sách “Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tham mưu chiến lược” của tác giả Đỗ Minh Cương và Nguyễn Viết Lộc; Luận án tiến sỹ của Dương Minh Đức “Nâng cao năng lực tư duy lý luận của cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay”;

bài viết“Nâng cao năng lực tư duy của cán bộ lãnh đạo cấp chiến lược” của Ngô Huy Đức; bài viết “Xây dựng đội ngũ cán bộ cấp chiến lược ở nước ta hiện nay - quan niệm, đặc điểm và những mâu thuẫn cần giải quyết” của tác giả Đoàn Minh Huấn; tác giả Trung Quốc Tăng Quảng Lạc với “Bàn về nguyên tắc cơ bản của tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo thời kỳ mới”; bài viết “Kinh nghiệm đào tạo lãnh đạo chiến lược của Xin-ga-po” của tác giả Trần Thị Thanh Thủy Thông

qua những công trình nghiên cứu trên, bên cạnh việc làm rõ những khái niệm về các hình thức, những trình độ của tư duy được phân tích và làm rõ thì vấn đề về thực trạng về trình độ, năng lực tư duy, tư duy lý luận trong độ ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta tùy từng phạm vi nghiên cứu được các tác giả tìm hiểu, phân tích và đánh giá nghiêm túc, từ đó xây dựng các giải pháp thiết thực nâng cao trình độ, năng lực tư duy, tư duy lý luận, tư duy chiến lược

1.4 GIÁ TRỊ CỦA CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ TỔNG QUAN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.4.1 Giá trị của những công trình nghiên cứu đã tổng quan

Qua tổng quan có thể nhận thấy, những công trình nghiên cứu về tư duy

và tư duy lý luận được nghiên cứu sâu sắc ở nhiều góc độ khác nhau Tư duy và

tư duy lý luận là vấn đề đã được quan tâm nghiên cứu khá sớm trong lịch sử triết học từ thời cổ đại đến triết học cổ điển Đức, nhất là triết học Mác - Lênin

Đã có nhiều công trình nghiên cứu được công bố, ở đó tập trung làm rõ khái niệm tư duy, tư duy lý luận, vai trò của tư duy lý luận trong quá trình lãnh đạo

của đội ngũ cán bộ chủ chốt ở nước ta được đề cập những bình diện khác nhau

Mặc dù sau Nghị Quyết Trung ương VII, khóa XII với việc chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ cấp chiến lược đã có một số bài viết liên quan đến tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp chiến lược được bàn tới, tuy vậy, hiện nay trong nước còn rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về tư duy chiến lược mà thường chỉ đề cập đến tư duy, tư duy lý luận Tư duy chiến lược được một số công trình nghiên cứu đề cập đến thông qua bài tạp chí, hội thảo khoa học; một số sách đề cập đến tư duy chiến lược thì gắn với tư duy chiến lược cho lĩnh vực cụ thể Hầu hết các ngành, các lĩnh vực đều xác định cho mình những chiến lược phát triển, từ đó có kế hoạch cụ thể để đảm bảo và hướng tới sự phát triển cho tương lai Chúng ta không khó để tìm thấy chiến lược cho việc phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục, quân sự trong khoảng thời gian 10 năm, 20 năm, 50 năm ở những phạm vi, quy mô khác nhau.Việc nghiên cứu tư duy chiến lược với tính cách là một quá trình của tư duy, một trình độ tư duy, năng lực tư duy khái quát thì chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập tới Đây là một khoảng trống lớn có thể tiếp cận khai thác, tìm tòi để là sáng rõ đặc trưng của tư duy chiến lược - yếu tố tư duy không thể thiếu đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo trước tình hình mới ở nước ta hiện nay

