Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

Tôi tiến hành thực thực hiện đề tài: “ Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông”, góp phần nâng cao chất lượng

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; pháthuy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắcphục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ,khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, pháttriển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp, sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú

ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệthông tin và truyền thông trong dạy và học”

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục,đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trungphát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡngnăng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện,chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực

và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tựhọc, khuyến khích học tập suốt đời.”

Như vậy, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâmđến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việchọc Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải chuyển từ phương pháp dạy học theo lối

“truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng,hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng của các hoạtđộng dạy học

Thực tế trong những năm học qua, phần lớn giáo viên đã được tiếp cận vớicác phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực như dạy học nêu vấn đề, dạy học theo dự

án… Phương pháp “bàn tay nặn bột” với các kỹ thuật dạy học tích cực: kỹ thuật “khăn trảibàn”, kỹ thuật “các mảnh ghép”, kỹ thuật động não, kỹ thuật tia chớp, kỹ thuật “3 lần 3”…Tuy nhiên, qua việc dự giờ thăm lớp, qua buổi thao giảng liên môn ở trường, qua việc dạythể nghiệm theo nghiên cứu bài học minh họa ở các môn học, qua việc trao đổi với giáoviên (cùng môn) của trường bạn, bản thân thấy việc nắm vững và vận dụng chúng còn hếtsức hạn chế, có khi máy móc và lạm dụng, có lúc “làm cho có” và rất lúng túng, kém hiệuquả Điều này rất dễ hiểu bởi một tình trạng là giáo viên không trải nghiệm thường xuyên,

lo sợ “cháy giáo án” do học sinh không hoàn thành các hoạt động được giao trong giờ học.Chính vì vậy, mặc dù có cố gắng nhưng việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cựchiện nay chưa thực sự tổ chức được hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo và bồi dưỡngphương pháp tự học cho học sinh, chưa kết hợp được sự đánh giá của giáo viên và sự tựđánh giá của học sinh trong quá trình dạy học Như vậy, sự hiểu biết của giáo viên về cácphương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực còn hạn chế, chủ yếu mới dừng lại ở mức

độ “biết” một cách rời rạc, thiếu tính hệ thống, chưa làm chủ được phương pháp mới nêngiáo viên “vất vả” hơn khi sử dụng so với phương pháp truyền thống Vì vậy dẫn tới tâm lýngại sử dụng Mặt khác chưa kể đến hiệu quả khai thác sử dụng các phương tiện dạy học vàtài liệu bổ trợ theo phương pháp dạy học tích cực còn hạn chế

Chính những hạn chế đó mà dẫn tới các hình thức kiểm tra kết quả học tập của họcsinh còn lạc hậu, chủ yếu là đánh giá sự ghi nhớ của học sinh mà chưa đánh giá được khảnăng vận dụng sáng tạo, kỹ năng thực hành và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh Đócũng là lí do chưa tạo được động lực cho đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạyhọc

Với mong muốn hướng tới phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh, giúp đỡ họcsinh về phương pháp học tập, động viên sự cố gắng, hứng thú học tập của các em trong quátrình dạy học Thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọngnăng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho học sinhnăng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Mặt khác, nhằm khắcphục những hạn chế trên và đặc biệt gây được hứng thú học tập, phát huy tính tích cực ,chủ động của học sinh, giáo viên phải thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học và các

hình thức tổ chức hoạt động dạy học Chính vì vậy mà việc khơi dậy niềm đam mê yêuthích môn học cho học sinh là điều hết sức cần thiết, trong đó hoạt động khởi động bài họctrên lớp có tác dụng kích thích tính tò mò và định hướng hoạt động của học sinh vào bài

học mới Tôi tiến hành thực thực hiện đề tài: “ Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông”, góp

phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử hiện nay nói riêng và các bộ môn khácnói chung

2 Tên sáng kiến:

“ Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông”

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Dương Thị Thảo

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Tam Đảo 2

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7.1- Về nội dung của sáng kiến:

7.1.1 Điều kiện của việc tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông

- Đối với giáo viên:

Phân tích nội dung chương trình môn lịch sử ở các bậc học và tìm ra những mạch nộidung để vận dụng tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học cho phù hợp

Luôn chú ý mối quan hệ chặt chẽ giữa các phần, chương, bài, mục trong chươngtrình môn lịch sử Mối quan hệ giữa môn lịch sử với các môn học khác.

