Vấn đề nêu trên cũng là khó khăn với không ít giáo viên nhưng ngượclại, giải quyết được điều này là góp phần xây dựng trong bản thân mỗi giáoviên một phong cách và phương pháp dạy học hi
Trang 1PHÒNG GD& ĐT PHÚC YÊN TRƯỜNG THCS LÊ HỒNG PHONG
CHUYÊN ĐỀ PHỤ ĐẠO HỌC SINH YẾU KÉM
SỬ DỤNG CA DAO, TỤC NGỮ TẠO HỨNG THÚ HỌC PHẦN KHÍ HẬU
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Để đưa nước ta thoát khỏi tình trạng lạc hậu, kém phát triển, Đảng ta đã đề
ra đường lối: “Tiến hành công nghiệp hoá - hiện đại hoá” phấn đấu đến năm
2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp Và để đào tạo thế hệ trẻ ViệtNam, nghị quyết 40 của Quốc hội khoá X, Bộ Giáo dục và đào tạo đã chủ trươngđổi mới chương trình và sách giáo khoa ở các trường phổ thông Chương trình mớidựa trên quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm “học sinh là chủ thể củagiáo dục”, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn
Bên cạnh đó, vấn đề học sinh yếu kém hiện nay cũng được xã hội quantâm và tìm giải pháp để khắc phục tình trạng này, để đưa nền giáo dục đấtnước ngày một phát triển toàn diện thì người giáo viên không chỉ phải biếtdạy mà còn phải biết tìm tòi phương pháp nhằm phát huy tính tích cực củahọc sinh và hạ thấp dần tỉ lệ học sinh yếu kém
Vấn đề nêu trên cũng là khó khăn với không ít giáo viên nhưng ngượclại, giải quyết được điều này là góp phần xây dựng trong bản thân mỗi giáoviên một phong cách và phương pháp dạy học hiện đại giúp cho học sinh cóhướng tư duy mới trong việc lĩnh hội kiến thức
Việc sử dụng những câu ca dao, tục ngữ lồng ghép trong nội dung bài giảng làmột phương pháp bước đầu đã có những biểu hiện tích cực trong thái độ học tậpcủa học sinh, tạo niềm thích thú, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học phần
địa lí tự nhiên cấp THCS Chính vì lí do trên tôi mạnh dạn lựa chọn chuyên đề “Sử dụng ca dao, tục ngữ tạo hứng thú dạy phần khí hậu Việt Nam – lớp 8” xin được
trao đổi cùng các bạn đồng nghiệp để cùng nhau tìm ra phương pháp dạy học mônĐịa lí đạt kết quả cao hơn
II THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC CỦA TRƯỜNG THS LÊ HỒNG PHONG NĂM HỌC 2018 – 2019.
Trang 3Trường THCS Lê Hồng Phong thuộc trung tâm của thành phố Phúc Yên– tỉnh Vĩnh Phúc Đa số học sinh đều chăm ngoan, vâng lời thầy cô, tích cựctrong học tập Bên cạnh đó vẫn còn một số học sinh thờ ơ với việc học vàchưa xác định rõ mục đích của việc học tập là để làm gì dẫn đến kết quả họctập yếu kém
Sau khi kiểm tra chất lượng đầu năm xong, lãnh đạo trường thường chiathành các lớp để phù hợp với nhận thức và năng lực của học sinh, trong đó cólớp học sinh yếu kém Những em học sinh này không thích học phụ đạo nênrất khó khăn trong việc giảng dạy của giáo viên Hiểu được vấn đề đó và dưới
sự chỉ đạo của Phòng GD&ĐT Phúc Yên lãnh đạo trường phân công nhữngđồng chí giáo viên có kinh nghiệm, nhiệt tình để dạy các lớp này
Năm học 2018 - 2019 tôi được phân công dạy môn Địa lí lớp 8 trong đócũng có một lớp chọn và một lớp học sinh yếu kém Qua kết quả khảo sát đầunăm có đến 56,7% học sinh yếu - kém Tôi đã tìm hiểu và nắm bắt tâm tư,nguyện vọng, chỗ yếu của các em để từ đó tìm ra phương pháp phụ đạo chophù hợp Với phương pháp giảng dạy thích hợp mà cuối năm học 2018-2019 ,các em đã có sự tiến bộ vượt bậc Số học sinh yếu kém đã giảm xuống còn20% so với đầu năm
Qua nhiều năm giảng dạy và làm công tác phụ đạo học sinh yếu kém, tôinhận thấy muốn nâng dần chất lượng học sinh yếu kém không phải là chuyệnmột sớm một chiều mà nó đòi hỏi phải có sự kiên nhẫn và lòng quyết tâm củangười giáo viên
Phụ đạo học sinh yếu kém phải được giáo viên quan tâm nhất là trongtình hình học tập hiện nay của học sinh, nhưng phụ đạo như thế nào, phươngpháp ra sao thì đó cũng là một vấn đề đòi hỏi giáo viên cần phải không ngừngtìm hiểu
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Trang 4- Do điều kiện và thời gian nên phạm vi nghiên cứu của sáng kiến kinhnghiệm chỉ gói gọn ở những đối tượng học sinh yếu kém lớp 8 năm học 2019-2020 của trường THCS Lê Hồng Phong – Phúc Yên – Vĩnh Phúc.