Quan niệm thế nào là tư duy chiến lược, trình độ tư duy chiến lược cùng những đặc trưng của nó còn nhiều ý kiến khác nhau Có sự khác nhau ấy là bởi các tác giả nghiên cứu về tư duy chiến lược gắn với tư duy theo ngành, theo lĩnh vực mà không phải là tư duy chiến lược chung, tổng thể, cách và khả năng

tư duy ra những điều mới mang tầm nhìn dài hạn Do vậy, các tác giả thường chỉ ra cách làm thế nào để có được một chiến lược mà còn ít đề cập đến để chỉ

ra con đường hình thành tư duy chiến lược, để từ đó bồi dưỡng, nâng cao trình

độ tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo Để có cái nhìn khái quát hơn về tư duy chiến lược, nâng cao trình độ tư duy chiến lược thì đây là nội dung cần tiếp tục được nghiên cứu, làm rõ

1.4.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Trên cơ sở tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung của luận án, tác giả nhận thấy việc đề cập trực tiếp, cụ thể về trình độ tư duy chiến lược còn ít được khai thác Với khoảng trống đó, tại luận án này, nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu, làm rõ một số nội dung sau:

- Phân tích, làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược; tầm quan trọng của nâng cao trình độ tư duy chiến lược đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay; những nhân tố ảnh hưởng đến nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo; thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược

- Trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, phân tích rõ những ưu điểm, hạn chế và những vấn đề đặt ra về trình độ tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao có hiệu quả trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay

Như vậy, có thể nói, luận án có sự kế thừa nhất định từ kết quả nghiên cứu trước về tư duy, tư duy lý luận, tư duy chiến lược, về đội ngũ cán bộ lãnh đạo nói chung, đồng thời cũng đưa ra một số nội dung mới xoay quanh vấn đề về nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay Bàn về trình độ tư duy chiến lược là nội dung khó, ít công trình ở nước ta đề cập đến, đặc biệt dưới góc độ triết học, tài liệu tham khảo còn hạn chế Tuy vậy, đây lại là vấn

đề lớn, thực sự cần thiết cho sự phát triển của đất nước, do đó nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay” với mong muốn đóng góp một cái nhìn hệ thống, tổng quát hơn

về tư duy chiến lược trong sự phát triển tư duy nói chung của con người

Tiểu kết chương 1

Tư duy là vấn đề được nghiên cứu từ rất sớm trong lịch sử phát triển của loài người, được khai thác ở nhiều cấp độ, nhiều khía cạnh, qua nhiều công trình nghiên cứu lớn nhỏ khác nhau Tư duy chiến lược là một loại hình của tư duy,

ngày càng trở nên cần thiết trong đời sống thực tiễn Bởi thế, việc rèn luyện nâng cao trình độ tư duy chiến lược là không thể thiếu đối với mỗi người, đặc biệt là ở những người cán bộ lãnh đạo Đã có nhiều công trình nghiên cứu có đề cập đến tư duy chiến lược, nhưng nội dung trình bày về những chiến lược cụ thể đối với từng lĩnh vực cụ thể, mà chủ yếu là đưa ra những chiến lược nhằm phát triển các mặt khác nhau của kinh tế Tuy nhiên, tư duy chiến lược là gì, thực chất tư duy cần những yếu tố nào sẽ có được tư duy chiến lược, làm gì để rèn luyện và nâng cao trình độ tư duy chiến lược thì chưa được đề cập Như vậy, những vấn đề lý luận về

tư duy chiến lược, những nhân tố hình thành, vai trò của tư duy chiến lược cần được bàn đến một cách hệ thống hơn Chương tiếp theo của luận án phần nào đi vào giải quyết những vấn đề đặt ra đó

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY CHIẾN LƯỢC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA CÁN BỘ LÃNH ĐẠO

2.1 TƯ DUY VÀ TƯ DUY CHIẾN LƯỢC

2.1.1 Khái niệm tư duy

Tư duy là đối tượng phức tạp, được đề cập đến với nhiều lát cắt khác nhau

và thông qua những khái niệm về tư duy cho thấy, tư duy là hiện tượng chỉ có ở con người, là sự phản ánh ở cấp độ cao nhất trong thế giới vật chất Tư duy là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau Triết học xem xét tư duy

dưới lát cắt lý luận phản ánh Tư duy là trình độ cao của quá trình nhận thức; đó

là quá trình nhận thức khái quát hóa, trừu tượng hóa, mang tính tích cực, sáng tạo Nó có tính gián tiếp và gắn liền với ngôn ngữ; hướng sâu vào nhận thức bản chất, quy luật vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng bởi chủ thể nhận thức trên cơ sở thực tiễn mang tính lịch sử - xã hội cụ thể

Bản chất của tư duy luôn là tìm tới chân lý khách quan, phát hiện ra bản chất của sự vật, hiện tượng Tư duy hoàn toàn không tồn tại ngoài hoạt động sống của con người; tư duy của con người mang tính sáng tạo, hoạt động của tư duy luôn vươn tới những nhận thức mới thông qua hoạt động thực tiễn và nhận thức Hoạt động thực tiễn là cơ sở, động lực của tư duy Tùy thuộc vào việc xem xét, nhìn nhận mà có thể chia ra những kiểu tư duy khác nhau Nếu xét theo trình độ, có thể chia thành tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận; xét theo tầm nhìn, có thể chia thành tư duy sách lược và tư duy chiến lược…

Tư duy chiến lược là một bước phát triển quan trọng trong quá trình tư duy của con người Ngày nay, trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế -

xã hội, để có sự phát triển tối ưu đều cần tư duy ở tầm chiến lược Đặc biệt đối với nước ta đang cần những bước đi dài, đi tắt, đón đầu để bắt kịp sự phát triển

của thế giới lại càng đòi hỏi phải có tư duy chiến lược, nhất là trong bối cảnh tình hình quốc tế biến đổi nhanh chóng, phức tạp, khó lường như hiện nay

2.1.2 Khái niệm tư duy chiến lược

Tư duy chiến lược là một loại hình của tư duy ở cấp độ cao của con người Tư duy chiến lược phản ánh được bản chất, quy luật, xu hướng vận động của hiện thực khách quan, thể hiện tầm nhìn xa trông rộng, có tính sáng tạo, từ

đó đưa ra những dự báo, định hướng đúng để đạt mục tiêu chiến lược trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, phù hợp với quy luật phát triển của khách quan

Sự cần thiết của tư duy chiến lược và việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược không chỉ dành cho các nhà điều hành, các nhà lãnh đạo cấp cao, mà nó có thể, và cần phải có ở mọi cấp của tổ chức, thậm chí ở cá nhân Tư duy chiến lược giúp chủ thể đưa ra các kế hoạch hiệu quả cũng như các bước để thực hiện thành công các kế hoạch đó

Tư duy chiến lược ngày càng trở nên cần thiết đối với tất cả mọi người và đặc biệt không thể thiếu đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo bởi sản phẩm của tư duy chiến lược của họ không thuần túy phục vụ cho những mục tiêu cá nhân, trong phạm vi nhỏ hẹp mà nó có ảnh hưởng, mang tính quyết định tới sự phát triển của cộng đồng, của vùng miền, của quốc gia dân tộc Tư duy chiến lược của nhà lãnh đạo thể hiện những đặc trưng cơ bản gắn với hoạt động lãnh đạo Tư duy chiến lược của nhà lãnh đạo mang tính tổng hợp, hệ thống, có tầm nhìn xa trông rộng,

có tính dự báo, thấy được xu thế phát triển và hướng tới các phương án thực hiện tối ưu Tư duy chiến lược mang tính định hướng và sáng tạo, có khả năng vận dụng một cách nhuần nhuyễn phép biện chứng, nhận thức rõ quy luật khách quan, bản chất của sự kiện, tình hình vận động của sự vật, biết phát hiện mâu thuẫn của sự vật, phát hiện cái mới phù hợp với sự phát triển của thực tiễn Tư duy chiến lược của nhà lãnh đạo có phạm vi phản ánh sâu rộng, trong thời gian tương đối dài, tiếp cận vấn đề ở quy mô toàn cục Tư duy chiến lược ở người cán

bộ lãnh đạo mang tầm nhìn thời đại và những thành quả văn minh của nhân loại;

tư duy chiến lược dược dựa trên cơ sở nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn, là

tư duy tổng hợp của tư duy kinh tế, tư duy chính trị, tư duy văn hóa, tư duy quân

sự, tư duy đối ngoại, từ đó hình thành nên một tầm nhìn vừa khái quát, vừa sâu rộng lại đáp ứng được nhu cầu phát triển lâu dài của thực tiễn

