chuyên đề ATLAT địa lý VIỆT NAM và một vài DẠNG bài tập sử DỤNG át lát địa lý VIỆT NAM

Đặc điểm, thành phần tự nhiên, dân cư - xã hội, về một ngành kinh tế của cả nước hay một vùng kinh tế.Một trung tâm công nghiệp hay một vùng công nông nghiệp, vùng kinh tế trọngđiểm nguồ

Chuyên đề môn Địa Lý:

ATLAT ĐỊA LÝ VIỆT NAM VÀ MỘT VÀI DẠNG BÀI TẬP

SỬ DỤNG ÁT LÁT ĐỊA LÝ VIỆT NAM

Phần 1: PHẦN MỞ ĐẦU

I.Lý do chọn đề tài

1.Cơ sở lý luận

Át lát địa lí là một hệ thống các bản đồ có sự quan hệ với nhau một cách hữu

cơ, bổ sung cho nhau và được sắp xếp có hệ thống, được thành lập theo những chủ

đề và mục đích sử dụng nhất định Các bản đồ trong một tập Átlát địa lí được xâydựng theo một chương trình địa lí nhất định, như một tác phẩm hoàn chỉnh gồmnhiều bản đồ, bổ sung cho nhau và phản ánh đến mức cần thiết những nội dungthuộc phạm vi chủ đề theo mục đích của tập Át lát

Tính thống nhất trong tập Át lát địa lí là rất cao Các bản đồ trong tập Át látbảo đảm được sự bổ sung phù hợp và so sánh Sử dụng các bản đồ trong đó cho phéptìm ra mối quan hệ giữa các hiện tượng, lí giải được các đăc trưng, các mối quan hệcủa không gian địa lí Chẳng hạn, phân tích chế độ mưa sẽ trở nên dễ dàng nếu đốichiếu với các bản đồ khí hậu và bản đồ địa hình, bản đồ đất…

2.Cơ sở thực tiễn

Địa lý là một trong các môn thi chọn học sinh giỏi các cấp và cũng là môn thitrong các kỳ thi tốt nghiệp THPT trong nhiều năm gần đây Đây vốn là môn học mà

thí sinh hay e ngại vì có rất nhiều địa danh, số liệu phải ghi nhớ Tuy nhiên, nếu biết

sử dụng Atlat địa lý một cách có hiệu quả thì các em sẽ vượt qua được lo lắng trên

Biết khai thác Atlat địa lý là một yêu cầu bắt buộc đối với cả giáo viên và họcsinh Để làm được điều này, cần phải sử dụng tổng hợp các kiến thức và kỹ năng địa

lý, tư duy phân tích tổng hợp Trong đề thi thường có câu hỏi được mở đầu là “Dựavào Atlat địa lý Việt Nam và kiến thức đã học ”

Hiểu được những khó khăn của các em học sinh trong học tập môn địa lí, đểgóp phần giảm bớt những lo lắng cho các em tôi đã xây dựng chuyên đề:

“ATLAT ĐỊA LÝ VIỆT NAM VÀ MỘT VÀI DẠNG BÀI TẬP SỬ DỤNG

ÁT LÁT ĐỊA LÝ VIỆT NAM”

II.Phạm vi, đối tượng, mục đích của đề tài

nghiệp có thể xây dựng một hệ thống các bài tập có liên quan đến Átlat và cách giảiđáp các bài tập đó một cách thuận lợi hơn.

Phần 2: NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI

A.Nội dung

I.Nội dung nghiên cứu:

1.Giới thiệu về Atlat Địa Lý Việt Nam:

- Là tập bản đồ được sắp xếp theo thứ tự: tự nhiên, dân cư, kinh tế, vùng

- Kí hiệu được thể hiện thống nhất ở ngay trang đầu (tr.3)

- Nội dung các bản đồ khá chi tiết và có sự kết hợp giữa bản đồ-biểu đồ, giúp HSnắm được tình hình phát triển, phân bố đối tượng địa lí

- Giúp HS khối 8, 9 và 12 học tốt phần địa lý tự nhiên và kinh tế-xã hội VN…

2.Hướng dẫn sử dụng:

a Hướng dẫn chung:

- Tìm hiểu cấu trúc của Atlat: trang, mục, sắp xếp các bản đồ…

- Xem bảng chú giải để biết nội dung và ý nghĩa các kí hiệu thể hiện trên các bản đồ