- Dự kiến số tiết dạy trên lớp 2 tiết
B NỘI DUNG.
Trong trường học hiện nay đa số các em học sinh ít quan tâm đến môn Địa lí
vì các em nghĩ đây là môn học phụ, thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nhưng lại làmôn khó thăng tiến trong xã hội và vì môn học thuộc lòng nên dẫn đến học sinhngại học Điều đó làm cho học sinh không có hứng thú trong học tập, ngại trau dồikiến thức về địa lí Việc học đối phó, miễn cưỡng học sinh chỉ tiếp thu được lượngkiến thức rất ít, không bản chất, vì thế dễ quên Kết quả là điểm kiểm tra thấp, hiệuquả học tập chưa cao Khi có hứng thú say mê trong học tập thì việc lĩnh hội trithức trở nên dễ dàng hơn; ngược lại khi nắm bắt vấn đề nghĩa là hiểu được bài thìngười học lại có thêm hứng thú Có nhiều cách để tạo hứng thú học tập cho họcsinh trong giờ học địa lí, riêng đối với bản thân tôi đã áp dụng một trong nhữngbiện pháp để tạo hứng thú học tập cho học sinh đó là: sử dụng ca dao, tục ngữ cóliên quan đến nội dung bài học để giảng dạy đặc biệt là giảng dạy phần khí hậu lớp8
Vậy để tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học là một nghệ thuật của ngườithầy, thầy cô phải có kiến thức chuyên môn sâu và tìm ra những vấn đề để học sinh
tự giải quyết vấn đề đó bằng cách vận dụng bài học vào thực tế qua các ngôn ngữ
dễ hiểu đó là sử dụng các câu ca dao hay tục ngữ vào môn học đặc biệt là bộ mônĐịa lí
I NỘI DUNG GIẢI PHÁP CỦA CHUYÊN ĐỀ.
1 Mục đích
- Để giúp cho giáo viên có thêm tư liệu giảng dạy phần địa khí hậu lớp 8.Ngoài ra chuyên đề còn giúp cho giáo viên nhận thấy việc sử dụng ca dao, tục ngữtrong dạy học địa lí là hợp lí, có hiệu quả
Trang 5- Chuyên đề còn giúp học sinh có khả năng lĩnh hội kiến thức địa lí phần khíhậu thông qua các câu ca dao tục ngữ do giáo viên cung cấp và gợi mở để các em
có liên hệ gắn liền với thực tế
2 Những điểm mới, sự khác biệt của chuyên đề so với các chuyên đề cũ đã thực hiện
- Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh thông qua các bài họcđịa lí phần khí hậu lớp 8
- Chú trọng vận dụng kiến thức thực tế vào bài học hơn là lí thuyết
- Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học để học sinh tra cứu kiến thức
- Giúp học sinh tự tìm hiểu tri thức nhẹ nhàng không gò bó, tạo sự hứng thútrong học tập cho các em ngay trên lớp để các em yêu thích bộ môn hơn
II MÔ TẢ CHI TIẾT CHUYÊN ĐỀ.
Phần I Khái quát.
Khái niệm tục ngữ, ca dao:
- Tục ngữ là câu tự nó diễn đạt một số ý, một nhận xét, một kinh nghiệm có khi là một sự phê phán Nó là một thể loại sáng tác nganghàng với các loại ca dao - dân ca Hầu hết các tục ngữ do nhân dân sáng tác,nhưng cũng có một số ít các câu được rút ra từ các thi phẩm được phổ biến rộng rãitrong dân gian
Tục ngữ được cấu tạo trên những cơ sở khác nhau về sinh hoạt, về sản xuất trong một quá trình lâu dài, nó là những đúc kết, những nhận xét đượcnhiều người chấp nhận, để hướng dẫn con người trong sự nhìn nhận một khía cạnh,một lĩnh vực của cuộc đời
- Ca dao là bài hát ngắn lưu hành trong dân gian, có vần điệu, theo thể thơ lụcbát, lục bát biến thức hay thơ bốn chữ, thơ năm chữ
Ca dao là thi ca truyền miệng mô tả phong tục tập quán, về thời tiết, khí hậu,những kinh nghiệm thiên văn học của người xưa
Trang 6Dân ca của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền đều có âm điệu, phong cánh riêngbiệt Từ bao đời nay, dân ca gắn bó với đời sống văn hóa và tinh thần cộng đồngcác dân tộc trên khắp đất nước Việt Nam.
Trong thực tế địa lí đã có trong những câu tục ngữ, ca dao Từ xa xưa, trải quahàng nghìn năm những câu ca dao tục ngữ đã được cha ông ta đúc kết lại từ nhữngkinh nghiệm thực tế: các mối quan hệ giữa tự nhiên với tự nhiên, giữa thiên nhiên -con người, thiên nhiên - sản xuất, các quy luật thời tiết khí hậu, các quy luật tựnhiên mặc dù trình độ nhận thức chưa được sâu sắc lắm
Chính ý nghĩa phong phú và rộng rãi của ca dao, tục ngữ mà nó trở thành mộtphần trong kho tàng kiến thức của khoa học địa lí Tận dụng điều này giáo viên cóthể làm mới bài giảng của mình giúp bài học trở nên sáng tạo, mới lạ, phong phúhơn và giảm bớt tính khô khan như nhiều người thường nhận xét
Để rèn luyện kĩ năng học đi đôi với hành (vốn là một kĩ năng còn yếu đối vớihọc sinh khi học môn địa lí) thì việc khai thác ý nghĩa của những câu ca dao, tụcngữ này giúp học sinh cảm thấy dễ dàng liên hệ kiến thức sách vở với các hiệntượng tự nhiên của cuộc sống bên ngoài
Do sự phong phú về nội dung của ca dao tục ngữ như: thể hiện các quy luật tựnhiên, mối quan hệ giữa tự nhiên- tự nhiên, giữa tự nhiên- đời sống sản xuất củacon người, dự báo về thời tiết khí hậu, mối giao lưu văn hóa giữa các vùng miền…Nên khi dạy học địa lí có thể sử dụng được nhiều câu ca dao Ở phần nội dung của
đề tài này tôi chỉ xin liệt kê và đưa ra các câu ca dao tục ngữ được ứng dụng trongphần dạy bài dạy khí hậu lớp 8
Phần II Sử dụng những câu ca dao, tục ngữ vào các bài dạy và nội dung, ý nghĩa.
* Để dạy tiết 38+ 39 (Bài 31+32): Đặc điểm khí hậu Việt Nam và các mùa khí hậu và thời tiết ở nước ta.
Sử dụng câu:
Câu 1:“Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão”
Trang 7Ý nghĩa
Hiện tượng “gió heo may” loại gió nhẹ, hơi lạnh và khô thường thổi vào mùathu (đầu đông) ở vùng Bắc bộ Thời gian từ tháng 9, 10 dương lịch Mùa nàythường không có mưa, nên để chỉ tính chất của thời tiết này ông cha ta xưa mới cócâu trên
Câu 2:
“Tháng bảy kiến đàn Đại hàn hồng thủy”
Ý nghĩa:
Chỉ cần quan sát sự xuất hiện của những đàn kiến di chuyển cùng với “lươngthực, thực phẩm…” từ dưới đất lên cao thì sẽ có mưa bão lớn
Câu 3:
“Cơn đàng Đông vừa trông vừa chạy”.
Nhưng nếu thấy:
“Cơn đàng Nam vừa làm vừa chơi”
ở Bắc Bộ và Bắc trung Bộ Cũng là khối khí ẩm từ cao áp Thái Bình Dương gâynên kiểu thời tiết mưa nhiều ở nước ta
Ngoài ra do ảnh hường của địa hình: dãy Hoàng Liên Sơn ở Bắc Bộ, dãyTrường Sơn Bắc (Bắc Trung Bộ) nên khi có gió Tây Nam (gió Nam) chỉ gây mưa ởNam bộ và Tây Nguyên Còn ở vùng đồng bằng Sông Hồng, Bắc Trung Bộ và venbiển Nam Trung Bộ không có mưa Tương tự “cơn đàng Bắc ” là ảnh hưởng củakhối khí ôn đới xuất phát từ cao áp lục địa (Xibêri) tính chất lạnh và khô nên không
Trang 8gây mưa Hay “tháng tám nắng rám trái bưởi” Do đặc điểm lãnh thổ nước ta trảidài trên những vĩ độ (150 vĩ tuyến) lưng dựa vào dãy Trường Sơn mặt hướng rabiển Đông hùng vĩ nên cảnh quan thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển.
Lưu ý: Ngoài các câu ca dao đã sử dụng ở trên khi dạy bài khí hậu và thời
tiết ở nước ta còn có những câu sau giáo viên có thể tham khảo:
“Chớp đông nhay nháy, gà gáy thì mưa”.
“Mùa đông mưa dầm gió bấc, Mùa hè mưa to gió lớn, Mùa thu sương sa nắng gắt”
“Đầu năm sương muối , cuối năm gió nồm”
“Tháng giêng rét dài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân”
“Trăng quầng trời hạn, trăng tán trời mưa”.
Phần 3 Phương pháp ứng dụng của giáo viên.
Giáo viên sử dụng các câu ca dao trên bằng nhiều phương pháp:
+ Dùng câu ca dao tục ngữ để gợi mở, gợi ý cho học sinh dễ dàng tìm ra kiếnthức
+ Dạy phần kiến thức xong sau đó đọc câu ca dao để khắc sâu kiến thức đểhọc sinh dễ nhớ
+ Nhằm nâng cao kĩ năng học đi đôi với hành của học sinh giáo viên có thểyêu cầu học sinh sưu tầm thêm những câu ca dao tục ngữ có liên quan, ý nghĩa gầntương tự như câu ca dao mà giáo viên cung cấp
+ Học sinh chuẩn bị bài mới bằng cách sưu tầm những câu ca dao có liên quanđến bài mới
+ Học sinh học bài cũ và giáo viên kiểm tra bài cũ, kiểm tra định kì bằng cáchcho phân tích giải thích câu ca dao tục ngữ
Phần IV Bài giảng minh họa
Trang 9TIẾT 39+ 40 BÀI 32 CÁC MÙA KHÍ HẬU VÀ THỜI TIẾT Ở NƯỚC TA
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Về kiến thức:
- Những nét đặc trưng về khí hậu và thời tiết của hai mùa: Mùa gió Đông Bắc
và mùa gió Tây Nam
- Phân tích được sự khác biệt về khí hậu: thời tiết của 3 miền: Bắc Bộ, Trung
Bộ, Nam Bộ
- Đánh giá những thuận lợi, khó khăn do khí hậu mang lại đối với sản xuất vàđời sống của nhân dân ta
2 Về kĩ n ă ng:
- Rèn kĩ năng phân tích biểu đồ khí hậu, phân tích bảng thống kê về mùa bão
để thấy rõ sự khác biệt về khí hậu và thời tiết ở 3 miền và tình hình diễn biến mùabão trong mùa hè và thu
- Phân tích bảng số liệu về nhiệt độ, lượng mưa của một số địa điểm.
- KNS: tư duy; giao tiếp; tự nhận thức.
3 Về thái đ ộ: Hiểu và biết cách bảo vệ môi trường, bảo vệ bầu khí quyển.
4 Định hướng phát triển năng lực:
- Định hướng chung: Hợp tác, cá nhân, giải quyết vấn đề
- Định hướng riêng: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sử dụng tranh ảnh, sốliệu thống kê
II PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN
- Bản đồ khí hậu Việt Nam
- Biểu đồ khí hậu 3 trạm: Hà Nội, Huế, thành phố Hồ Chí Minh
- Tranh ảnh, tài liệu về sự ảnh hưởng của các kiểu thời tiết tới sản xuất nôngnghiệp, GTVT và đời sống con người ở VN
III CÁCH THỨC TIẾN HÀNH
Đàm thoại gợi mở, trực quan, thảo luận, cá nhân/ cặp/ nhóm
Trang 10IV TIẾN TRÌNH BÀI GIẢNG
1 Ổn đ ịnh tổ chức 8A3:
2 Kiểm tra bài cũ.
Câu 1: Nêu đặc điểm chung của khí hậu nước ta
Trả lời: - Tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm
- Tính chất đa dạng và thất thường
Câu 2: giải thích câu ca dao sau:
“Tháng bảy kiến đàn Đại hàn hồng thủy”
Trả lời: Chỉ cần quan sát sự xuất hiện của những đàn kiến di chuyển cùng với
“lương thực, thực phẩm…” từ dưới đất lên cao thì sẽ có mưa bão lớn
3 Bài mới.
Sự phân hoá của thời tiết và khí hậu nước ta rất đa dạng và sự phân hoá theothời gian chủ yếu là do nhịp điệu và hoạt động của hai mùa gió Vậy các mùa khíhậu và thời tiết ở nước ta có đặc điểm gì? Ảnh hưởng như thế nào đến sản xuất và
đời sống sinh hoạt của nhân dân, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu qua bài học hôm nay.
Hoạt động 1
Cá nhân/ nhóm
? Dựa vào vốn hiểu biết của mình, em
cho biết nước ta có mấy mùa khí hậu?
(Nước ta có 4 mùa khí hậu: xuân, hạ, thu,
đông)
? Tuy có 4 mùa nhưng chỉ có hai mùa rõ
rệt nhất, theo em đó là 2 mùa nào?
(mùa đông và mùa hạ là chính còn mùa
xuân và thu là hai mùa chuyển tiếp thời
Trang 11? Gió thịnh hành trong mùa đông và thời
gian hoạt động của loại gió mùa đông?
? Dựa vào bảng 31.1 SGK trang 110 kết
hợp nội dung Sgk và kiến thức đã học:
GV treo bảng phụ: Nhiệt độ và lượng
mưa các trạm khí tượng Hà Nội, Huế và
Thành phố Hồ Chí Minh
Câu hỏi thảo luận:
Đọc phần thông tin SGK, quan sát bảng
31.1 và trả lời câu hỏi :
+ Nhóm 1: Nghiên cứu trạm Hà Nội
(Nhiệt độ, lượng mưa, hướng gió và thời
tiết đặc trưng ở Hà Nội tháng 1)?
+ Nhóm 2: Nghiên cứu trạm Huế
(Nhiệt độ, lượng mưa, hướng gió và thời
tiết đặc trưng ở Huế tháng 1)?
Tâynguyên-Nam Bộ(TPHCM)
- Gió thịnh hành : chủ yếu là gió mùađông bắc xen kẽ gió đông nam
+ Miền bắc: đầu mùa đông se lạnh,khô hanh, cuối đông có mưa phùn ẩmướt, nhiệt độ trung bình có nơi xuốngdưới 150C
+ Miền núi cao có sương muối sươnggiá, mưa tuyết gây trở ngại lớn chosinh vật nhiệt đới
+ Tây Nguyên và Nam Bộ: nóng, khô
ổn định suốt mùa+ Duyên hải Trung Bộ có mưa lớn vào
Trang 12+ Qua kết quả tìm được hãy nêu nhận xét
chung về khí hậu nước ta về mùa đông?
- HS: tìm hiểu, thảo luận, đại diện trình
bày, các nhóm khác bổ sung
- Gv: chuẩn kiến thức
? Tìm các câu ca dao, tục ngữ nói đến khí
hậu và thời tiết trong mùa đông mà em
biết?
(HS có thể đưa ra được thêm các câu tục
ngữ, ca dao nhưng đây là một số câu
“Bao giờ cho đến tháng 3
hoa gạo rụng xuống bà già cất chăn
“ Rét tháng ba bà già chết cóng”.
“Gió bấc hiu hiu sếu kêu thì rét”
“Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão”
các tháng cuối năm
=> Trong mùa này thời tiết, khí hậunước ta có sự khác nhau rất rõ rệt