2.1.3 Thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược

Nâng cao trình độ tư duy chiến lược thực chất cần bảo đảm nâng cao được trình độ ở những yếu tố đặc trưng của nó, đó là:

Thứ nhất, nâng cao tầm nhìn xa trông rộng của tư duy Nâng cao tầm nhìn

tầm nhìn xa, trông rộng của tư duy để không mắc phải lối tư duy nhiệm kỳ, chỉ

thấy được cái trước mắt mà không thấy được lâu dài Điều này đòi hỏi chủ thể phải có được khả năng nhìn xa, trông rộng trong cả không gian và thời gian, tức là phải có được cái nhìn mang tính toàn diện trước mọi vấn đề Luôn đặt đối tượng hướng tới vào trong môi trường rộng mở để xem xét, so sánh trong mối quan hệ tương quan cả với quá khứ và tương lai nhằm xác định chính xác trạng thái tồn tại của đối tượng với đầy đủ những ưu điểm và hạn chế, những thuận lợi và khó khăn, những thời cơ và thách thức của nó Thực hiện điều này sẽ giúp chủ thể tránh được hoặc hạn chế về sự phiến diện, siêu hình, máy móc, một chiều trong nhận thức cũng như trong giải quyết các tình huống thực tiễn Nhờ đó tạo ra khả năng nhận thức đúng được sự vật, hiện tượng như nó vốn có trong thực tế Đây là cơ sở, là căn cứ để có thể xử lý chính xác, có hiệu quả đối với những vấn đề của thực tiễn

Thứ hai, nâng cao tính sáng tạo của tư duy Tư duy chiến lược phải được

thể hiện bằng tư duy mang tính sáng tạo, vượt trước Sự sáng tạo của con người

là vô hạn, nhưng không phải ai cũng dám hiện thức hóa những ý tưởng sáng tạo của mình vào thực tế vì nhiều lý do khác nhau Chính những lý do đó trở thành rào cản tư duy sáng tạo và nếu không vượt qua những rào cản đó sẽ không có được tư duy chiến lược Để có được tư duy sáng tạo chủ thể cần gạt bỏ, vượt qua

và khắc phục một số lối tư duy cũ, là những yếu tố lạc hậu, lực cản của tư duy sáng tạo Trong bối cảnh xã hội, thời đại đang vận động, biến đổi, phát triển nhanh chóng hiện nay thì tính sáng tạo là linh hồn cho sự tiến bộ của một dân tộc, là động lực để quốc gia phát triển Tính sáng tạo của tư duy đối lập với lối tư duy bảo thủ, trì trệ, ngại đổi mới và thực tiễn xã hội cùng sự vận động của nó là bất tận, tính sáng tạo của tư duy cũng không có giới hạn cuối cùng Tư duy chiến lược không thể là lối tư duy nhốt mình, bó hẹp trong những cái cũ, cái đã qua, vì thế yêu cầu về tính sáng tạo không thể thiếu trong tư duy chiến lược Hiện nay, yêu cầu đổi mới, sáng tạo để phát triển đất nước nhanh và bền vững của Đảng ta cũng chính là thể hiện tư duy chiến lược trong giai đoạn mới, trong điều kiện phát triển nhanh chóng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Thứ ba, tư duy dự báo xu hướng vận động của sự vật, hiện tượng Tư duy

chiến lược phải được thể hiện bằng khả năng tư duy dự báo đúng xu hướng vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng, của thực tiễn, phải đưa ra được những phán đoán, những dự báo, từ đó có những định hướng đúng cho sự vận động, phát triển trong tương lai, đặc biệt là trong tương lai xa, khẳng định được tầm nhìn dài hạn Người có tầm nhìn sẽ biết cách vạch ra những kế hoạch dài hạn và