Chuẩn bị cho mình vốn kiến thức rộng trên các lĩnh vực khác nhau, thực hiện học tậpsuốt đời

Hướng dẫn các em chuẩn bị bài bằng những câu hỏi cụ thể Lựa chọn nội dung phùhợp với trình độ của học sinh

Lựa chọn phương pháp, phương tiện phù hợp để phối hợp trong quá trình tổ chứccác hình thức khởi động dạy học Hướng dẫn học sinh biết cách vận dụng những kiến thức

đã học để tiếp thu kiến thức mới Luôn chú ý kiểm tra, đánh giá công việc chuẩn bị của họcsinh

Như vậy việc tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử đòi hỏi ngườigiáo viên không chỉ có những kiến thức vững chắc về bộ môn lịch sử mà còn phải nắmvững những nội dung, kiến thức cơ bản về môn được tích hợp

Vận dụng linh hoat nhẹ nhàng, đúng nội dung bài giảng, không làm nặng nề hoặc rối tiếthọc, tránh biến môn lịch sử thành môn học khác

- Đối với học sinh

Chuẩn bị bài theo sự hướng dẫn của giáo viên, khâu chuẩn bị bài của học sinh là mộtyếu tố rất quan trọng, quyết định sự thành công của phương pháp này

Tích cực tham gia quá trình học trên lớp theo yêu cầu của giáo viên: Phát biểu ýkiến, trình bày kết quả chuẩn bị của mình

Ngoài ra, học sinh phải thường xuyên sưu tầm các tác phẩm văn học, tranh ảnh, lược

đồ, sơ đồ có liên quan đến bài giảng, tự đọc và tìm kiếm cho mình những kiến thức quantrọng khác Ôn tập, củng cố, tổng hợp ở mức cao hơn và được vận dung thông minh hơntrong học tập

7.1.2 Một số giải pháp tiến hành tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử

- Những yêu cầu chung

Tự lĩnh hội kiến thức trên lớp là một trong những bước quan trọng nhất trong quátrình học tập của học sinh vì dưới sự hướng dẫn có phương pháp và kiểm tra chặt chẽ của

giáo viên, học sinh có thể tiếp thu được những tri thức lịch sử cơ bản quan trọng nhất.Ngoài ra, với những nội dung phong phú và vận dụng phương pháp giảng dạy tốt của giáoviên trên lớp thì khả năng tư duy, năng lực diễn đạt, kỹ năng thực hành… của học sinh mớiđược bộc lộ và có điều kiện để phát triển

Tiếp thu kiến thức kết hợp phát biểu ý kiến để nhận thức bài học Lịch sử Đây làmột trong những hoạt động quan trọng để tiến hành khởi động bài học lịch sử nhằm pháttriển tư duy và phát huy tính tích cực của học sinh Để đạt được những yêu cầu - mục tiêucủa bài giảng, giáo viên cần tổ chức các hình thức khởi động và sử dụng sáng tạo hệ thốngcác câu hỏi trong sách giáo khoa, ngoài sách giáo khoa sao cho đúng nguyên tắc, phù hợpvới yêu cầu từng bài, từng chương, phù hợp với đối tượng học sinh… Song song với việc

đó, giáo viên cần xây dựng tình huống có vấn đề để học sinh luôn tự suy nghĩ, tự rút ranhững kết luận trước các vấn đề giáo viên đưa ra

Học sinh chú ý đi sâu tìm hiểu những điểm quan trọng, cơ bản theo sự hướng dẫn của giáoviên kết hợp với trả lời các câu hỏi liên quan đến bài Lịch sử đó mà giáo viên và sách giáokhoa đã đặt ra

- Một số nguyên tắc khi tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông.

* Nhiệm vụ học tập trong hoạt động khởi động cần đảm bảo rằng học sinh không thể giảiquyết trọn vẹn với kiến thức, kĩ năng cũ

* Tình huống, câu hỏi mở đầu chỉ có thể giải quyết một phần hoặc phỏng đoán kết quảnhưng chưa lý giải được đầy đủ bằng kiến thức, kỹ năng cũ mà cần học thêm kiến thức, kỹnăng mới trong các hoạt động hình thành kiến thức và luyện tập để hoàn thiện; đặt ra đượctình huống có vấn đề trong câu hỏi đưa ra Vì vậy không cần học sinh trả lời hết và đúngcác câu hỏi trong hoạt động khởi động

- Giáo viên không chốt kiến thức

- Học sinh không phải ghi kết quả trả lời các câu hỏi của hoạt động khởi động

* Giáo viên cần:

- Xem hoạt động này là một hoạt động học tập, có mục đích, thời gian hoạt động và sảnphẩm hoạt động

- Chuyển giao nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể phù hợp với đối tượng học sinh, lựa chọn các tìnhhuống có vấn đề để giúp học sinh động não (vấn đề với câu hỏi lệnh: Tại sao?)

- Bố trí thời gian thích hợp cho các em học tập, bày tỏ quan điểm, cũng như sản phẩm củahoạt động

Xuất phát từ những vấn đề trên tôi đã nghiên cứu và trải nghiệm qua quá trình giảng dạy

để đúc rút ra kinh nghiệm này

- Một số giải pháp tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông

Khởi động bài dạy là một trong những hoạt động thể hiện năng lực cốt lõi của mộtgiáo viên trong thế kỷ XXI, đồng thời đây cũng là một trong những hoạt động quan trọnggóp phần quyết định sự thất bại hay thành công của một tiết dạy học theo định hướng pháttriển năng lực học sinh Qua quá trình trải nghiệm trực tiếp giảng dạy trên các lớp, tôi đưa

ra một số giải pháp tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triểnnăng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông như sau:

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc xây dựng tình huống có

vấn đề.

*Ý nghĩa

“Tình huống có vấn đề” là thời điểm thể hiện mâu thuẫn trong nhận thức của học

sinh để nhận ra điều mình chưa biết, mà chưa giải quyết được Tình huống này buộc họcsinh phải quyết tâm tìm hiểu, chứ không khoanh tay khuất phục Song không phải điềukhông biết nào được đặt ra cũng tạo được tình huống có vấn đề, mà chỉ khi nào những điềuhọc sinh nhận thấy không thể không biết, không thể không tìm hiểu để nhận thức đúng, sâusắc vấn đề đặt ra, nhằm vào việc học tập Việc giải quyết vấn đề là tiến hành tìm hiểu, làmsáng tỏ những điều chưa biết để biết

Để tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học nhằm phát triển năng lực cho họcsinh , giáo viên luôn chú trọng khêu gợi học sinh đặt vấn đề để tìm hiểu, không dừng lại ởviệc tiếp thu thụ động Đặt câu hỏi nêu ra điều mình chưa biết là một yếu tố quan trọng đểhọc tập thông minh, chủ động Vấn đề đặt ra là phải nhằm vào bản chất, những điều quantrọng để hiểu sự kiện, chứ không phải những chi tiết vụn vặt, hình thức bên ngoài Giáo viên

hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề thông qua việc khai thác sách giáo khoa, sử dụng đồdùng trực quan, tư liệu thành văn…

Học sinh tự mình nắm kiến thức, tự mình rút ra kết luận sau khi đã suy nghĩ kỹ.Những kết luận này là phản ánh những quan điểm riêng, có căn cứ khoa học, do các emnhận thức được Học sinh chỉ học tập tốt, có kết quả khi các em phát hiện ra vấn đề và tìmcách giải quyết vấn đề Câu hỏi đưa ra phải là vấn đề mới mà học sinh chưa biết Câu trả lờicủa học sinh phải là sản phẩm của hoạt động tư duy

*Cách thức tiến hành:

- Cách 1.

+ Bước 1 Giáo viên đưa ra quan điểm trái chiều về một vấn đề của bài học + Bước 2 Yêu cầu học sinh đưa ra chính kiến về vấn đề tìm hiểu của bài học + Bước 3.Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài học.

Ví dụ 2

Khi nghiên cứu về phong trào Đồng khởi (1959-1960), có ý kiến cho rằng Nghịquyết Trung ương lần thứ 15 của Ban chấp hành Trung ương Đảng ra đời quá muộn nên đểlại những tổn thất to lớn cho cách mạng Còn các nhà sử học Mác-xít thì khẳng định Nghịquyết Trung ương lần thứ 15 của Ban chấp hành Trung ương Đảng ra đời kịp thời, đáp ứngyêu cầu cơ bản của cách mạng miền Nam Vậy quan điểm của các em như thế nào? Tạisao?

- Bước 3 Giáo viên nhận xét, kết luận và dẫn vào bài học.

Ví dụ1

Khi học về Luận cương chính trị tháng 10/1930, giáo viên yêu cầu học sinh nhắc lại

những nét cơ bản về nội dung Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng và kết luận: Đây làmột cương lĩnh cách mạng giải phóng dân tộc sáng tạo, kết hợp đúng đắn vấn đề dân tộc vàvấn đề giai cấp Tại Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương lâm thời tháng10/1930 đã thông qua Luận cương chính trị của Đảng Luận cương chính trị này có gì kháchơn so với Cương lĩnh chính trị đầu tiên mà người ta đánh giá đây là văn kiện còn có nhữngmặt hạn chế?

Ví dụ 2

Sau khi học xong về các phong trào cách mạng ở Việt Nam giai đoạn 1930-1945,trong phần ôn tập giáo viên có thể đưa ra tình huống có vấn đề là: Vì sao phong trào cáchmạng 1930-1931 là phong trào cách mạng vừa có tính chất rộng lớn, vừa có tính chất quyếtliệt và triệt để? Với câu hỏi này buộc học sinh phải tái hiện lại những nét cơ bản nhất củacác phong trào cách mạng đã học để nắm được những nét đặc trưng của mỗi phong trào,

đồng thời phải giải quyết về “vấn đề”: rộng lớn, quyết liệt và triệt để của phong trào cách

mạng 1930-1931 Đương nhiên giáo viên cũng phải đưa ra các gợi ý để học sinh từng bướcgiải quyết về tính rộng lớn thể hiện như thế nào về phạm vi nổ ra, lực lượng tham gia, quy

mô như thế nào? Tính quyết liệt thể hiện ở hình thức đấu tranh gì, sự kiện nào tiêu biểu,thực dân Pháp đàn áp như thế nào? Tính triệt để thể hiện ở kết quả ra sao? Sau khi giảiquyết được các vấn đề này, giáo viên khắc sâu cho học sinh về vị trí của phong trào này sovới các phong trào trước đây và sau này kể từ khi Đảng ra đời

Với sự phát triển không ngừng và nhanh chóng của khoa học công nghệ đòi hỏi phảiđổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học hướng đến người học Người học cần phải cónhững năng lực kiến tạo tri thức, kỹ năng đa dạng, có tư duy tốt Để phát huy ưu thế củaphương pháp dạy học nêu vấn đề đòi hỏi người giáo viên cần quan tâm đến kĩ thuật xâydựng và sử dụng tình huống có vấn đề Tuy nhiên, để đưa lại hiệu quả cao đòi hỏi ngườidạy phải căn cứ vào đặc trưng từng loại bài, kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy

học để xây dựng các tình huống có vấn đề có tỉ lệ hợp lý giữa cái chưa biết và cái đã biết

phù hợp với khả năng của học sinh

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc tổ chức trò chơi

* Ý nghĩa

Trò chơi học tập đem lại hiệu quả cao trong dạy học, gây sự hứng thú trong giờ học.Thông qua trò chơi lịch sử nội dung của bài học được truyền tải đến học sinh một cách tựnhiên, nhẹ nhàng, sâu sắc và dễ hiểu Mặt khác, còn có ý nghĩa làm thay đổi hình thức họctập, làm cho hình thức học tập trở nên đa dạng, phong phú hơn và biến quá trình học tậpcủa học sinh trở thành hình thức học tập vui chơi hấp dẫn Ngoài tác dụng truyền thụ kiếnthức cho học sinh nó còn giúp các em hình thành nhân cách khiến cho các em vui vẻ, nhanhnhẹn, cởi mở hơn, tiếp thu bài học một cách tự nhiên, tự giác, tích cực

Trò chơi học tập là một hoạt động của con người nhằm mục đích chủ yếu là tiếp thukiến thức một cách có hiệu quả nhất, ngoài ra còn giúp các em vui chơi, giải trí và thư giãn.Giúp các em yêu thích môn học hơn.Thông qua trò chơi học tập, giúp học sinh có thể rènluyện được thể lực, rèn luyện về giác quan, tạo cơ hội giao lưu với mọi người, cùng hợp tácvới bạn bè, đồng đội trong nhóm tổ… đây là một hoạt động được tổ chức có tính chất vuichơi, giải trí, thư giản Nhưng thông qua hoạt động này học sinh có điều kiện học mà chơi,chơi mà học Khi tham gia các trò chơi học tập học sinh sẽ có điều kiện thể hiện khả năngcủa mình, giúp các em mạnh dạn hơn, tự tin hơn, giao tiếp cũng tốt hơn, sống hòa nhã vớibạn bè hơn, được suy ngẫm, thử nghiệm các tình huống, các lập luận để đạt kết quả cao

Trò chơi học tập còn tạo không khí vui tươi, hồn nhiên, nhẹ nhàng, sinh động tronggiờ học Giúp cho đặc thù bộ môn lịch sử bớt đi sự khô khan, giúp các em ghi nhớ sự kiện,nhân vật lịch sử, thấu hiểu bài học một cách nhanh nhất, giúp các em tiếp thu tri thức mộtcách tích cực và tự giác.Từ đó bồi dưỡng cho các em lòng say mê, yêu thích môn lịch sử

Sử dụng trò chơi học tập ở các môn học nói chung, trong môn lịch sử nói riêng là một trongnhững phương pháp mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.Việc sử dụng trò chơi học tập mang lại hiệu quả to lớn trong giáo dục

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1 Giáo viên đặt tên trò chơi cho phù hợp, liên quan đến bài học.

- Bước 2 Giáo viên thông qua luật chơi.

- Bước 3.Yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi

- Bước 4.Giáo viên nhận xét và chuyển tiếp vào bài học.

- Ví dụ.

+ Khi dạy bài 6 “Các quốc gia Ấn và văn hoá truyền thống Ấn Độ” ở chương trìnhlịch sử lớp 10, tôi thiết kế hoạt động khởi động bằng cách tổ chức cho học sinh trò chơi vớitên gọi: “Đi tìm mảnh ghép”

+ Cho học sinh quan sát màn hình máy chiếu và thông qua luật chơi như sau: Trênmàn máy chiếu là 4 mảnh ghép, mỗi mảnh ghép là một câu hỏi, em nào trả lời nhanh vàchính xác các câu hỏi trong vòng 15 giây thì sẽ được 10 điểm Sau khi các em trả lời chínhxác thì mảnh ghép được mở ra

Như vậy thông qua hoạt động khởi động nói trên, tôi đã tạo ra một tình huống bằngmột trò chơi độc đáo tạo sự hấp dẫn thu hút sự chú ý, khơi dậy sự tò mò của học sinh ngay

từ đầu Bằng những câu hỏi thông qua trò chơi nói trên, học sinh đã sử dụng kiến thức liênmôn lịch sử - địa lí và vận dung liên hệ những kiến thức lịch sử của thời cổ đại các em đãhọc để giải quyết vấn đề tôi đưa ra để khởi động cho bài học này Điều đó, giúp học sinhhình thành nhiều kĩ năng để hình thành mối liên hệ giữa các kiến thức trong bộ môn lịch sử

và giữa lịch sử với địa lí

Đồng thời giúp học sinh hình thành các năng lực như năng lực thực hành bộ môn,năng lực xác đinh mối liên hệ, ảnh hưởng, tác động các sự kiện, hiện tượng lịch sử vớinhau; năng lực vận dụng liên hệ kiến thức đã học để giải quyết vấn đề lịch sử đặt ra… Từthực tế hoạt động khởi động nói trên tôi thấy học sinh sẽ tiếp cận bài học bằng sự hứng thú,chủ động ngay từ đầu Điều này góp phần phát triển các năng lực cần thiết cho các em, gópphần quan trọng làm cho tiết học đạt hiệu quả cao

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc vận dụng kiến thức liên môn với Âm nhạc nhằm phát triển năng lực học sinh

* Ý nghĩa

Âm nhạc là một bộ môn nghệ thuật dùng âm thanh (chất giọng) để diễn đạt tình cảm,xúc cảm của con người Âm nhạc gồm thanh nhạc và khí nhạc Cuộc sống của chúng ta với

bao khoảnh khắc vui buồn, âm nhạc đã thể hiện rõ điều đó Khi vui người ta ca hát, khibuồn, tuyệt vọng, cô đơn âm nhạc đã giúp chúng ta trải lòng Trong chiến tranh khói lửavới bao hiểm nguy rình rập, âm nhạc có vai trò thúc dục con người mạnh mẽ, vững tin hơn,quyết chiến đứng lên chống lại mọi kẻ thù, khơi dậy lòng yêu nước cũng như sức mạnhtiềm tàng trong con người để vươn tới tương lại tốt đẹp Ở các trường trung học phổ thôngcác môn học đều được xây dựng và tác động đến việc hình thành nhân cách cho học sinhtheo hướng chủ yếu: Từ trí tuệ đến tình cảm ngược lại âm nhạc có tác dụng đi từ con timđến khối óc của con người Âm nhạc giúp cho con người có thêm sự phấn chấn và sứcmạnh trong lao động, trong chiến đấu, để giáo dục cho con cháu truyền thống của cha ông,đạo lí làm người Sự oanh liệt hào hùng của lịch sử Việt Nam trong cuộc kháng chiếnchống Pháp, chống Mĩ một thời máu lửa đã được các nhạc sĩ thể hiện thành công, sinh độngtrong nhiều ca khúc cách mạng Việc kết hợp những ca khúc cách mạng trong dạy học lịch

sử là điều rất cần thiết và giải quyết những khó khăn, vướng mắc trong dạy học lịch sử hiệnnay:

Giảm bớt sự khô khan trong việc dạy và học lịch sử, giảm bớt những thông số, con

số, tạo cho giờ dạy học lịch sử trở nên nhẹ nhàng có sức thu hút, giúp học sinh tiếp thu bàihọc lịch sử một cách có hiệu quả.Cải thiện thực trạng học sinh còn xa rời với bộ môn lịch

sử, giúp các em nhìn nhận lại về cách học môn lịch sử

Giúp học sinh tiếp thu các kiến thức lịch sử nhẹ nhàng cô đọng thông qua những cakhúc cách mạng Đặc biệt thông qua ca từ và âm nhạc sẽ có sức lay động đến tâm tư, tìnhcảm và nhận thức của người học Giúp học sinh hình dung một cách cụ thể, sinh động cácgiai đoạn lịch sử

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1 Tuỳ thuộc vào đặc diểm của từng lớp và đối tượng của học sinh, Giáo viên tiến hành tổ chức khởi động bài học bằng nhiều cách sau:

Cho học sinh hoặc nghe một đoạn nhạc không lời,

hoặc xem bài hát ở videokết hợp với quan sát kênh hình,

hoặc cho học sinh hát,

hoặc giáo viên hát về những vấn đề liên quan đến bài học

- Bước 2 Giáo viên yêu cầu học sinh rút ra nội dung vấn đề tìm hiểu.

- Bước 3 Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào tìm hiểu nội dung bài học.

- Ví dụ1

Khi dạy bài 20 ( tiết 2) Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân pháp kết thúc

1953 - 1954 ở chương trình lịch sử lớp 12 tôi tiến hành khởi động bài học ở 4 cách trên

Lớp 12A3 cho học sinh nghe nhạc không lời: “ Giải phóng Điện Biên” của nhạc sĩ

Như vậy tuỳ từng đối tượng học sinh ở các lớp khác nhau để đưa ra cách thức tiếnhành khởi động bài học lịch sử từ việc vận dụng kiến thức liên môn với âm nhạc một cách

đa dạng và phong phú , gây hào hứng cho học sinh vào tìm hiểu bài học mới

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc vận dụng kiến thức liên môn với văn học nhằm phát triển năng lực học sinh

việc sử dụng tài liệu văn học để bổ sung vào bài học là rất quan trọng Qua việc sử dụng tàiliệu văn học để minh họa cho bài học lịch sử, giáo viên sẽ giúp học sinh hiểu sâu sắc kiếnthức lịch sử, góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Việc sửdụng tài liệu văn học còn có thêm cơ sở cho học sinh nắm vững bản chất các sự kiện, hìnhthành khái niệm, hiểu rõ quy luật, bài học của lịch sử.

Các tác phẩm văn học bằng những hình tượng cụ thể, có tác động mạnh mẽ đến tưtưởng, tình cảm của người học, từ đó làm nảy sinh những hành động đúng đắn Ngoài ra, sửdụng tài liệu văn học trong dạy học lịch học lịch sử còn góp phần giáo dục tư tưởng, đạođức cho học sinh Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, vấn đề giáo dục tư tưởng, đạo đứccàng đặt ra một cách cấp thiết Nền kinh tế thị trường với những mặt tích cực ngày càngđược khẳng định trong quá trình đổi mới toàn diện của đất nước, song nó cũng có mặt tiêucực cần phải hạn chế và khắc phục Trong bối cảnh chung ấy, giáo dục lịch sử cần phảikhai thác những giá trị tiến bộ, đích thực để làm phong phú đời sống vật chất, tinh thần củanhân dân ta, cần phải tiếp thu có chọn lọc tinh hoa của nhân loại, giữ gìn bản sắc văn hóacủa dân tộc mình

Tài liệu văn học trong dạy học lịch sử góp phần nâng cao năng lực tư duy và pháttriển năng lực của học sinh thể hiện ở các mặt sau:

Rèn luyện kỹ năng tưởng tượng để tái hiện lại không khí, không gian xảy ra các sựkiện, hiện tượng lịch sử

Rèn luyện kỹ năng so sánh, phân tích, đối chiếu các nguồn tài liệu trên cơ sở đó cókết luận khách quan chính xác

Mặt khác, sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử góp phần phát triển cho họcsinh thói quen và kỹ năng tự làm việc với tài liệu phục vụ cho bài học, phát huy năng lực tựhọc cho học sinh

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1 Giáo viên cung cấp một đoạn thơ hoặc văn liên quan đến bài học

- Bước 2 Yêu cầu học sinh rút ra nội dung hoặc cảm nghĩ về vấn đề tìm hiểu

- Bước 3.Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài học

Ví dụ1.

Khi dạy bài 22 “ Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược.Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất( 1965 – 1973) ở lớp 12 phần III : Chiếnđấu chống chiến lược “ Việt Nam hoá chiến tranh” và “ Đông Dương hoá chiến tranh” của

Mĩ , tôi tiến hành khởi động bài học bằng cách thức mượn lời bài thơ của nhà thơ Tế Hanhcho học sinh điền vào chỗ trống tên nhân vật được nhắc đến và tên chiến lược chiến tranh

mà Mĩ áp dụng ở Miền Nam Việt Nam

Ví dụ 2.

Khi dạy bài 14 “ Phong trào cách mạng 1930 – 1935 ở lớp 12, tôi cho học sinh quansát màn hình máy chiếu và đọc bài thơ “Bài thơ cách mạng” của tác giả Đặng chính Kýxem nội dung bài thơ tái hiện điều gì mà em cần biết? Hoặc cho học sinh phát biểu cảmnghĩ sau khi đọc bài thơ này

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc khai thác kênh hình.

*Ý nghĩa.

Kênh hình góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hoá các sự kiện,

là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, giúpcho học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội Đặc biệt, kênh hình còn có ýnghĩa trong việc giúp học sinh nhớ kỹ , hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức ịch sử.Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ chúng ta là hình ảnh chúng thunhận được bằng trực quan

Mặt khác kênh hình còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư dy và ngônngữ của học sinh Nhìn vào bất cứ loại đồ đùng trực quan nào, học sinh cũng thích nhậnxét, hình dung quá khứ lịch sử được phản ánh, minh hoạ như thế nào Học sinh suy nghĩ vàtìm cách diễn đạt bằng lời chính xác, có hình ảnh rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đãqua Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển đó Kênh hình góp phần to lớnnâng cao chất lượng dạy học lịch, gây hứng thú học tập nó là “cầu nối” giữa quá khứ vớihiện tại Sử dụng kênh hình trong việc khởi động bài học lịch sử không những làm cho quátrình học tập thêm sinh động mà còn góp phần rèn luyện tư duy phân tích, tập cho các emhọc sinh nhìn thấy bản chất của sự kiện, kích thích tính ham hiểu biết của các em Kênh

hình cũng chính là phương tiện trực quan được sử dụng như là nguồn chủ yếu dẫn đến kiếnthức mới.

- Bước 3 Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài học.

Ví dụ.

Khi dạy bài 20” Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân pháp kết thúc (tiết 2) Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ 1954 ở chương trình lịch sử 12, tuỳ vào đặc điểm và đốitượng học sinh ở các lớp là khác nhau do đó tôi tiến hành khởi động bài học bằng nhiềucách thức

-+ Hoặc yêu cầu học sinh quan sát tranh, ảnh và chỉ ra mối quan hệ

- Lá cờ chiến thắng trên nóc hầm Đơcatxtơri

- Đoàn quân chiến thắng trở về

- Phó thủ tướng Phạm văn Đồng đến Thuỵ Sĩ tham dự hội nghị Giơnevơ về ĐôngDương, 1954

- Quang cảnh phiên họp hội nghị Giơnevơ, 1954

+ Hoặc yêu cầu học sinh đánh dấu, điền địa danh chiến thắng vào lược đồ câm

+ Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc xem phim tư liệu.

* Ý nghĩa.

Sử dụng phim tài liệu trong dạy học lịch có ý nghĩa rất sâu sắc trong việc kích thíchhứng thú học tập, thu hút được sự quan sát tập trung ở học sinh Đây chính là phương tiệnthuận lợi cung cấp tư liệu, sự kiện trực quan có hệ thống, logic chặt chẽ, có khả năng làmsống lại sự kiện, hiện tượng, góp phần bổ sung và cụ thể hoá kiến thức, giáo dục tư tưởng,tình cảm, đạo đức, phát triển toàn diện học sinh

*Cách thức tiến hành.

- Bước 1 Giáo viên cung cấp một đoạn phim tư liệu liên quan đến bài học.

- Bước 2 Yêu cầu học sinh rút ra nội dung vấn đề tìm hiểu

- Bước 3.Giáo viên nhận xét, kết luận và dẫn dắt vào bài học.

*Ví dụ.

Khi dạy bài 23 (tiết 2 )“ Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo

vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII” ở lớp 10, tôi tiến hành khởi động bài học bằng hình thức chohọc sinh xem phim về trận Ngọc Hồi – Đống Đa

Bài 9 Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 ( Lớp 10) cho học sinh xem phim:Cuộc tấn công cung điện Mùa Đông

Bài 20( tiết 2) “ Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc 1953 –

1954 ở chương trình lịch sử lớp 12, học sinh xem một đoạn phim về chiến thắng Điện BiênPhủ 1954

Sau khi xem phim xong giúp học sinh tự rút ra nội dung vấn đề tìm hiểu và nhữngsuy nghĩ của bản thân

7.1.3 Các họat động khởi động đối với một số bài học lịch sử cụ thể

- Mục đích thực nghiệm

Xuất phát từ tình hình thực tiễn của chương trình giáo dục nói chung và dạy học mônlịch sử nói riêng ở trường trung học phổ thông hiện nay, cùng với việc dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh, trong đó chú ý đến rèn luyện nănglực tự học Đề tài nghiên cứu và trải nghiệm này nhằm đổi mới nội dung, phương pháp,hình thức tổ chức dạy học để tìm ra biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy vàgiáo dục học sinh, góp phần đáp ứng nội dung dạy học hiện nay ở trường trung học phổthông và cũng như xu thế của thế giới Để khẳng định tính khả thi của đề tài, tôi đã tiếnhành thực nghiệm sư phạm Kết quả thực nghiệm là bằng chứng cho phép khẳng định sựcần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực vàphẩm chất môn Lịch sử trường trung học phổ thông, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy

- học, bồi dưỡng học sinh phương pháp tự học, hình thành khả năng học tập suốt đời, tập

dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập,trong cuộc sống cá nhân, gia đình và cộng đồng

- Đối tượng và địa bàn thực nghiệm:

* Tại trường THPT tác giả đang công tác:

Đề tài này tôi tiến hành thực nghiệm tại đơn vị tôi đang công tác Tổ chức hoạt độngkhởi động bài học với các kỹ thuật dạy học tích cực ở nhiều khối, lớp chú ý nhiều tới pháttriển năng lực và phẩm chất cho học sinh

Từ năm học 2017 - 2018, 2018-2019, 2019 - 2020, tôi tiến hành thực nghiệm tổ chứchoạt động khởi động bài học nhằm phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh, trảinghiệm ở tất cả các lớp trực tiếp giảng dạy:

* Tại trường Trung học phổ thông khác:

Thông qua ban giám hiệu nhà trường, tôi đã trao đổi với các đồng nghiệp cùng triểnkhai phương pháp và kĩ thuật dạy học tổ chức các hình thức khởi động nhằm phát triển nănglực, phẩm chất cho học sinh

- Nội dung thực nghiệm:

+ Yêu cầu chung:

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chấtmôn lịch sử trong nhà trường trung học phổ thông nhằm hình thành, phát triển năng lựcgiao tiếp và hợp tác; năng lực tự học, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực sửdụng công nghệ thông tin và truyền thông…và phẩm chất cho học sinh trong quá trình tổchức hoạt động khởi động bài học như: Phẩm chất nhân ái và khoan dung, làm chủ bảnthân, thực hiện nghĩa vụ học sinh

Tiến hành thực hiện trải nghiệm phương pháp này cũng góp phần tìm ra biện phápnâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy và giáo dục học sinh ở nhà trường nói chung,trường trung học phổ thông nói riêng

+ Thời gian:

Căn cứ vào phân phối chương trình bộ môn, đặc điểm của từng bài mà giáo viên cóthể linh động vận dụng để thực hiện Đề tài này tôi tiến hành tổ chức hoạt động khởi độngbài học cho học sinh ở mỗi tiết dạy từ 5 đến 7 phút

+ Thực nghiệm:

Đề tài tiến hành thực nghiệm ở bốn chủ đề kiến thức khác nhau:

Chủ đề 1: Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt NamChủ đề 2: kinh tế

Chủ đề 3: văn hóa

Chủ đề 4: Duy tân – cải cách

* Đối với chủ đề truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam.

Thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học cho học sinh như sau:

- Lớp 10: Bài 28 – Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến

- Lớp 12: Bài 14:Phong trào cách mạng 1930 – 1935

Bài 16 Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 –1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời

( Tiết 3 - III KHởi nghĩa vũ trang giành chính quyền)

Bài 20 Cuộc kháng chiến toàn quốc chống Thực Dân Pháp kết thúc (1953 –1954)

( Tiết 2 – 2 Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ 1954)

* Đối với chủ đề kinh tế:

Thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học cho học sinh lớp 10 ở Bài 22 Tình hình kinh tế ở các thế kỷ XVI – XVIII

-* Đối với chủ đề văn hóa:

Thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học cho học sinh:

Lớp 10

Bài 6- Các quốc gia Ấn và văn hoá truyền thống Ấn Độ

Bài 24- Tình hình văn hóa ở các thế kỷ XVI – XVIII

Lớp 11

Bài 7- Những thành tựu văn hóa thời cận đại

* Đối với chủ đề Duy tân- Cải cách:

Thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học cho học sinh lớp 11

Bài 1- Nhật Bản

- Phương pháp.

Ở các lớp thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học tuỳ thuộc vào đối tượng

và năng lực của học sinh ở các lớp, tôi vận dụng ở các mức độ nhận thức khác nhau để hìnhthành năng lực và phẩm chất cho các em

- Mức độ nhận biết: Dùng phương pháp thuyết trình kết hợp với khai thác lược đồ,

tranh ảnh, thông tin khác, sử dụng công nghệ thông tin

- Mức độ thông hiểu: Dùng phương pháp thuyết trình kết hợp với nêu vấn đề, trao

đổi đàm thoại, giải thích về các sự kiện hiện tượng lịch sử

- Mức độ vận dụng: Sử dụng phương pháp phân tích, so sánh, trao đổi đàm thoại,

liên hệ thực tiễn, rút ra bài học lịch sử, khái quát hóa

Ở lớp đối chứng chủ yếu tiến hành hoạt động khởi động bài học theo phương pháptruyền thống, ít đổi mới

7.1.4 Một số giáo án thực nghiệm thiết kế và tổ chức hoạt động khởi động bài học nhằm phát triển năng lực học sinh.

- Thực nghiệm tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử về chủ đề truyền thống yêu nước dân tộc Việt Nam.

* Giáo án thực nghiệm - Khối 12

Bài 20 (tiết 2) CUỘC KHÁNG CHIẾN TOÀN QUỐC CHỐNG THỰC DÂN PHÁP KẾT THÚC 1953-1954

I Mục tiêu bài học:

1 Kiến thức: Giúp học sinh,

- Thấy được âm mưu của Pháp-Mĩ tại Điện Biên Phủ 1954

- Nắm được những nét chính về diễn biến, kết quả và ý nghĩa nhiều mặt của chiếndịch Điện Biên Phủ 1954

- Trình bày được nội dung của Hiệp định Giơnevơ 1954

- Hiểu được ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chốngPháp (1945-1954)

2 Kỹ năng: