Đặc trưng truyện ngắn và định hướng đọc hiểu văn bản truyện ngắn trong nhà trường THPT

Đặc biệt, đối với một đoạn truyện ngắnkhông nằm trong chương trình được đưa vào các bài đọc - hiểu trong các dạng đề thi THPT Quốc gia thì học sinh hầu như không đọc - hiểu được ý nghĩac

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC

TRƯỜNG THPT TRIỆU THÁI

MỤC LỤC

IV Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Nguyễn Thúy Hằng 5

VI Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử:

3 Định hướng cách đọc - hiểu truyện ngắn trong nhà trường THPT 13

VIII Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 42

X Danh sách những tổ chức/cá nhân đã tham gia áp dụng thử

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

I Giới thiệu đề tài

1 Lý do chọn đề tài

- Có ý kiến cho rằng: Truyện ngắn là một thứ giọt nước mà không

có nó không thể có đại dương Đây cũng là một thể loại đánh dấu trình độ nghệ

thuật của một nền văn học Nhìn từ phương diện hình thức, truyện ngắn chỉ là

một tác phẩm tự sự cỡ nhỏ bên cạnh những trường ca, những bộ tiểu thuyết đồ

sộ Nhưng ý nghĩa và giá trị của truyện ngắn lại không hề nhỏ và thua kém

những tiểu thuyết hay trường ca Đây là thể loại văn học có nội khí "một lời mà

thiên cổ, một gợi mà trăm suy" Do đó, truyện ngắn là một trong những thể loại

văn học khó nhất, đòi hỏi một công phu lao động lớn của nhà văn nhưng cũng làthể loại hấp dẫn và cuốn hút độc giả nhất trên thế giới

- Trong chương trình Ngữ văn THPT, truyện ngắn (dân gian, trungđại và hiện đại) chiếm một ưu thế khá nổi trội, khoảng 1/2 số lượng văn bản vănhọc được học và đọc thêm Thực tế này khẳng định vị trí quan trọng của thể loạitruyện ngắn trong nền văn học cũng như trong quá trình giảng dạy và tiếp nhậnvăn học trong nhà trường phổ thông Tuy nhiên, qua thực tế giảng dạy ngườiviết nhận thấy: khi tiếp cận tác phẩm truyện ngắn, học sinh mới chỉ tiếp nhậnđơn thuần giá trị nội dung và nghệ thuật của từng tác phẩm đơn lẻ mà chưa nắmvững được những đặc trưng cơ bản của thể loại Điều này dẫn đến tình trạnglúng túng trong quá trình viết bài văn phân tích một trong những vấn đề đượcđặt ra trong một tác phẩm truyện ngắn Đặc biệt, đối với một đoạn truyện ngắnkhông nằm trong chương trình được đưa vào các bài đọc - hiểu (trong các dạng

đề thi THPT Quốc gia) thì học sinh hầu như không đọc - hiểu được ý nghĩacũng như những đặc sắc nghệ thuật của văn bản

- Xuất phát từ cơ sở lí luận về thể loại văn học truyện ngắn cũngnhư thực tiễn kinh nghiệm giảng dạy văn bản truyện ngắn trong nhà trường phổ

thông nói trên, người viết lựa chọn đề tài: Đặc trưng truyện ngắn và định

hướng đọc - hiểu văn bản truyện ngắn trong nhà trường THPT như một

hướng khai thác và nghiên cứu trong quá trình giảng dạy

2 Ý nghĩa và tác dụng của đề tài

Nghiên cứu và thực hiện đề tài này trong quá trình giảng dạy ởtrường trung học phổ thông, người viết sẽ cung cấp cho học sinh một cái nhìnbao quát và toàn diện về đặc trưng của thể loại truyện ngắn, nắm vững cách thứcđọc - hiểu truyện ngắn Trên cơ sở nắm vững lý thuyết chung đó, học sinh có thể

vận dụng để tìm hiểu và giải mã sâu sắc những vấn đề đặt ra trong một đoạntruyện ngắn, một tác phẩm hoặc một nhóm tác phẩm truyện ngắn cụ thể trongchương trình.

Ngoài ra, đề tài này cũng giúp HS rèn luyện và nâng cao kĩ năngphân tích, cảm thụ truyện ngắn khi làm văn Đối với học sinh các lớp họcchương trình nâng cao, đề tài này còn định hướng và kích thích hứng thú sángtác truyện ngắn của các em

3 Đối tượng - Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu: Đặc trưng truyện ngắn và định hướng đọc hiểu văn bản truyện ngắn

Phạm vi nghiên cứu: Bám sát vào các tác phẩm truyện ngắn hiệnđại tiêu biểu trong nhà trường phổ thông (chẳng hạn như các tác phẩm của NamCao, Nguyễn Tuân, Kim Lân, Tô Hoài, …)

4 Phương pháp tiến hành

- Nghiên cứu tài liệu

- Thực nghiệm (giảng dạy), đây là phương pháp chính

Do tính chất đa dạng và phạm vi sâu rộng của kiến thức trong chuyên

đề mà nó được sử dụng linh hoạt, uyển chuyển cho nhiều loại đối tượng họcsinh khác nhau từ học sinh đại trà đến học sinh khá giỏi, với thời gian học khácnhau Tùy từng đối tượng HS cụ thể mà giáo viên có phương pháp giảng dạyphù hợp từ cơ bản đến nâng cao kiến thức Trong quá trình dạy, giáo viên có thểkết hợp các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp đọc - hiểu văn bản

Nếu đối tượng là học sinh đại trà, cụ thể là học sinh lớp 11 ban A, chuyên

đề có thể được dạy trong 2 đến 3 tiết Giáo viên sẽ cung cấp những kiến thức cơbản và ngắn gọn nhất về đặc trưng của truyện ngắn, định hướng cách đọc hiểu

và áp dụng vào bài đọc - hiểu một truyện ngắn cụ thể

Với học sinh lớp học nâng cao, cụ thể là học sinh lớp 11 ban C, D nội dungcác kiến thức trên được tiến hành giảng dạy trong các tiết chuyên đề Thời giantuỳ thuộc vào sự phân bố số tiết học của từng chuyên đề đã được quy định chocác lớp, nhưng có thể gói gọn từ 4 đến 6 tiết Ngoài những kiến thức cơ bản đãnêu, trong quá trình dạy đặc trưng thể loại truyện ngắn giáo viên có thể địnhhướng cho học sinh cái nhìn so sánh với đặc trưng của các thể loại văn học khác.Bên cạnh việc hướng dẫn học sinh đọc - hiểu các văn bản cụ thể trong chươngtrình, giáo viên còn đưa ra các bài tập nâng cao, để học sinh vận dụng lí thuyết

xử lí các đề bài liên quan đến thể loại truyện ngắn

Nếu học sinh tham gia đội tuyển thi học sinh giỏi cấp tỉnh thì cần xác địnhthời gian là cấp tốc, ngoài việc khái quát những kiến thức cơ bản, giáo viên địnhhướng và kích thích học sinh tự tìm hiểu phong cách viết truyện ngắn của một sốnhà văn tiêu biểu trong chương trình với cái nhìn đối sánh Đồng thời giáo viêncũng nên đưa ra những bài tập chọn lọc vận dụng nhiều kiến thức tổng hợp vàcác dạng đề thường gặp khi thi HSG Thời gian học có thể từ 2 đến 4 tiết

II Tên sáng kiến:

Đặc trưng truyện ngắn và định hướng đọc - hiểu văn bản truyện ngắn trong nhà trường THPT

III Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Nguyễn Thúy Hằng

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Triệu Thái

VI Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 20.10.2014

VII Mô tả bản chất của sáng kiến

1 Khái lược về truyện ngắn

- Khái niệm: truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ với một dung lượng

hiện thực, số lượng nhân vật, sự kiện, thời gian, không gian…tương đối hạn chế

- Thời gian xuất hiện: Truyện ngắn đích thực (phân biệt truyện ngắn

hiện đại với truyện ngắn thời trung đại, truyện kể dân gian) xuất hiện tương đốimuộn trong lịch sử văn học, khoảng thời cận hiện đại, gắn liền với sự ra đời vàphát triển của báo chí và chủ yếu phát triển trong 150 năm gần đây Đây là thểloại gần với tiểu thuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đươngthời

2 Những đặc trưng cơ bản của truyện ngắn

2.1 Truyện ngắn là một giới hạn về thế giới nghệ thuật (“ngắn”).

Một trong những đặc trưng nổi bật của truyện ngắn là: Truyện ngắn phảingắn Chính việc truyện ngắn phải ngắn khiến nó tự phân biệt một cách dứtkhoát và rành rọt bên cạnh truyện vừa và tiểu thuyết Đặc trưng này được biểuhiện qua một số phương diện cụ thể như sau:

- Ngôn ngữ, dung lượng: ngôn ngữ ít, số trang ngắn và bị giới hạn

(thường dưới 10 trang), đặc biệt có những truyện rất ngắn (chỉ một vài câu)

- Về mặt đề tài, chủ đề: dung lượng hay phạm vi đời sống được phản ánh

là có hạn Truyện ngắn không đặt ra nhiều vấn đề đời sống khác nhau trong tácphẩm mà thường chỉ xoay quanh một vấn đề

Chẳng hạn trong “Đời thừa” - Nam Cao: Đề tài và chủ đề dù có sự xungđột giữa ước mơ cao đẹp, lí tưởng nhân đạo và hiện thực xã hội khắc nghiệtnhưng bi kịch của Hộ là bi kịch cá nhân của người trí thức nghèo trong xã hội

cũ

- Thời gian trong truyện ngắn: truyện ngắn không phản ánh một quá trình

mà chỉ tập trung phản ánh một thời điểm tiêu biểu, một lát cắt, một “moment”của đời sống

Ví dụ: “Chí Phèo” (Nam Cao) tập trung kể lại khoảng thời gian 6 ngàycuối cùng của cuộc đời Chí Phèo “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân) xoay quanh

tình huống gặp gỡ của Huấn Cao và quản ngục ở nhà tù trong mấy ngày cuối đờicủa Huấn Cao trước khi ra pháp trường để chịu án tử hình “Rừng xà nu”(Nguyễn Trung Thành) được kể trong một đêm khi Tnú được nghỉ phép về thămlàng Thậm chí tác phẩm “Sống chết mặc bay” (Phạm Duy Tốn) chỉ kể lại những

sự việc diễn ra trong 1 giờ

- Không gian được miêu tả trong truyện ngắn là không gian hẹp với 1 địa

điểm cụ thể

Ví dụ: Làng Vũ Đại trong "Chí Phèo", làng Xô Man trong "Rừng xà nu",một phố huyện nghèo trong “Hai đứa trẻ”, một xóm ngụ cư trong "Vợ nhặt",một nhà lao ở vùng tỉnh Sơn trong “Chữ người tử tù”, thậm chí chỉ trong cănnhà của vợ chồng văn sĩ Hộ ở tác phẩm "Đời thừa"

- Sự kiện: Truyện ngắn thường ít sự kiện Trong tác phẩm thường tập

trung kể về một sự kiện chính nên cốt truyện tương đối đơn giản

Ví dụ: “Chí Phèo” (Nam Cao) xoay quanh sự kiện chính là cuộc gặp gỡgiữa Chí Phèo và Thị Nở, Chí Phèo đã thức tỉnh lương tri tiềm ẩn trong con quỷ

dữ làng Vũ Đại, hắn khát khao lương thiện nhưng không được, cuối cùng Chítìm đến cái chết “Hai đứa trẻ” tập trung khắc họa cảnh vật và một số hoạt độngsinh hoạt của phố huyện nghèo từ chiều tà đến đêm tối qua con mắt của nhân vậtLiên “Chữ người tử tù” với sự kiện chính là xin chữ và cho chữ giữa Huấn Cao

và Quản ngục "Vợ nhặt" xoay quanh tình huống nhặt được vợ của anh cuTràng

- Nhân vật: số lượng nhân vật thường ít, tính cách không quá phức tạp.

Nếu trong tiểu thuyết, số lượng nhân vật có thể lên đến hàng trăm thì nhân vậttrong truyện ngắn rất ít “Chữ người tử tù” xoay quanh 3 nhân vật: Huấn Cao,quản ngục, thơ lại “Hai đứa trẻ” tập trung khắc họa Liên và An “Chí Phèo” tậptrung khắc họa 3 nhân vật: Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến "Vợ chồng A Phủ" tậptrung khắc họa nhân vật Mị và A Phủ

2.2 Truyện ngắn vẫn khắc phục những giới hạn này để vươn tới sức khái quát hiện thực, tạo ra sự hấp dẫn riêng

Truyện ngắn phải ngắn đòi hỏi phải cô đọng đến mức cao nhất Ngắn ở

truyện ngắn đồng nghĩa với cô đọng, tinh chất - nhìn vào đó có thể thấy cuộcsống hiện ra với đủ sắc màu của nó Theo tôi hiểu, toàn bộ truyện ngắn là mộttấm thảm lớn lao về cả thời đại Với những mảnh tưởng như rất nhỏ bé, nó gópphần tạo nên cả tấm chân dung hoàn chỉnh Sêkhôp - bậc thầy truyện ngắn cũngquan niệm rằng: truyện ngắn là biết nói ngắn những truyện dài, lời chật mà ýrộng Cụ thể như sau:

- Đề tài nhỏ nhưng chủ đề lớn, có ý nghĩa hiện thực, nhân sinh và có tính

+ Ở tác phẩm “Một bữa no”, Nam Cao khái quát chủ đề: Miếng ăn khôngphải là nghệ thuật ẩm thực nữa mà là miếng khổ, miếng nhục Tên tác phẩm là "Một bữa no" nhưng để nói về cái đói, về số phận rẻ rúng của con người trước cáiđói, miếng ăn Trước cái đói, miếng ăn, con người trở nên thấp hèn với chínhmình, với những người xung quanh

+ Với "Chữ người tử tù", Nguyễn Tuân muốn hướng tới chủ đề: Sự chiếnthắng của cái đẹp, cái thiện với cái xấu, cái ác

- Không gian, thời gian dù bị hạn chế nhưng:

+ Không gian được lựa chọn ở những thời khắc và những điểm khônggian có ý nghĩa, có khả năng dồn nén sức nặng hiện thực và có khả năng nhậnthức đối với nhân vật

Ví dụ: Truyện ngắn “Chí Phèo” chỉ chọn sáu ngày cuối cùng của cuộcđời Chí Phèo khi Chí gặp Thị Nở và thức tỉnh bản tính lương thiện Đó cũng là

tư tưởng chủ đạo mà Nam Cao gửi gắm trong tác phẩm Chọn không gian là mộtlàng Vũ Đại - làng hội tụ tất cả những áp bức, bất công của bọn cường hào vànỗi cực khổ của người nông dân - chính là bức tranh thu nhỏ của xã hội ViệtNam đương thời.

Truyện ngắn “Sống chết mặc bay” chỉ chọn thời điểm một giờtrước và khi đê vỡ - thời điểm nguy kịch, góp phần vạch trần bản chất bàngquan, vô trách nhiệm, vô nhân đạo của những kẻ được coi là cha mẹ dân

Truyện ngắn "Chữ người tử tù" chỉ tập trung khắc họa nhân vậtHuấn Cao trong mấy ngày cuối cùng của cuộc đời - khoảng thời gian vô cùngngặt nghèo và quý báu, trong nhà lao - nơi tồn tại cái xấu, cái ác, sự nhơ bẩn

Từ đó góp phần làm nổi bật khí phách anh hùng, thiên lương trong sáng, chấtnghệ sĩ tài hoa, cao hơn là sự chiến thắng của cái đẹp đối với cái xấu xa, nhơbẩn

+ Không gian, thời gian còn được mở rộng bằng sự hồi tưởng bằng việc

kể lại quá khứ, bằng giấc mơ và kỉ niệm Do đó nhà văn vẫn khái quát được cảcuộc đời và cả một thế hệ, nhân vật vẫn hiện lên trọn vẹn

Ví dụ: Chí Phèo chỉ xuất hiện trong truyện với khoảng thời gian 6 ngàynhưng truyện đã tái hiện được cả cuộc đời của nhân vật từ khi sinh ra đến khichết, nhân vật vẫn hiện lên trọng vẹn, sống động thông qua dòng thời gian hồitưởng về quá khứ

Trong truyện ngắn "Rừng xà nu", thời gian trần thuật là một đêmTnú được nghỉ phép về thăm buôn làng nhưng truyện đã tái hiện được toàn bộcuộc đời Tnú từ khi sinh ra đến khi tiếp tục cầm súng tham gia chiến đấu saunhững mất mát lớn lao Cùng với đó là cuộc đấu tranh và nổi dậy của dân làng

Xô Man từ những ngày đau thương đến chiến thắng thông qua lời kể lại của cụMết - già làng

+ Thời gian, không gian còn được mở rộng về hướng tương lai, hướng

“mở” khiến câu chuyện được tiếp diễn, dòng đời chảy trôi vô tận Do đó, câuchuyện không phải là một khoảnh khắc, không dừng lại ở một lát cắt của cuộcđời mà là một dòng chảy trong đời sống

Ví dụ: “Chí Phèo” với kết thúc mở, gợi suy nghĩ về một Chí Phèo con rađời nối nghiệp bố và cuộc sống khổ cực, bi thảm của người nông dân vẫn là mộtvòng luẩn quẩn, bế tắc Hiện tượng Chí Phèo dường như vẫn chưa kết thúc.

Trong “Số phận con người”, Sôlôkhốp không chỉ tái hiện cuộc đờinhân vật trong quá khứ, hiện tại mà có cả niềm tin vào tương lai tươi sáng (quadòng trữ tình ngoại đề)

- Nhân vật trong truyện ngắn tuy ít nhưng:

+ Nhân vật được miêu tả ở những khía cạnh nổi bật nhất: ngoại hình, nộitâm, hành động…

Ví dụ: nhân vật Chí Phèo được tập trung miêu tả ở các phương diện sau:

 Ngoại hình được miêu tả tỉ mỉ từ đầu tóc, quần áo, tay, ngực, mặt…khiChí mới đi ở tù về nhằm nhấn mạnh dấu hiệu báo trước về sự khác biệt đến dịthường của con người này

 Nội tâm: chỉ được miêu tả nội tâm ở đoạn đời sau khi gặp Thị Nở Lầnđầu tiên sau bao năm tha hoá, biến chất thành “quỷ dữ”, Chí Phèo đã thoát khỏicơn say triền miên không ngày tháng để suy nghĩ về cuộc đời mình: đoạn đời đãqua, những ước mơ trong quá khứ chưa bao giờ thực hiện được và tương lai mờmịt sắp tới Từ đó Nam Cao muốn khẳng định: bản chất lương thiện luôn tồn tạitrong con người ở bất cứ hoàn cảnh nào

 Hành động: Chí Phèo được miêu tả là kẻ lưu manh nên hành động củaChí phù hợp với tính cách lưu manh: uống rượu, rạch mặt ăn vạ ở nhà Bá Kiến,đòi nợ Đội Tảo, tỏ tình với Thị Nở, giết Bá Kiến…

+ Nhân vật còn được đặt trong tình huống để bộc lộ nhận thức và hànhđộng Tình huống là kết quả của nhiều sự kiện Nó buộc nhân vật phải hànhđộng, trong tình huống ấy nhân vật bộc lộ mình rõ nhất

Ví dụ: “Vợ chồng APhủ” - Tô Hoài Nhân vật Mị sau bao ngày thờ ơ,lạnh lùng, vô cảm trước APhủ bị trói đứng Nhưng một đêm chợt nhìn thấy dòngnước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại của APhủ - giọt nướcmắt đau khổ và tuyệt vọng  Mị nhớ tới mình trong quá khứ (thương mình) thương APhủ  thấy sự tàn ác của cha con Thống lí  Thấy sự bất công trong

cái chết của APhủ  cuối cùng nỗi thương người chiến thắng nỗi sợ hãi nên Mị

đã quyết định cắt dây trói cho APhủ APhủ đi rồi, còn lại 1 mình - nỗi sợ hãi baotrùm, niềm khát khao sống bùng dậy mãnh liệt  Mị chạy theo APhủ

Với "Chí Phèo", nhà văn Nam Cao đã thức tỉnh bản tính lươngthiện, khao khát ở nhân vật Chí Phèo và Chí hi vọng Thị Nở sẽ mở đường chohắn nhưng cuối cùng lại bị từ chối Con đường hoàn lương đóng sầm trước mắt,bản tính lương thiện trở về khiến hắn không thể tiếp tục lựa chọn con đường làmquỷ dữ Vì thế, Chí Phèo phải giết kẻ đã gây ra bi kịch này cho mình (giết BáKiến) và tự sát để bảo toàn nhân cách

- Đặc biệt: Sức hấp dẫn, sinh động của truyện ngắn còn được tạo ra từ

những chi tiết đắt Truyện ngắn rất đề cao chi tiết Đó là những chi tiết có sức cô

đọng, khái quát, gợi mở, tạo được không khí cho truyện, có những chi tiết thểhiện con người, tạo vấn đề, thể hiện ý nghĩa, giá trị tư tưởng của tác phẩm…

+ Ví dụ trong “Chí Phèo” cần nói đến các chi tiết: mùi hương cháo hành,cái lò gạch, cái mặt sẹo của Chí, giọt nước mắt của Chí…

+ Ví dụ trong “Rừng xà nu” - chi tiết đôi bàn tay của Tnú: hình ảnh biểutrưng cho cuộc đời và phẩm chất, tính cách của nhân vật

+ Ví dụ: “Vợ chồng APhủ” - chi tiết Mị ăn lá ngón tự vẫn, chi tiết dòngnước mắt của APhủ…

- Kết cấu của truyện ngắn luôn tạo những bất ngờ và đột biến Đây là một

yếu tố được đề cao trong truyện ngắn Vì thế truyện ngắn thường tập trung tôđậm cái mở đầu và cái kết thúc Mở đầu thường tạo ấn tượng và sự hấp dẫn đặcbiệt Kết thúc luôn tạo được những bất ngờ, thú vị, không theo phán đoán củangười đọc (tưởng thế này mà hoá ra thế khác) và thường để lại nhiều dư âm

+ Ví dụ mở đầu tác phẩm "Chí Phèo" là sự xuất hiện trực tiếp, đầy ấntượng của nhân vật chính - Chí Phèo với những bước đi xiêu vẹo và tiếng chửiđặc biệt của một kẻ nửa say nửa tỉnh Kết thúc bất ngờ: tưởng Chí Phèo đến giết

bà cô Thị Nở nhưng hóa ra Chí lại xách dao đến nhà Bá Kiến và giết hắn

+ Kết thúc tác phẩm “Lão Hạc” cũng là một kết thúc bất ngờ để lại nhiều

dư âm cho người đọc Ông giáo và cả người đọc tưởng lão xin bả chó là hành

động tha hoá, làm liều khi đói quá, cuối cùng lão lại dùng bả chó tự vẫn, từ đóbộc lộ đức hi sinh, phẩm chất trong sạch của lão.

- Truyện ngắn còn tạo được “màu sắc, hương vị, không khí, nắng mưa,

thời tiết riêng, hơi thở riêng, một không gian ba chiều, thậm chí bốn chiều”

(Nguyên Ngọc) để đưa người đọc vào ấn tượng và cảm giác sát thực đối với

hoàn cảnh của câu chuyện.

Ví dụ: Với tác phẩm “Dưới bóng hoàng lan”, Thạch Lam đã tạo đượckhông khí trữ tình nhẹ nhàng, man mác Truyện “Hai đứa trẻ” vừa mang màusắc lãng mạn vừa mang màu sắc hiện thực: lãng mạn ở cảnh chiều tà đẹp màbuồn, ở hình ảnh đoàn tàu rực rỡ ánh sáng và sôi động âm thanh chạy qua phốhuyện…, hiện thực ở cuộc sống nghèo nàn, tăm tối của người dân, không khíbuồn tẻ và đêm tối dày đặc ở phố huyện

- Truyện ngắn cũng mang khả năng tổng hợp cao: ghép vào đó chất triết lí

của ngụ ngôn, chất trữ tình, chất thơ của thơ ca, chất kịch…

+ Ví dụ: Truyện ngắn mang tính chất trữ tình của Thạch Lam, Hồ Zếch,Thanh Tịnh

+ Truyện ngắn mang chất kịch của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan.+ Truyện ngắn mang chất tiểu thuyết, chất triết lí của Nam Cao

* Tóm lại: Đặc trưng cơ bản của truyện ngắn là phải ngắn, nhưng lại có sức khái

quát, sự cô đọng, tinh chất Chính vì thế, sự thách đố ở đây là ai viết được ngắn

gọn nhất! Lep Tonxtoi nói: Tôi không có thời gian để viết ngắn Còn A.Tsekhop nói: Để có một truyện ngắn tốt, trong truyện đó, không có cái gì được thừa,

cũng y như trên boong tàu quân sự, ở đó tất cả đâu vào đấy, không có gì được thừa, truyện ngắn cũng vậy Nghệ thuật viết truyện ngắn, nói cho đúng ra, không

phải ở chỗ viết như thế nào, mà là nghệ thuật vứt bỏ đi những gì dở kém như thế

nào… Tương tự như thế, có ý kiến cho rằng: Trong các thể loại văn chương,

truyện ngắn đóng vai trò hổ báo trong đại gia đình các loài vật Ở loài thú dữ này, không được có chút mỡ thừa dính vào mọi cơ bắp, nếu không chúng không thể săn mồi được Ngắn gọn là qui luật của việc cấu tạo truyện ngắn Nhờ có khả

năng phản ánh hành động một cách ngắn gọn, truyện ngắn có khi còn có thể đạttới trình độ anh hùng ca và đó là cả một bí mật của nó (Hoan Bốtsơ).

3 Định hướng cách đọc - hiểu truyện ngắn trong nhà trường THPT

Như đã trình bày trong phần Đặt vấn đề, truyện ngắn (truyện ngắn hiện

đại) chiếm một tỉ lệ khá lớn trong chương trình Ngữ văn bậc THPT Do đó, việcđịnh hướng cho học sinh cách đọc - hiểu một tác phẩm thuộc thể loại truyệnngắn là một việc làm cần thiết trong quá trình giảng dạy Qua việc nghiên cứutìm hiểu đặc trưng và phương pháp dạy học truyện ngắn, cùng với những kinhnghiệm trong thực tiễn giảng dạy, người viết mạnh dạn chia sẻ một số kinhnghiệm giảng dạy truyện ngắn sau đây:

3.1 Những hoạt động cần thiết trước tiết đọc - hiểu tác phẩm truyện ngắn.

Để phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học, giáo viênnên giao những yêu cầu và bài tập cụ thể cho học sinh chuẩn bị thật kĩ ở nhà:

- Yêu cầu học sinh đọc kĩ tác phẩm ở nhà Trong quá trình đọc văn bảncần phải biết gạch chân vào những sự kiện, chi tiết quan trọng để tìm ra mạchtruyện Trước ngổn ngang sự kiện, từ ngữ, giáo viên định hướng học sinh nhậndiện được những vấn đề sau đây:

+ Bối cảnh xảy ra câu chuyện: thời gian, địa điểm xảy ra câu chuyện,hoàn cảnh, tình hình, điều kiện gắn liền với các sự việc, sự kiện

+ Số lượng nhân vật trong tác phẩm là bao nhiêu, đâu là nhân vật chính,nhân vật phụ, các nhân vật có quan hệ với nhau như thế nào?

+ Câu chuyện diễn ra theo tiến trình như thể nào: mở đầu, thắt nút, caotrào, mở nút

- Sau đó, học sinh tự tóm tắt tác phẩm một cách ngắn gọn để nắm vữngcốt truyện của truyện ngắn Đây là một trong những thao tác quan trọng khi đọc

- hiểu truyện ngắn

- Học sinh tự đọc và trả lời vào vở chuẩn bị các câu hỏi ở phần Hướng dẫn đọc bài trong SGK.

3.2 Những hoạt động trong tiết dạy đọc - hiểu một tác phẩm truyện ngắn.

- Bước 1: Hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tổng quát.

Bước này giúp HS thâu tóm được nội dung khái quát nhất của truyện ngắnthông qua việc giáo viên tổ chức cho học sinh hoặc các nhóm học sinh trình bàytóm tắt cốt truyện, nêu đề tài và chủ đề của truyện Từ đó, học sinh có thể hiểuđược ý nghĩa chung của tác phẩm và tư tưởng, thái độ chung của tác giả Đây làbước cơ sở để học sinh sẽ dễ dàng đi đọc - hiểu chi tiết tác phẩm.

- Bước 2: Hướng dẫn học sinh đọc - hiểu chi tiết tác phẩm:

Một trong những yếu tố quan trọng trong truyện ngắn là nhân vật Nhânvật là linh hồn của truyện ngắn Thông qua nhân vật, nhà văn gửi gắm tư tưởng,tình cảm của mình về nhân sinh Muốn đọc - hiểu chi tiết giá trị của truyện ngắn,

GV sẽ hướng dẫn học sinh phân tích nhân vật, đặc biệt là nhân vật chính theocác yếu tố: ngoại hình, hành động, ý nghĩ, ngôn từ của nhân vật, các chặngđường đời của nhân vật, mối quan hệ của nhân vật với hoàn cảnh và các nhânvật khác Các chi tiết này vừa cho ta biết về nhân vật một cách cụ thể, sốngđộng, vừa là căn cứ để suy nghĩ về nhân vật, tìm ra được những tư tưởng vàthông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm

Quá trình này giáo viên có thể tổ chức chia nhóm cho học sinh thảo luậntừng vấn đề, hoặc từng chặng đường đời của nhân vật chính, sau đó khái quát ýnghĩa của từng vấn đề đó

Kết quả của quá trình này là học sinh có thể nắm được toàn bộ nội dungchi tiết, cụ thể của tác phẩm truyện ngắn

- Bước 3: Hướng dẫn đọc - hiểu cảm thụ.

Trên cơ sở học sinh đã nắm tương đối vững nội dung chi tiết của văn bản,giáo viên có thể định hướng học sinh:

Phát hiện những chi tiết đặc sắc của văn bản và trình bày cảm nhận củamình về những chi tiết ấy

Phát hiện và cảm nhận những đặc sắc về mặt nghệ thuật của truyện: kếtcấu, tình huống truyện, ngôn ngữ (ngôn ngữ nhân vật, ngôn ngữ của người kểchuyện), giọng văn, nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật

- Bước 4: Củng cố và thực hành.

GV yêu cầu HS khái quát những giá trị nội dung và nghệ thuật cơ bản củatruyện ngắn.

GV nêu câu hỏi nhằm củng cố bài học để học sinh trả lời hoặc thảo luận

Có thể kết hợp giao những bài tập viết cho HS về nhà thực hành

4 Thực nghiệm

4.1 Hướng dẫn HS đọc - hiểu truyện ngắn "Chữ người tử tù" - Nguyễn Tuân.

Hoạt động dạy thực nghiệm bài học " Chữ người tử tù" được tiến hành tại

các lớp: 11A1, 11A4, 11A5 - trường THPT Triệu Thái Tất nhiên, để phù hợpvới từng đối tượng học sinh của các lớp trên, hoạt động dạy học có thể linh hoạtthay đổi ở một số đơn vị kiến thức hoặc hoạt động tổ chức giờ dạy

B Phương pháp

- Kết hợp các thao tác phát vấn, gợi mở, hoạt động nhóm

- Tích hợp với kiến thức về thư pháp, về tác giả Cao Bá Quát, lịch sử, với tranhảnh có liên quan

C Tiến trình giảng dạy

1 Chuẩn bị ở nhà

- Thiết kế bài giảng

- Đọc tài liệu về nghệ thuật thư pháp, về Cao Bá

Quát Chuẩn bị tranh ảnh về Nguyễn Tuân, về

* Kiểm tra bài cũ

Câu hỏi: Trong truyện ngắn "Hai đứa trẻ", những kiếp người nơi phố

huyện được tác giả Thạch Lam miêu tả như thế nào, bằng những đặc sắc nghệthuật gì?

Diễn biến tâm trạng nhân vật Liên từ chiều đến tối đến đêm ra sao? Điều

đó chứng tỏ Liên là một cô bé như thế nào?

1 Tập truyện ngắn “Vang bóng một thời”

- In lần đầu năm 1940, gồm 11 truyện ngắn.

- Nhân vật chính: Là những nho sĩ cuối mùa, tài hoa,

bất đắc chí, coi thường danh lợi, mâu thuẫn với xã hội

Tây - Tàu nhố nhăng, cố giữ “thiên lương” và “sự

trong sạch của tâm hồn”,

- Nội dung:

+ Viết về những con người, những thú vui tao nhã củamột thời chưa xa lắm nhưng chỉ còn vang bóng (Thờinhà Nguyễn suy tàn, Pháp xâm lược) thể hiện ý thức giữgìn những vẻ đẹp văn hoá truyền thống của dân tộc + Tỏ bày thái độ bất hoà sâu sắc của các nho sĩ cuốimùa với xã hội đương thời, không chịu vứt bỏ lươngtâm, chạy theo danh lợi, cố giữ tâm hồn trong sạch

 “Vang bóng một thời” là tác phẩm nổi tiếng nhất, kếttinh tài năng của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng

Tám, một tác phẩm gần đạt tới sự toàn thiện, toàn mĩ

- Tác phẩm in trên tạp chí Tao đàn với tên “Dòng chữ

cuối cùng”, khi đưa vào tập “Vang bóng một thời” mới

đổi tên là “Chữ người tử tù”.

+ Dòng chữ cuối cùng: chỉ đề cập đến dòng chữ cuối

cùng – tác phẩm nghệ thuật cuối cùng HC để lại cho đời

+ Chữ người tử tù: Khái quát được cả quá trình xin chữ

và cho chữ của Huấn Cao và quản ngục

II Đọc hiểu văn bản

chi tiết, nhân vật có

vai trò vào việc thể

hiện chủ đề của tác

phẩm?

- Tình huống truyện độc đáo

- Hình tượng nhân vật Huấn Cao - một sáng tạo nghệthuật tuyệt vời của Nguyễn Tuân

- Hình tượng nhân vật Quản ngục

- Cảnh cho chữ - một cảnh tượng xưa nay chưa từng có

Tình huống truyện là

gì?

1 Tình huống truyện

* Khái niệm tình huống truyện: Là một sự kiện đặc

biệt của đời sống, trong đó nó chứa đựng những tươngquan bất thường giữa con người với con người, conngười với hoàn cảnh Từ đó là nổi bật tính cách củanhân vật cũng như tư tưởng mà nhà văn gửi gắm

Tình huống truyện có vai trò là nòng cốt của một truyệnngắn

- Có 3 loại tình huống truyện: tình huống truyệnnghiêng về hành động, tình huống truyện nghiêng vềtâm trạng, tình huống truyện nghiêng về nhận thức

Dựa vào những chuẩn

bị ở nhà, hãy cho biết

* NT đã xây dựng một tình huống truyện độc đáo: Cuộc gặp gỡ đầy éo le, kịch tính giữa Huấn Cao và

quản ngục

- Không gian gặp gỡ: nhà tù - không gian dành cho cuộcgặp gỡ bất đắc dĩ

- Thời gian gặp gỡ: những ngày cuối cùng của cuộc đời

HC > đầy tính éo le

- Mối quan hệ giữa 2 nhân vật

+ Trên bình diện xã hội: tử tù >< quan coi ngục,

Họ là đối địch của nhau

+ Trên bình diện nghệ thuật: Người cho chữ - kẻ xin

chữ, người nghệ sĩ - kẻ có tâm hồn nghệ sĩ là tri âm,

tri kỉ của nhau

> Nguyễn Tuân đã đặt Quản ngục trước sự lựa chọn cótính xung đột: Hoặc làm tròn bổn phận của một viênquan thì phải chà đạp lên tấc lòng tri kỉ, trở thành kẻ tầmthường; hoặc trọn đạo tri kỉ thì phải vượt lên phép nước,

bỏ qua chức phận của một viên quan, bất chấp phép tắc

và phải chấp nhận những hậu quả có thể liên quan đếntính mạng

* Ý nghĩa của tình huống truyện

- Làm sáng rõ vẻ đẹp anh hùng - nghệ sĩ của Huấn Cao

và tấm lòng “biệt nhỡn liên tài” của quản ngục

- Làm sáng lên chủ đề của tác phẩm: Ca ngợi cái ĐẸP,cái THIỆN Cái đẹp, cái thiện chiến thắng cái xấu, cái ácngay trong lòng cái xấu, cái ác

- Biến cuộc kì ngộ của hai nhân vật thành một cuộchạnh ngộ

2 Hình tượng Huấn Cao

- Vẻ đẹp nhân vật Huấn Cao được thể hiện trên 3

vẻ đẹp của nhân vật

Huấn Cao được thể

hiện trên những

phương diện nào?

phương diện: Tài hoa nghệ sĩ (thư pháp), khí phách anhhùng và nhân cách trong sáng (thiên lương)

- GV tổ chức cho HS

làm việc nhóm Mỗi

nhóm sẽ tìm hiểu về

một vẻ đẹp nổi bật

của nhân vật Huấn

Cao Thời gian thảo

Tài viết chữ đẹp của

Huấn cao được

+ “Huấn Cao? Hay là cái người mà vùng tỉnh Sơn ta

vẫn khen cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp đó ko?”

+ “Đối với những người như ngài,…cố gắng chu tất”

- Thể hiện gián tiếp qua ước nguyện cả đời của quản

ngục:

+ Chữ ông HC đẹp lắm, vuông lắm…Có được chữ ông

HC mà treo là có một vật báu trên đời”

+ Quản ngục băn khoăn, trăn trở về việc xin chữ, biệt

đãi HC, quản ngục nhẫn nhục, có khi đau khổ, nỗi hốthoảng, hi vọng và tuyệt vọng

- Thể hiện trực tiếp qua cảnh cho chữ và lời nói của

Thể hiện tài năng

của Huấn Cao, tác

giả nhằm mục đích

gì?

Huấn Cao:“Chữ thì quý thực”

“Đây không phải là nơi để treo một bức lụa trắng với

những nét chữ vuông, tươi tắn nó nói lên nhữngcái hoài bão tung hoành của một đời con người”.

Huấn Cao được nói tới như một nghệ sĩ tài hoa Chữông Huấn Cao quý giá vì nó đẹp, nhưng quý hơn cả vì

nó kết tụ tinh hoa và tâm huyết của người cầm bút, thểhiện nhân cách cao khiết, trở thành nỗi khát khao cháybỏng cả đời quản ngục Nguyễn Tuân vừa sử dụng lờìngợi ca trực tiếp, vừa tinh tế, khéo léo sử dụng các thủpháp nghệ thuật khác (đòn bẩy) để gián tiếp ca ngợi cáitài vừa quý vừa hiếm ấy của Huấn Cao

* Ý nghĩa:

+ Thể hiện quan niệm tư tưởng và nghệ thuật củaNguyễn Tuân: Kính trọng, ngưỡng mộ những bậc tàihoa, trân trọng nghệ thuật thư pháp cổ truyền của chaông

+ Thể hiện thái độ luyến tiếc đối với một nhã thú cổtruyền đang bị lụi tàn

* Nhóm 2: Tìm hiểu

về khí phách anh

hùng của Huấn Cao

Tập trung thảo luận

các câu hỏi sau đây:

b Huấn Cao - một anh hùng khí phách

- Qua lời viên quản ngục

+ Ông là một anh hùng sống có lí tưởng, dám đấu tranh

vì lợi ích của dân chúng, bất chấp tính mạng của cánhân mình

“Trong đó, tôi nhận thấy tên đứng đầu bọn phản nghịch là Huấn Cao”, “ngoài cái tài viết chữ tốt còn có cái tài bẻ khoá và vượt ngục” (chú ý: Phản nghịch là

chữ dùng theo cái nhìn của tầng lớp phong kiến, đó làhành động chống lại triều đình – một triều đình đã thốinát.)

Thái độ của Huấn

Cao như thế nào khi

nghe tin viên thơ lại

báo ngày ông sẽ phải

của cuộc đời mình?

- Qua hành động, thái độ của Huấn Cao

+ Hành động rỗ gông:

Chiếc gông dài 8 thước, nặng 7 – 8 tạ, xứng đáng với

tội án của 6 tử tù  tượng trưng cho sự trừng phạt tànnhẫn, bạo lực, khắc nghiệt đối với tử tù

Thái độ rỗ gông: Lạnh lùng chúc mũi gông nặng, khom

mình thúc mạng đầu thang gông xuống thềm đá tảng đánh thuỳnh một cái trước mặt quản ngục, thơ lại và

những người lính áp giải

Hành động dứt khoát, mạnh mẽ, đầy thách thức Khi bịđưa đến ngục thất, Huấn Cao cũng như những người bạnđồng chí của ông ko hề tỏ ra run sợ, thậm chí họ lạnhlùng, bình thản đón nhận sự đọa đày của tù ngục, coithường cái chết và rất khinh bỉ những kẻ cam tâm phục vụchế độ thống trị bất công Con người này tuy sự nghiệpkhông thành nhưng rất hiên ngang

+ Hành động thản nhiên nhận rượu thịt trước sự biệt đãicủa quản ngục, coi như đó là một việc vẫn thường làmtrong cái hứng lúc sinh bình

> Toát lên phong thái ung dung tự tại của một tranganh hùng hảo hán

+ Thậm chí Huấn Cao còn mắng viên quản ngục

“Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn một điều Là ngươi đừng đặt chân vào đây” > Câu trả lời giống như

một mệnh lệnh xua đuổi, mắng mỏ với thái độ khinh bạcđến điều

- Qua suy nghĩ của Huấn Cao: “ta đến cái cảnh chết

chém còn không sợ nữa là mấy trò tiểu nhân thị oai này”

- Trong cảnh cho chữ: trong những giây phút cuối cùng