có hướng giải quyết cho kế hoạch đó Tư duy chiến lược được thể hiện tập trung vào việc hoạch định đường lối, chính sách lâu dài, chứ không chỉ là lập kế hoạch ngắn hạn Do vậy đòi hỏi tầm nhìn và dự báo một cách sáng tạo nhưng phải có

cơ sở khả thi, thu hút được sự ủng hộ và đồng tình rộng rãi trong xã hội

Có được tư duy dự báo tốt giúp cho chủ thể nắm bắt được những thời cơ, chủ động vạch ra những hướng đi tắt, đón đầu một cách hiệu quả, đúng quy luật

sẽ đưa đất nước nhanh chóng phát triển, hòa nhập kịp với sự phát triển chung của thế giới hiện đại

2.2 VAI TRÒ CỦA TƯ DUY CHIẾN LƯỢC ĐỐI VỚI CÁN BỘ LÃNH ĐẠO

Khái niệm cán bộ lãnh đạo trước hết là chỉ những người đứng đầu, phụ

trách một tổ chức, đơn vị, phong trào nào đó do bầu cử hoặc chỉ định Cán bộ lãnh đạo có trách nhiệm đề ra những phương hướng, chủ trương, quyết định có tính chiến lược về đơn vị mình phụ trách Cán bộ lãnh đạo còn là người dẫn dắt, tổ chức đơn vị, phong trào theo hướng đi cụ thể, điều chỉnh những quyết định phù hợp với sự thay đổi của điều kiện khách quan, kiểm tra việc thực hiện những mục tiêu đã đề ra

Hoạt động lãnh đạo là hoạt động mang tính chất định hướng của chủ thể lãnh đạo đến đối tượng lãnh đạo bằng nhiều phương pháp (giáo dục, thuyết phục, động viên,…) nhằm đạt mục đích nhất định Hoạt động lãnh đạo gồm có nhiều khâu, nhiều bước như: thu nhận và xử lý thông tin, ra quyết định, tổ chức thực hiện quyết định, tổ chức kiểm tra việc thực hiện quyết định… Tất cả những bước này đều cần tư duy chiến lược

Nâng cao trình độ tư duy chiến lược có vai trò to lớn cả về mặt nhận thức

và hoạt động thực tiễn đối với người cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay

Về mặt nhận thức, việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược sẽ nâng cao

khả năng nhận thức của người cán bộ lãnh đạo trước mọi vấn đề đặt ra Trước thế giới đầy biến động, nhiều thời cơ nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, thách thức như hiện nay, sự nhìn nhận đúng các thách thức, nguy cơ từ thực tiễn có vai trò rất quan trọng Những thách thức cơ bản đang đặt ra hiện nay mà chúng

ta có thể thấy đó là: tính bất định cao trong mọi khía cạnh với rất nhiều yếu tố mới xuất hiện, bên cạnh đó đòi hỏi về sự tương tác trong xã hội ngày càng cao Vậy, trước những diễn biến mới trong mớ chằng chịt những mối quan hệ mới

ấy, đâu là yếu tố cốt lõi, là cái cơ bản và phải giải quyết những mối quan hệ như thế nào để đảm bảo cho sư phát triển bền vững? Do vậy, vấn đề về nhận diện cái bản chất, cùng đó là các thách thức, đặc biệt là các tính chất mới của chúng là vấn đề cơ bản trong quá trình tư duy Đây là những yêu cầu tất yếu

về mặt nhận thức ở người cán bộ lãnh đạo, đòi hỏi họ phải là những người có trình độ tư duy chiến lược vượt lên tư duy thông thường

Đối với hoạt động lãnh đạo, việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược có

vai trò hết sức to lớn, gắn bó mật thiết đối với hoạt động lãnh đạo, đặc biệt trong bối cảnh công cuộc đổi mới và hội nhập ở nước ta hiện nay Tình hình thế giới và khu vực những năm qua và đặc biệt thời gian gần đây có nhiều diễn biến rất phức