- Tùy theo yêu cầu từng bài mà thực hiện các nhiệm vụ tiếp theo

- Những bài có nội dung liên quan, yêu cầu HS mở SGK và Atlat để tra cứu, tìmkiếm kiến thức, rèn kĩ năng sử dụng bản đồ

- GV có thể ra các bài tập có sử dụng Atlat để HS làm bài ở nhà

b Hướng dẫn cụ thể:

- Nắm chắc các kí hiệu chung: về tự nhiên, dân cư, kinh tế…

- Nắm vững các ước hiệu của bản đồ chuyên ngành: VD:

+ BĐ khoáng sản: tên từng loại mỏ, trữ lượng

+ BĐ khí hậu: sử dụng màu sắc để nêu đặc điểm KH

+ BĐ dân cư: ước hiệu (màu sắc) MĐDS

+ BĐ Lâm ngư nghiệp: ước hiệu bãi tôm, bãi cá, vùng có diện tích rừng lớn… - Khai thác biểu đồ của từng ngành: +Biểu đồ giá trị tổng sản lượng các ngành, diện tích các ngành trồng trọt… +Biết cách sử dụng biểu đồ hình tròn để tìm giá trị sản lượng từng ngành… - Biết rõ câu hỏi như thế nào, có thể dùng Atlat (Đại đa số liên quan đến sự phát triển và phân bố của cấc đối tượng địa lí…) - Biết sử dụng đủ bản đồ trong Atlat cho 1 câu hỏi: + Những câu hỏi chỉ sử dụng 1 BĐ của Atlat

VD: Trình bày nguồn TNKS: NL, KL, phi KL, VLXD

+ Những câu hỏi cần dùng nhiều trang bản đồ

VD: câu hỏi đánh giá tiềm năng của ngành, vùng kinh tế

+Loại bỏ những bản đồ không phù hợp với câu hỏi

VD: Đánh giá tiềm năng cây CN thì sử dụng BĐ đất, đ.hình, k.hậu, d cư…, không sử dụng BĐ khoáng sản - Mối quan hệ giữa bản đồ treo tường và BĐ SGK, Atlat:

+GV chỉ vị trí ĐL học sinh cần tìm hiểu trên BĐ treo tường

+HS xác định vị trí đó trên BĐ SGK, Atlat

VD: Dựa vào Atlat, trình bày các ngành CN trong TTCN TP.HCM HS đối chiếu

BĐ treo tường với BĐ SGK, Atlat

3 Giới thiệu một số dạng bài tập atlat Địa Lý Việt Nam và những lưu ý:

a.Các dạng bài tập sử dụng atlat Địa lý Việt Nam:

Các yêu cầu khai thác Atlat địa lí Việt Nam rất đa dạng, trong khuôn khổ kiếnthức địa lý lớp 8, 9 (đặc biệt ở lớp 12) thường tập trung vào một số vấn đề chính là:Trình bày và nêu ý nghĩa vị trí địa lý của đất nước, hoặc của một vùng, miền, tỉnh,trung tâm công nghiệp hay thành phố quan trọng nào đó; So sánh giữa các trung tâmcông nghiệp, các vùng; Trình bày và giải thích về: Đặc điểm chung của tự nhiên ViệtNam: Đất nước nhiều đồi núi, thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển, thiênnhiên nhiệt đới ẩm gió mùa và thiên nhiên phân hóa đa dạng Đặc điểm, thành phần

tự nhiên, dân cư - xã hội, về một ngành kinh tế của cả nước hay một vùng kinh tế.Một trung tâm công nghiệp hay một vùng công (nông) nghiệp, vùng kinh tế trọngđiểm (nguồn lực, tình hình phát triển kinh tế và phân bố, các mối liên hệ kinh tế - xãhội trong nội bộ vùng và giữa vùng với các vùng khác); Vấn đề phát triển kinh tế, anninh quốc phòng ở biển Đông và các đảo, quần đảo…

Các vấn đề được nêu trên, trong các bài thi thường được hỏi dưới các dạngkhác nhau, dưới đây tôi mạnh dạn tập hợp và xây dựng 4 dạng thường gặp:

-Dạng 1: Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sựphân bố của đối tượng địa lí nào đó…?

-Dạng 2: Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sựphát triển và phân bố của đối tượng địa lí nào đó…?

-Dạng 3: Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy lập bảng sốliệu thể hiện (hay hoàn thành bảng cho trước) đặc điểm của 1 hay 1 số đối tượng địa

lí nào đó…?

-Dạng 4: Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy giải thích (sosánh, trình bày hoặc chứng minh) về một đối tượng, hiện tượng địa lí….?

b Một số lưu ý khi nhận dạng và làm bài

Các em học sinh cần lưu ý với dạng câu hỏi trên, các em phải biết kết hợp cảhai nguồn kiến thức để làm bài Dựa vào kiến thức đã học là các kiến thức học sinhđược trang bị về tình hình, nguyên nhân ra đời và phát triển, đường lối, chính sách,kinh nghiệm, tập quán và truyền thống sản xuất của dân cư để lập luận phân tích.Những kiến thức này không thể hiện được hoặc thể hiện không rõ trên Atlat Còndựa vào Atlat, HS cần khai thác các kiến thức về sự phân bố, các mối quan hệ vềkhông gian lãnh thổ giữa các sự vật, hiện tượng địa lý để trình bày

Theo Quy chế thi thì các em được phép sử dụng Atlat Địa lý Việt Nam đối vớimôn thi Địa lý Tuy nhiên, chỉ được mang vào phòng thi và sử dụng Atlat do Nhàxuất bản Giáo dục ấn hành; không được đánh dấu hoặc viết thêm bất cứ nội dung gìtrong tài liệu Để có thể khai thác tốt các kiến thức địa lý theo các vấn đề trên, các

em cần lưu ý:

Thứ nhất, phải nắm chắc nội dung thể hiện trong các trang của Atlat Địa lýViệt Nam Trước câu hỏi thi có sử dụng Atlat, cần suy nghĩ phân tích xem với yêucầu của câu hỏi cụ thể đó có thể khai thác kiến thức ở đâu, ở một trang hay nhiềutrang Atlat, đó là các trang nào? Thứ hai, trong quá trình học phải luôn gắn với Atlat

Câu hỏi kiểm tra kiến thức địa lý có gắn với Atlat, một mặt kiểm tra kỹ năngkhai thác kiến thức từ Atlat của HS, mặt khác giúp HS đỡ phải ghi nhớ một cáchmáy móc Bài làm của HS có thể sử dụng các số liệu trong SGK hay trong Atlat mớitái bản đều được, không ảnh hưởng đến thang điểm chấm bài thi Vì vậy khi học bàimới hay ôn tập theo chủ đề, HS cần đối chiếu nội dung kiến thức và Atlat để xemnhững địa danh nào, các số liệu nào đã được thể hiện trên Atlat, để phân loại điều gìcần phải tập trung đầu tư, điều gì có thể rút ra từ Atlat để có thể “làm nhẹ” bộ nhớcủa mình Và như thế các em sẽ không còn sợ các số liệu, địa danh khi học địa lýnữa.

Ngoài ra, trong đề thi còn có câu hỏi yêu cầu vẽ biểu đồ Nếu các em bănkhoăn chưa biết chọn vẽ biểu đồ theo cách nào cho phù hợp: biểu đồ đường (đồ thị),hay biểu đồ cột, nhóm cột, cột chồng, biểu đồ tròn hay biểu đồ miền , các em có thểtìm thấy câu trả lời qua việc tham khảo các biểu đồ được thể hiện trong Atlat và đốichiếu với yêu cầu cụ thể của đề thi Như vậy Atlat còn có tác dụng gợi ý cho các emhoàn thành câu hỏi kiểm tra kỹ năng vẽ biểu đồ - một trong các yêu cầu chắc chắn cótrong cấu trúc đề thi địa lý

II.Phương pháp nghiên cứu:

Trong sử dụng Át lát, phương pháp so sánh, đối chiếu các bản đồ được xem làphương pháp đặc thù

Để thực hiện sự so sánh, đối chiếu các bản đồ, cần chú ý những điểm sau đây:-Xác định những bản đồ mà nội dung của chúng gần gũi và có mối quan hệ chặt chẽvới các vấn đề cần tìm hiểu, phân tích Tốt nhất là chọn các bản đồ có cùng tỉ lệ để

dễ dàng thiết lập các mối quan hệ không gian, có thể chồng xếp lên nhau nếu cầnthiết.

-Khi phân tích các hiện tượng nào đó, trước hết nên khai thác bản đồ chính biểu hiệnhiện tượng đó để thấy được đặc điểm của hiện tượng, sau đó sử dụng các bản đồkhác có những yếu tố liên quan để mở rộng và lí giải các nguyên nhân dẫn đếnnhững đặc trưng của hiện tượng như tại sao hiện tượng đó lại phân tích như vậy, lạiphân hóa như vậy hay biến động khác nhau như vậy…?

III.Một số dạng bài và gợi ý giải đáp các dạng bài tập có sử dụng Atlat ĐLVN 1.Dạng 1:

Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sự phân

bố của 1 hay 1 số đối tượng địa lí?

-> Đây có thể coi là dạng bài đơn giản nhất, với dạng bài này học sinh chỉ cầnnắm chắc các quy trình đọc bản đồ là có thể làm được một cách dễ dàng Học sinhchỉ cần tìm các đối tượng địa lí theo yêu cầu của bài được phân bố ở đâu (cái gì (đốitượng nào)…? ở đâu…?), có thể nêu tên địa danh các tỉnh hoặc tên các vùng có sựphân bố của đối tượng cần tìm…

*Ví dụ:

Ví dụ 1:Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sự phân bố

của các cây công nghiệp lâu năm chủ yếu ở nước ta?

Cách làm:

-Học sinh phải nhớ được tên các cây công nghiệp lâu năm chủ yếu (dựa vào kiếnthức đã học) , sau đó căn cứ vào trang 18, 19 Át lát tìm nơi phân bố của chúng

Cụ thể:

+Cà phê: phân bố chủ yếu ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ…

+Chè: phân bố chủ yếu ở Trung du miền núi Bắc Bộ, Tây Nguyên…

+Cao su: phân bố chủ yếu ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên…

+Hồ tiêu: phân bố chủ yếu ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ…

+Dừa: phân bố chủ yếu ở Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải Nam Trung Bộ, …

Ví dụ 2: (đề thi tỉnh năm 2007-2008)

Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học, hãy nêu những tuyến giaothông vận tải đường sắt ở nước ta (lấy đầu mối là Hà Nội) Trình bày vai trò củatuyến đường sắt Thống nhất (Hà Nội – Hồ Chí Minh)

- Hà Nội – Lào Cai

* Vai trò tuyến đường sắt Thống nhất

- Tuyến đường sắt Thống nhất cùng với đường số 1A là trục xương sống của giaothông vận tải ở nước ta, nó vận chuyển khối lượng hàng hoá và hành khách lớn nhấttrong các tuyến đường sắt hiện nay

- Từ Bắc vào nó vận chuyển nguồn lao động, tư liệu Từ Nam ra nó vận chuyển chủyếu lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng.

Ví dụ 3:

Dựa vào Atlat địa lí Việt Nam và kiến thức đã học, hãy trình bày đặc điểm dân

số nước ta (đề thi tỉnh năm 2008-2009)

Đáp án:

* Đặc điểm dân số:

- Dân số đông: 80,9 triệu người (2003), thứ 14 thế giới

- Dân số tăng nhanh từ 15,5 triệu người (1921) lên 80,9 triệu người (2003), tăng gấphơn 5 lần

- Dân số trẻ: Tỉ lệ trẻ em dưới 15 tuổi cao (> 20%), tỉ lệ người từ 60 tuổi trở lên thấp (< 10%)

- Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sự phân bố dân cư

ở nước ta theo các bậc đã cho? (Dựa vào trang 15)

- Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy kể tên và xác định quy môcác trung tâm công nghiệp, ở Đông Nam Bộ (Dựa vào trang 21, 29)

- Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy kể tên các nhà máy thủyđiện và nhiệt điện ở ĐNB và giải thích? (Dựa vào trang 22)…

2.Dạng 2:

Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sự phát triển và phân bố của 1 hay 1 số đối tượng địa lí?

->Đối với dạng bài tập này, đòi hỏi học sinh phải nắm chắc được các kiến thức

đã học và cách khai thác Át lát địa lí Việt Nam Cụ thể học sinh phải hiểu và táchdạng bài nay ra 2 ý lớn: Sự phát triển; sự phân bố

+Đối với sự phát triển: HS cần hiểu được đối tượng địa lí cần tìm hiểu là gì?(Là cây trồng, vật nuôi hay sản lượng công nghiệp….); đối tượng đó phát triển rasao? (tăng hay giảm và là bao nhiêu trong thời gian nào…)

+Đối với sự phân bố: (giống dạng bài tập1-đã trình bày ở trên)

Ví dụ 1: Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày sự phát

triển và phân bố của ngành công nghiệp điện lực, công nghiệp khai thác than

- Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy trình bày những thành tựutrong sản xuất lúa của nước ta.

Gợi ý: Dựa vào trang 18, 19 và kiến thức cần nêu được:

+Diện tích trồng lúa tăng nhanh từ năm 2000-2007 (dc)

+Năng suất lúa cũng tăng (dc)

+Sản lượng lúa tăng (dc)

+Sản lượng bình quân tăng (dc)

+Cơ cấu mùa vụ có sự thay đổi theo hướng tích cực

+Sự phân bố của ngành trồng lúa (dc)

Ví dụ 3:

Dựa vào Atlat địa lí Việt Nam, hãy trình bày tình hình phát triển và phân bốngành du lịch ở nước ta (đề thi Tỉnh năm 2009-2010)

Đáp án:

a Tình hình phát triển du lịch nước ta.

- Du lịch nước ta phát triển rất mạnh Số lượng khách và doanh thu du lịch tăngnhanh

- Khách nội địa và khách quốc tế tăng nhanh (dẫn chứng theo số liệu Atlat )

- Trong đó chủ yếu là khách nội địa

- Doanh thu du lịch tăng (dẫn chứng theo số liệu Atlat )

- Cơ cấu khách du lịch quốc tế đến nước ta rất đa dạng và có sự thay đổi theo cácnăm (dẫn chứng theo số liệu Atlat )

b Phân bố du lịch.

- Do tài nguyên du lịch nước ta rất đa dạng và phân bố rộng nên ngành du lịch cũngđược phân bố rộng trên phạm vi cả nước.

- Cả nước có 4 trung tâm du lịch quốc gia: Hà Nội, Huế, Đà Nẵng,TP.Hồ Chí Minh

- Có 8 trung tâm du lịch vùng: Lạng Sơn, Hạ Long, Hải Phòng, Vinh, Nha Trang, ĐàLạt, Vũng Tàu, Cần Thơ

- Còn lại là các điểm du lịch phân bố theo tài nguyên du lịch

Ví dụ 1:

Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy lập bảng số liệu thểhiện sản lượng khai thác dầu thô và than sạch cả nước qua các năm 2000, 2005,2007

Cách làm:

Ta thấy ngay tên bảng số liệu là:

Sản lượng khai thác dầ thô và than sạch cả nước các năm 2000, 2005, 2007

-Tỷ lệ dân nông thôn vẫn cao hơn so với dân thành thị (dẫn chứng)

*Giải thích:

-Có sự thay đổi trên là do kết quả của quá trình đô thị hóa

-Do quá trình đô thị hóa diến ra chậm, trình độ đô thị hóa thấp…

-Dạng giải thích: HS không những cần nắm chắc kiến thức cơ bản mà cònphải biết vận dụng chúng để giải thích một hiện tượng địa lí, đặc biệt quan tâm đếnmối quan hệ nhân quả

-Dạng so sánh: Dạng câu này không nên trả lời theo kiểu trình bày lại kiếnthức mà phải tổng hợp kiến thức sau đó tìm ra được những tiêu chí để so sánh(giống, khác nhau ở những tiêu chí nào? )

-Dạng chứng minh: Dạng này HS cần nắm chắc kiến thức và dùng lí lẽ thuyếtphục kết hợp với các dẫn chứng đã có trong Át lát và sách giáo khoa để trình bày.

-Dạng trình bày: Là dạng bài dễ nhất, các em chỉ cần tái hiện lại kiến thức đãđược học Tuy nhiên phải biết cách sắp xếp làm sao cho khoa học, ý nào lên trước, ýnào trình bày sau…

Ví dụ 1:

Dựa vào Át lát địa lí Việt Nam và kiến thức đã học hãy giải thích về sự phân

bố của cây chè và cây dừa?

Đáp án:

*Nhận xét:

-Từ 1995-2007, cơ cấu lao động làm việc phân theo khu vực kinh tế có sự thay đổi: