Nghiên cứu so sánh cơ quan Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới và khả năng áp dụng ở Việt Nam

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nghiên cứu so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các mô hình này và đánh giá khả năng áp dụng ở Việt Nam là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay, điều này được thể hiện ở những phương diện sau: Thứ nhất, nghiên cứu so sánh các mô hình Thanh tra Quốc hội nhằm vận dụng vào Việt Nam đáp ứng mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó, bộ máy nhà nước phải đảm bảo trong sạch, vững mạnh, thực sự là công cụ phục vụ cho lợi ích của Nhân dân. Để thực hiện được mục tiêu này, Hiến pháp năm 2013 đã bổ sung nguyên tắc “kiểm soát” quyền lực nhà nước bên cạnh sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. 1 Đối với nhà nước dân chủ thì kiểm soát quyền lực nhà nước phải được đặt lên hàng đầu vì nếu kiểm soát không hiệu quả thì người nắm giữ quyền lực luôn có xu hướng lạm quyền và như vậy sẽ làm mất đi bản chất dân chủ của nhà nước đó. 2 Trên thực tế, trước khi được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận kiểm soát quyền lực như là một nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước thì các hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước đã được vận dụng ít nhiều thông qua tổ chức và hoạt động của một số cơ quan nhà nước như: kiểm soát quyền lực thông qua chức năng giám sát tối cao của Quốc hội đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là đối với Chính phủ; kiểm soát của Tòa án đối với hoạt động của các cơ quan hành chính thông qua hoạt động xét xử các vụ án hành chính…Quyền lực nhà nước còn được kiểm soát bởi cơ chế kiểm soát trong như kiểm soát bởi hoạt động của cơ quan thanh tra nằm trong cơ cấu của hệ thống cơ quan hành chính để giúp cơ quan hành chính kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của các cơ quan trong hệ thống của mình… Ngoài sự kiểm soát từ các cơ quan nhà nước - lấy quyền lực để kiểm soát quyền lực, pháp luật còn quy định cơ chế kiểm soát từ phía xã hội như kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua chức năng giám sát, phản biện xã hội của MTTQ đối với hoạt động của nhà nước; quyền khiếu nại, tố cáo của công dân… Mặc dù các hình thức để kiểm soát quyền lực ở Việt Nam khá đa dạng, song trên thực tế, khả năng kiểm soát quyền lực vẫn còn nhiều hạn chế, một số hoạt động còn mang tính hình thức, chưa thực sự phát huy hiệu quả. Chính vì vậy, vấn đề “kiểm soát quyền lực” đã được Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên hiến định thành một nguyên tắc tại khoản 3 Điều 2 làm cơ sở pháp lý nền tảng để xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam. Việc bổ sung nguyên tắc này làm cơ sở quan trọng để nhiều nội dung tiếp theo trong Hiến pháp năm 2013 sửa đổi, bổ sung so với Hiến pháp năm 1992. Trong đó, nổi bật lên chính là việc ghi nhận thêm hai cơ quan hiến định độc lập gồm: Hội đồng bầu cử quốc gia với chức năng tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội và chỉ đạo, hướng dẫn hoạt động bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân, 3 qua đó kiểm soát hoạt động bầu cử, đảm bảo các nguyên tắc trong bầu cử, đem lại một cuộc bầu cử công bằng, trung thực; Cơ quan Kiểm toán nhà nước với chức năng kiểm soát việc quản lý, sử dụng, chi tiêu tài sản, tài chính công... Sự xuất hiện hai cơ quan hiến định độc lập này chính là bước khởi đầu trong việc vận dụng cơ chế kiểm soát mới ở Việt Nam. Có thể nhận thấy, kiểm soát quyền lực được thực hiện bởi những thiết chế mang tính khách quan, chuyên nghiệp đang là xu thế của nhiều nước trên thế giới, góp phần bổ trợ tích cực cho các cơ chế kiểm soát quyền lực truyền thống. Ngày nay, cơ quan hiến định độc lập khá đa dạng, mỗi loại lại kiểm soát quyền lực nhà nước ở những khía cạnh khác nhau. Trong đó, Thanh tra Quốc hội được đánh giá là cơ quan hiến định độc lập ra đời sớm nhất và được vận dụng khá phổ biến trong tổ chức và hoạt động của nhiều nhà nước pháp quyền hiện đại. Do vậy, từ sự tiếp nhận cơ chế kiểm soát mới được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, việc nghiên cứu Thanh tra Quốc hội có ý nghĩa thiết thực trong việc vận dụng ngày càng tốt hơn cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay.

THÁI THỊ THU TRANG

NGHIÊN CỨU SO SÁNH

CƠ QUAN THANH TRA QUỐC HỘI TRÊN THẾ GIỚI

VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Chuyên ngành: Luật hiến pháp

Mã số: 9380102

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS : Thái Vĩnh Thắng

HÀ NỘI - 2020

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 6

2.1 Mục đích nghiên cứu đề tài 6

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

3.1 Đối tượng nghiên cứu 7

3.2 Phạm vi nghiên cứu 8

4 Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 8

4.1 Cơ sở lý thuyết 8

4.2 Câu hỏi nghiên cứu 8

4.3 Giả thuyết nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Những đóng góp mới về khoa học của luận án 10

7 Kết cấu của luận án 10

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 13

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về Thanh tra Quốc hội 13

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan kiểm soát quyền lực 13

1.1.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan nhân quyền quốc gia 18

1.1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về cơ quan Thanh tra Quốc hội 21

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước về Thanh tra Quốc hội và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam 23

1.2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội 23

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở

Việt Nam 25

1.2.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong nước về Thanh tra Quốc hội và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam 31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 33

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THANH TRA QUỐC HỘI VÀ CÁC LOẠI THANH TRA QUỐC HỘI TRÊN THẾ GIỚI DƯỚI GỐC ĐỘ SO SÁNH 34

2.1 Những vấn đề lý luận về Thanh tra Quốc hội 34

2.1.1 Khái niệm Thanh tra Quốc hội 34

2.1.2 Vai trò của Thanh tra Quốc hội 40

2.2 Các loại Thanh tra Quốc hội trên thế giới dưới góc độ so sánh 53

2.2.1 Phương pháp so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới 53

2.2.2 Thanh tra Quốc hội cổ điển 55

2.2.3 Thanh tra Quốc hội hiện đại 71

2.2.4 Những điểm giống và khác nhau giữa Thanh tra Quốc hội cổ điển và Thanh tra Quốc hội hiện đại 80

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 87

CHƯƠNG 3 NHU CẦU VẬN DỤNG THANH TRA QUỐC HỘI TRONG KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐỐI VỚI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC VÀ XÂY DỰNG CƠ QUAN NHÂN QUYỀN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM 88

3.1 Thực tiễn tổ chức và hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay và những yêu cầu đặt ra trong việc kiểm soát quyền lực đối với cơ quan hành chính nhà nước 88

3.2 Thực trạng kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay 96

3.2.1 Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua hoạt động giám sát của Quốc hội 96

3.2.2 Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua Toà án và Viện Kiểm sát 105

3.2.3 Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước thông qua hệ thống cơ quan thanh tra 107 3.2.4 Kiểm soát cơ quan hành chính nhà nước từ xã hội 114 3.2.5 Đánh giá chung về tính hiệu quả của các cơ chế kiểm soát đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay 116 3.3 Cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay 117 3.4 Nhu cầu vận dụng Thanh tra Quốc hội trong tổ chức và hoạt động bộ máy Nhà nước ở Việt Nam 119 3.4.1 Thanh tra Quốc hội góp phần nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội đối với cơ quan hành chính nhà nước 119 3.4.2 Thanh tra Quốc hội thực hiện một số hoạt động tư pháp nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực thông qua cơ quan tư pháp 121 3.4.3 Thanh tra Quốc hội nâng cao hiệu quả kiểm soát đối với cơ quan hành chính nhà nước thông qua hoạt động thanh tra 122 3.4.4 Thanh tra Quốc hội phát huy vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước từ người dân thông qua quyền khiếu nại, tố cáo 124 3.4.5 Thanh tra Quốc hội đáp ứng nhu cầu thành lập cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam 125 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 129 CHƯƠNG 4 KHẢ NĂNG XÂY DỰNG CƠ QUAN THANH TRA QUỐC HỘI Ở VIỆT NAM 130 4.1 Cơ sở chính trị cho việc thành lập Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam 130 4.1.1 Quan điểm của Đảng về vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước 130 4.1.2 Quan điểm của Đảng về vấn đề thúc đẩy và bảo vệ quyền con người, quyền công dân 133 4.2 Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam 136 4.2.1 Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội là cơ quan kiểm soát độc lập trong bộ máy nhà nước 139 4.2.2 Cơ sở pháp lý cho việc vận dụng Thanh tra Quốc hội là cơ quan nhân quyền quốc gia 137

4.3 Đề xuất mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam, những tác động của

cơ quan này đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước và phương

hướng giải quyết 139

4.3.1 Về vị trí và chức năng của Thanh tra Quốc hội 143

4.3.2 Về cơ cấu tổ chức của Thanh tra Quốc hội 146

4.3.3 Về nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra Quốc hội 148

KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 154

KẾT LUẬN 155

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 157

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 158

PHỤ LỤC 166

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các mô hình này và đánh giá khả năng

áp dụng ở Việt Nam là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay, điều này được thể hiện ở những phương diện sau:

Thứ nhất, nghiên cứu so sánh các mô hình Thanh tra Quốc hội nhằm vận

dụng vào Việt Nam đáp ứng mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó, bộ máy nhà nước phải đảm bảo trong sạch, vững mạnh, thực sự

là công cụ phục vụ cho lợi ích của Nhân dân

Để thực hiện được mục tiêu này, Hiến pháp năm 2013 đã bổ sung nguyên tắc “kiểm soát” quyền lực nhà nước bên cạnh sự phân công, phối hợp giữa các

cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.1

Đối với nhà nước dân chủ thì kiểm soát quyền lực nhà nước phải được đặt lên hàng đầu vì nếu kiểm soát không hiệu quả thì người nắm giữ quyền lực luôn có

xu hướng lạm quyền và như vậy sẽ làm mất đi bản chất dân chủ của nhà nước

đó.2 Trên thực tế, trước khi được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận kiểm soát quyền lực như là một nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước thì các hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước đã được vận dụng ít nhiều thông qua tổ chức và hoạt động của một số cơ quan nhà nước như: kiểm soát quyền lực thông qua chức năng giám sát tối cao của Quốc hội đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là đối với Chính phủ; kiểm soát của Tòa án đối với hoạt động của các cơ quan hành chính thông qua hoạt động xét xử các vụ

án hành chính…Quyền lực nhà nước còn được kiểm soát bởi cơ chế kiểm soát trong như kiểm soát bởi hoạt động của cơ quan thanh tra nằm trong cơ cấu của

hệ thống cơ quan hành chính để giúp cơ quan hành chính kiểm tra, xử lý các

1 Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013

2 Theo GS.TS Nguyễn Đăng Dung: “Do bản tính, con người được sinh ra một cách tự nhiên đã có mong muốn rất tự nhiên là hơn người khác, muốn chỉ đạo người khác Mà quyền lực nhà nước lại là lĩnh vực có khả năng nhất trong việc giúp con người đáp ứng được lòng mong mỏi trên… Sự lạm quyền là một thuộc tính của những người gắn với quyền lực nhà nước, ở đâu có quyền lực thì ở đó luôn tiềm ẩn nguy cơ của sự lạm quyền” Xem: Nguyễn Đăng Dung, Sự hạn chế quyền lực nhà nước, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014, tr 38

hành vi vi phạm pháp luật của các cơ quan trong hệ thống của mình… Ngoài sự kiểm soát từ các cơ quan nhà nước - lấy quyền lực để kiểm soát quyền lực, pháp luật còn quy định cơ chế kiểm soát từ phía xã hội như kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua chức năng giám sát, phản biện xã hội của MTTQ đối với hoạt động của nhà nước; quyền khiếu nại, tố cáo của công dân…

Mặc dù các hình thức để kiểm soát quyền lực ở Việt Nam khá đa dạng, song trên thực tế, khả năng kiểm soát quyền lực vẫn còn nhiều hạn chế, một số hoạt động còn mang tính hình thức, chưa thực sự phát huy hiệu quả Chính vì vậy, vấn đề “kiểm soát quyền lực” đã được Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên hiến định thành một nguyên tắc tại khoản 3 Điều 2 làm cơ sở pháp lý nền tảng để xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam Việc

bổ sung nguyên tắc này làm cơ sở quan trọng để nhiều nội dung tiếp theo trong Hiến pháp năm 2013 sửa đổi, bổ sung so với Hiến pháp năm 1992 Trong đó, nổi bật lên chính là việc ghi nhận thêm hai cơ quan hiến định độc lập gồm: Hội đồng bầu cử quốc gia với chức năng tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội và chỉ đạo, hướng dẫn hoạt động bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân,3 qua đó kiểm soát hoạt động bầu cử, đảm bảo các nguyên tắc trong bầu cử, đem lại một cuộc bầu cử công bằng, trung thực; Cơ quan Kiểm toán nhà nước với chức năng kiểm soát việc quản

lý, sử dụng, chi tiêu tài sản, tài chính công Sự xuất hiện hai cơ quan hiến định độc lập này chính là bước khởi đầu trong việc vận dụng cơ chế kiểm soát mới ở Việt Nam Có thể nhận thấy, kiểm soát quyền lực được thực hiện bởi những thiết chế mang tính khách quan, chuyên nghiệp đang là xu thế của nhiều nước trên thế giới, góp phần bổ trợ tích cực cho các cơ chế kiểm soát quyền lực truyền thống Ngày nay, cơ quan hiến định độc lập khá đa dạng, mỗi loại lại kiểm soát quyền lực nhà nước ở những khía cạnh khác nhau Trong đó, Thanh tra Quốc hội được đánh giá là

cơ quan hiến định độc lập ra đời sớm nhất và được vận dụng khá phổ biến trong tổ chức và hoạt động của nhiều nhà nước pháp quyền hiện đại Do vậy, từ sự tiếp nhận

cơ chế kiểm soát mới được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, việc nghiên cứu Thanh tra Quốc hội có ý nghĩa thiết thực trong việc vận dụng ngày càng tốt hơn cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay

3 Khoản 1 Điều 117 Hiến pháp năm 2013

Thứ hai, nghiên cứu cơ quan Thanh tra Quốc hội xuất phát từ yêu cầu phát

huy quyền làm chủ của người dân theo tinh thần của Điều 6 Hiến pháp năm 2013 Một trong những vấn đề cốt lõi của bản Hiến pháp 2013 là đề cao hơn nữa chủ quyền Nhân dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, do Nhân dân làm chủ Lần đầu tiên Hiến pháp quy định rõ ràng, đầy đủ về quyền làm chủ của Nhân dân thông qua hai hình thức gồm hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện.4 Trong đó, Nhà nước phải có trách nhiệm đẩy mạnh hơn nữa hình thức dân chủ trực tiếp, đảm bảo cho người dân thực hiện được các quyền dân chủ trực tiếp của mình ngày một nhiều hơn, thuận lợi hơn Quyền khiếu nại, tố cáo là một trong những cách thức để người dân thực hiện được quyền làm chủ trực tiếp của mình đối với Nhà nước và xã hội Tuy nhiên, thực tế việc thực hiện quyền này của người dân vẫn chưa được bảo đảm Một trong những nguyên nhân là chúng

ta chưa có một thiết chế giải quyết khiếu nại, tố cáo khiến người dân cảm thấy yên tâm và thuận tiện để thực hiện quyền này Do đó, phát huy quyền làm chủ của người dân thông qua hoạt động khiếu nại, tố cáo còn nhiều hạn chế Trong khi đó, Thanh tra Quốc hội trên thế giới đã được biết đến là một thiết chế giải quyết khiếu nại, tố cáo “thân thiện” đối với người dân, giúp người dân có thể dễ dàng phản ánh những phàn nàn, bức xúc của mình về những hành vi, quyết định của cơ quan công quyền nhằm bảo vệ những quyền lợi chính đáng cho họ Có thể thấy, theo tinh thần của Điều 6 Hiến pháp năm 2013, mô hình cơ quan giải quyết khiếu nại, tố cáo với những đặc tính xã hội như Thanh tra Quốc hội đáng được nghiên cứu vận dụng

Thứ ba, nghiên cứu cơ quan Thanh tra Quốc hội xuất phát từ mục tiêu xây

dựng CQNQQG ở Việt Nam

Một trong những “điểm sáng” của Hiến pháp năm 2013 chính là Chương 2: “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân” Lần đầu tiên Hiến pháp ghi nhận quyền con người với tư cách là quyền của mọi người bên cạnh những quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Đồng thời, Chương 2 của Hiến pháp đã đặt ra những nguyên tắc cơ bản trong đó đề cao trách nhiệm của Nhà nước đối với việc đảm bảo thực hiện quyền con người, quyền cơ bản của

4 Điều 6 Hiến pháp năm 2013

công dân.5 Điều này thể hiện ý thức của Nhà nước trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã tham gia Để hiện thực hoá các nguyên tắc hiến định về trách nhiệm của Nhà nước trong việc đảm bảo quyền con người thì việc xây dựng thiết chế nhân quyền quốc gia là một trong những nhiệm vụ quan trọng cần sớm được triển khai thực hiện Trên thế giới, mô hình CQNQQG khá đa dạng, trong đó Thanh tra Quốc hội là mô hình được khá nhiều nước vận dụng Các thanh tra tỏ ra rất tích cực trong việc bảo vệ người dân khỏi những vi phạm của cơ quan công quyền đến các quyền cơ bản của họ Mặt khác, Thanh tra Quốc hội nhiều nước còn tổ chức và tham gia rất nhiều hoạt động liên quan đến bảo vệ và giáo dục nhân quyền Do vậy, khi nghiên cứu xây dựng CQNQQG ở Việt Nam, chúng ta cần học tập, tham khảo khả năng vận dụng cơ quan này

Thứ tư, nghiên cứu về cơ quan Thanh tra Quốc hội xuất phát từ nhu cầu

nâng cao hiệu quả hoạt động của Quốc hội Việt Nam, đặc biệt là khả năng kiểm

soát của Quốc hội đối với các cơ quan hành chính nhà nước

Trải qua các nhiệm kỳ, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thể hiện được vai trò của mình trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đảm bảo nguyên tắc tập trung, thống nhất quyền lực nhà nước Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, bên cạnh những điểm đạt được thì tổ chức và hoạt động của Quốc hội vẫn tồn tại những điểm bất cập, cụ thể: Về phương diện tính đại diện, mối liên hệ giữa Quốc hội - cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân với Người dân - chủ thể trao quyền lực nhà nước chưa thực sự gắn bó chặt chẽ, chưa thực sự phản ánh được hết ý chí, nguyện vọng của Nhân dân…; về phương diện tính quyền lực nhà nước, là

cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tuy nhiên, khả năng kiểm soát của Quốc hội đối với các cơ quan nhà nước thông qua thực hiện chức năng giám sát tối cao chưa được đảm bảo, đặc biệt là đối với các cơ quan hành chính nhà nước Khả năng đánh giá, xem xét tính hợp

5 Điều 14 Khoản 1 Hiến pháp năm 2013: “Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”

lý của các quyết định hành chính, theo dõi, đôn đốc, xử lý việc giải quyết khiếu nại của người dân về các quyết định hành chính, hành vi hành chính là hoạt động rất quan trọng của Quốc hội Tuy nhiên, số lượng đơn thư khiếu nại thời gian qua vẫn không ngừng tăng lên, trong đó, rất nhiều đơn thư khiếu nại được gửi tới cho các đại biểu Quốc hội cũng như các cơ quan của Quốc hội nhưng mức độ xử

lý chỉ đáp ứng được một phần, việc giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo của Quốc hội mới chỉ dừng lại ở việc chuyển đơn thư đến các cơ quan có thẩm quyền giải quyết và nhận báo cáo về việc giải quyết của các cơ quan nhà nước

đó trong thời hạn quy định của pháp luật Điều này thể hiện sự hạn chế của Quốc hội trên cả hai phương diện: từ phía người dân, Quốc hội chưa đáp ứng được vai trò của người đại diện khi người dân bị ảnh hưởng đến quyền lợi của mình bởi các cơ quan hành chính; về phương diện kiểm soát quyền lực, Quốc hội chưa có những biện pháp hữu hiệu để buộc các cơ quan hành chính có những hành vi tích cực hơn trong việc giải quyết khiếu nại Có thể thấy, đối với nhà nước dân chủ thì cơ quan đại diện phải xem tính đại diện như là một chức năng, theo đó, Quốc hội phải luôn sát sao với nhu cầu, nguyện vọng của người dân, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho họ trước các cơ quan công quyền, đặc biệt là từ phía các cơ quan hành chính - vốn tác động rất lớn đến đời sống của họ Do đó, hoàn thiện tổ chức

và hoạt động của Quốc hội theo hướng tăng cường được khả năng kiểm soát đối với cơ quan hành chính là vấn đề có ý nghĩa thiết thực Nhìn ra thế giới, Thanh tra Quốc hội là một thiết chế hỗ trợ đắc lực cho Quốc hội của nhiều nước trong việc giám sát hệ thống cơ quan hành chính Đây là một thiết chế đáng được cân nhắc xem xét trong quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội Việt Nam

Thứ năm, nghiên cứu Thanh tra Quốc hội xuất phát từ nhu cầu cải cách hệ

thống cơ quan thanh tra ở Việt Nam Cơ quan thanh tra đã được xây dựng ngay

từ những ngày đầu xây dựng nhà nước dân chủ ở Việt Nam với vai trò làm trong sạch bộ máy công quyền, gây dựng lòng tin của người dân đối với một chính phủ còn non trẻ Bên cạnh những đóng góp quan trọng mà ngành thanh tra đã thực hiện đối với sự phát triển của Nhà nước, xã hội thì hiện nay, hệ thống thanh tra Việt Nam đang bộc lộ nhiều hạn chế “Chiến lược phát triển ngành thanh tra đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” theo Quyết định số 2213/2015/QĐ-TTg của

Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 08/12/2015 đánh giá: “Hiệu lực, hiệu quả công tác của ngành thanh tra trên các lĩnh vực thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng còn hạn chế”, đồng thời chỉ

ra những nguyên nhân cơ bản của hạn chế trên, trong đó có nguyên nhân “việc xác định vị trí, vai trò và chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan thanh tra nhà nước chưa phù hợp… chưa tạo ra sự chủ động, độc lập cần thiết để đảm bảo tính khách quan, kịp thời trong quá trình hoạt động” Trên cơ sở đó, Chiến

lược cũng đặt ra yêu cầu về đổi mới tổ chức và hoạt động của ngành thanh tra Việt Nam Do đó, nghiên cứu những mô hình thanh tra trên thế giới như Thanh tra Quốc hội có ý nghĩa quan trọng trong việc đề xuất những cải cách phù hợp, đáp ứng được mục tiêu của Đảng và Nhà nước đối với hệ thống cơ quan thanh tra hiện nay

Như vậy, từ yêu cầu thể chế hóa những nội dung mới của Hiến pháp năm

2013 cũng như nhu cầu thực tiễn về đổi mới tổ chức và hoạt động bộ máy nhà nước có thể thấy, nghiên cứu và vận dụng những thiết chế mới như Thanh tra Quốc hội sẽ góp phần đáp ứng những yêu cầu đặt ra Mặc dù ở Việt Nam, Thanh tra Quốc hội đến nay vẫn chưa được vận dụng, tuy nhiên, đối với nhiều nước trên thế giới, cơ quan này đã xuất hiện trong bộ máy nhà nước của họ và được vận hành khá hiệu quả Vì lẽ đó, việc nghiên cứu so sánh cơ quan Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới và đánh giá khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam là điều thực sự cần thiết

Từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Nghiên cứu so sánh cơ quan

Thanh tra Quốc hội trên thế giới và khả năng áp dụng ở Việt Nam” làm đề tài

nghiên cứu sinh của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu các dạng cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới nhằm làm

rõ vị trí, vai trò của loại cơ quan này trong hoạt động của nhà nước, thấy được những ưu điểm của Thanh tra Quốc hội trong nhà nước pháp quyền hiện đại, từ

đó đề xuất kiến nghị vận dụng mô hình Thanh tra Quốc hội phù hợp, góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước ở Việt Nam

trong lĩnh vực kiểm soát quyền lực đối với các cơ quan hành chính nhà nước

và vấn đề bảo đảm thúc đẩy quyền con người, quyền công dân trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Làm rõ các vấn đề lý luận về cơ sở hình thành Thanh tra Quốc hội, các

nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Thanh tra Quốc hội và vai trò của thiết chế này trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước và thực hiện quyền dân chủ của người dân

- Phân tích, đánh giá, so sánh giữa các mô hình cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới thông qua việc đi sâu phân tích Thanh tra Quốc hội của một số nước tiêu biểu ở các khía cạnh: vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra Quốc hội;

- Phân tích thực trạng kiểm soát quyền lực ở Việt Nam đối với cơ quan hành chính nhà nước nhằm làm rõ những hạn chế, khó khăn của các cơ chế kiểm soát hiện tại, từ đó thấy được sự cần thiết của việc xây dựng thiết chế Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam hiện nay;

- Phân tích cơ chể thúc đẩy và đảm bảo quyền con người ở nước ta hiện nay, chỉ ra sự phù hợp của việc lựa chọn Thanh tra Quốc hội là CQNQQG ở Việt Nam

- Phân tích những yếu tố tác động đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước khi áp dụng Thanh tra Quốc hội vào Việt Nam trên cơ sở học tập kinh nghiệm các nước trên thế giới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn tổ chức và hoạt động của cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới trên cơ sở có sự so sánh và đối chiếu giữa các mô hình đó

- Luận án nghiên cứu nhu cầu và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về phạm vi không gian, Luận án tập trung nghiên cứu tổ chức và hoạt

động của Thanh tra Quốc hội các nước ở các khu vực khác nhau trên thế giới dựa trên các khía cạnh cơ bản của Thanh tra Quốc hội gồm: Vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ quyền hạn của Thanh tra Quốc hội

- Về phạm vi thời gian, luận án nghiên cứu Thanh tra Quốc hội từ lúc mới hình thành cho đến nay thông qua các mô hình thanh tra cổ điển và hiện đại

- Luận án nghiên cứu hệ thống pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành

pháp luật liên quan đến cơ chế kiểm soát quyền lực đối với các cơ quan hành chính nhà nước, nghiên cứu cơ chế bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam để đánh giá khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

4 Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu của luận án dựa trên các vấn đề lý luận về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước về kiểm soát quyền lực, cơ quan hiến định độc lập; nguyên tắc chủ quyền nhân dân, bảo đảm và thúc đẩy quyền con người trong nhà nước pháp quyền hiện đại

4.2 Câu hỏi nghiên cứu

Dựa trên mục tiêu nghiên cứu đã đặt ra, luận án cần phải trả lời những câu hỏi nghiên cứu sau:

- Thanh tra Quốc hội là loại cơ quan gì trong tổ chức bộ máy nhà nước, có vai trò như thế nào đối với việc thực hiện quyền lực nhà nước?

- Có điểm gì giống và khác nhau giữa Thanh tra Quốc hội thời kỳ mới hình thành và Thanh tra Quốc hội hiện nay?

- Có điểm gì tương đồng và khác biệt giữa Thanh tra Quốc hội ở những nước thuộc các khu vực khác nhau trên thế giới?

- Vì sao Thanh tra Quốc hội ngày càng được nhiều quốc gia vận dụng, Việt Nam có nên áp dụng cơ quan Thanh tra Quốc hội trong tổ chức bộ máy nhà nước hay không? Nếu có thì Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam sẽ có những đặc điểm gì?

Sự tác động của Thanh tra Quốc hội đến tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước hiện tại như thế nào?

4.3 Giả thuyết nghiên cứu

Thanh tra Quốc hội dưới góc độ so sánh các nước trên thế giới có điểm chung là dạng cơ quan hiến định độc lập, có vai trò quan trọng trong kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo vệ quyền con người, quyền công dân, với thiết kế đa dạng và được vận dụng linh hoạt ở nhiều quốc gia Ở Việt Nam hiện nay, việc bổ sung thiết chế như Thanh tra Quốc hội trong tổ chức bộ máy Nhà nước là có tính khả thi và thực sự cần thiết đáp ứng nhu cầu tăng cường hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước và mục tiêu xây dựng CQNQQG ở Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận:

Luận án sử dụng phương pháp luận dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; Các học thuyết chính trị về nhà nước và pháp luật trên thế giới; Quan điểm, đường lối của Đảng

và Nhà nước về đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu so sánh pháp luật: Với tên đề tài

là nghiên cứu so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới, luận án xác định đây là phương pháp nghiên cứu chủ đạo, vận dụng xuyên suốt quá trình nghiên cứu Trong đó, phương pháp so sánh tập trung nhiều ở chương II: phần so sánh các mô hình Thanh tra Quốc hội để chỉ ra những điểm nổi bật, những điểm giống nhau và khác nhau giữa các loại cơ quan Thanh tra Quốc hội ở các nước trên thế giới từ đó thấy được sự phổ biến và đa dạng của Thanh tra Quốc hội ở nhà nước hiện đại Bên cạnh đó, phương pháp so sánh còn được luận án sử dụng

để đối chiếu mô hình cơ quan thanh tra nằm trong và ngoài hệ thống cơ quan hành chính, so sánh mô hình cơ quan Thanh tra Quốc hội với các mô hình cơ quan hiến định độc lập khác…

Ngoài phương pháp so sánh, luận án còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu thông dụng trong lĩnh vực khoa học pháp lý như: Phương pháp phân tích (được sử dụng để làm rõ phần lý luận về Thanh tra Quốc hội tại chương II, làm

rõ thực trạng kiểm soát quyền hành pháp ở Chương III…), phương pháp đánh giá (được sử dụng để đúc rút các kết luận ở phần lý luận, rút ra kết luận từ việc

so sánh các mô hình thanh tra ở chương II, chỉ ra những đặc điểm của hệ thống

cơ quan hành chính và hiệu quả kiểm soát của các cơ chế kiểm soát hệ thống

cơ quan hành chính ở Việt Nam hiện nay ở chương III…), phương pháp thống

kê (được sử dụng để cung cấp các dẫn chứng minh hoạ cho các lập luận trong luận án)…

6 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Thứ nhất, luận án là công trình quy mô đầu tiên nghiên cứu Thanh tra Quốc

hội dưới góc độ so sánh Điều này tạo ra sự khác biệt so với các nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội trước đó Việc tiếp cận Thanh tra Quốc hội bằng phương pháp so sánh luật giúp nghiên cứu về loại cơ quan này được bao quát, toàn diện hơn Điều này thể hiện ở những điểm mới cụ thể sau:

Một là, việc so sánh mô hình Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới theo tiêu chí thời gian từ cổ điển đến hiện đại góp phần làm rõ hơn nguồn gốc ra đời và quá trình phát triển của Thanh tra Quốc hội

Hai là, việc so sánh mô hình Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới theo tiêu chí không gian góp phần làm rõ mối tương quan giữa điểm đặc trưng của mô hình Thanh tra Quốc hội đối với từng khu vực quốc gia trên thế giới Điều này có

ý nghĩa quan trọng cho việc đánh giá mô hình Thanh tra Quốc hội nào là phù hợp khi xem xét vận dụng loại thiết chế này ở Việt Nam

Ba là, nghiên cứu và tìm ra những điểm giống nhau giữa các mô hình Thanh tra Quốc hội trên thế giới góp phần làm rõ bản chất của Thanh tra Quốc hội Có thể ngày nay thiết chế này tồn tại dưới nhiều biến thể khác nhau nhưng những điểm giống nhau chính là yếu tố cốt lõi để cấu thành cơ quan được gọi là Thanh tra Quốc hội, giúp nhận dạng và phân biệt được Thanh tra Quốc hội với các thiết chế khác

Bốn là, nghiên cứu và tìm ra những điểm khác nhau giữa các mô hình Thanh tra Quốc hội trên thế giới góp phần chứng minh sự đa dạng, linh hoạt trong tổ chức và hoạt động của loại cơ quan này trong thực tiễn Qua đó phản ánh khả năng “thích nghi” của Thanh tra Quốc hội với nhiều nền chính trị pháp

lý khác nhau, đáp ứng nhu cầu của nhiều quốc gia trên thế giới Điều này giúp các nhà lập pháp có căn cứ để đánh giá tính khả thi của việc thành lập Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

Thứ hai, luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách quy mô khả

năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam Đây có thể xem là đóng góp mới

về khoa học nổi bật của luận án, có ý nghĩa tích cực trong việc hoàn thiện bộ máy Nhà nước trên phương diện nâng cao chất lượng kiểm soát quyền lực đối với cơ quan hành chính nhà nước và vấn đề bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân Qua đó góp phần xây dựng thành công mô hình nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam theo Hiến pháp năm 2013 Điều này thể hiện ở những điểm mới cụ thể sau:

Một là, luận án phân tích, chứng minh nhu cầu vận dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam bằng việc chỉ ra những ưu điểm khi áp dụng Thanh tra Quốc hội trong việc nâng cao chất lượng kiểm soát quyền lực đối với cơ quan hành chính nhà nước cũng như đáp ứng mục tiêu xây dựng cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam

Hai là, luận án chỉ ra một cách đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý làm tiền đề cho việc tiếp nhận Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

Ba là, luận án đề xuất mô hình Thanh tra Quốc hội cụ thể được cho là phù hợp với đặc điểm chính trị pháp lý của Việt Nam trên cơ sở đúc rút từ kết qủa nghiên cứu so sánh mô hình Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới

Bốn là, không chỉ đề xuất mô hình cụ thể, luận án còn đánh giá những khó khăn, thách thức, sự tác động của Thanh tra Quốc hội đối với các cơ quan trong bộ máy Nhà nước khi cơ quan này được thành lập ở Việt Nam, cùng với việc đề ra những giải pháp cụ thể nhằm giải quyết được những khó khăn, thử thách đó Đây

là điều mà các công trình nghiên cứu đề xuất vận dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam trước đây ít hoặc chưa đề cập

Thứ ba, ngoài những đóng góp mới cơ bản về khoa học như đã trình bày,

công trình nghiên cứu còn bổ sung những phân tích, đánh giá mang tính lý luận về

cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, mối quan hệ giữa kiểm soát quyền lực nhà nước với vấn đề bảo vệ quyền con người trong nhà nước pháp quyền hiện đại; chỉ

ra những điểm đặc trưng trong tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam, trên cơ sở đó xác định những yêu cầu mang tính đặc thù trong cơ chế kiểm soát quyền lực đối với loại cơ quan này Mặt khác, việc

luận án phân tích, chỉ ra những hạn chế của pháp luật trong vấn đề kiểm soát quyền lực đối với cơ quan hành chính nhà nước góp phần giúp các nhà lập pháp

có thêm căn cứ để hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành

7 Kết cấu của luận án

Ngoài Lời mở đầu, Kết luận, Danh mục các từ viết tắt, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Những vấn đề lý luận về Thanh tra Quốc hội và các loại Thanh tra Quốc hội trên thế giới dưới góc độ nghiên cứu so sánh

Chương 3: Nhu cầu vận dụng Thanh tra Quốc hội trong kiểm soát quyền lực đối với cơ quan hành chính nhà nước và xây dựng cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam hiện nay

Chương 4: Khả năng xây dựng cơ quan Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về Thanh tra Quốc hội

Nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội không phải là vấn đề mới tại nhiều nước trên thế giới Số lượng công trình nghiên cứu về cơ quan này tương đối nhiều, đặc biệt là các nước khu vực Bắc Âu như Thuỵ Điển, Phần Lan, Nauy… Tổng hợp các công trình nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở nước ngoài có thể chia thành hai nhóm: Nhóm 1 Các công trình nghiên cứu Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan kiểm soát quyền lực; Nhóm 2 Các công trình nghiên cứu Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan nhân quyền quốc gia Cụ thể:

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan kiểm soát quyền lực

Nghiên cứu thuộc nhóm này có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

- Sách: “Internetinal ombudsman yearbook”, Vol 1, 1997/ Vol.2, 1999/

Vol 3, 2000, by International Ombudsman Institute and Linda C Reif Đây là dạng sách được in hàng năm với các tuyển tập khác nhau, chuyên tập hợp các bài viết của các học giả quốc tế về ombudsman Cuốn 1 gồm 11 chuyên đề, nội dung

là tìm hiểu chung về ombudsman ở các khía cạnh khác nhau (dưới góc độ là nghề nghiệp, là một cơ quan, chức năng của ombudsman…) Cuốn 2 gồm 15 chuyên đề, trong đó, các tác giả đã tìm hiểu ombudsman ở một số khía cạnh thông qua tìm hiểu ombudsman ở một số quốc gia (Hong Kong, Kampala, Uganda…) Cuốn 3 gồm 7 chuyên đề, nghiên cứu vai trò của ombudsman trong lĩnh vực kiểm soát cơ quan hành chính (giám sát, kiểm tra trong lĩnh vực công, chống lại quan liêu…) và vai trò của ombudsman trong vấn đề quyền con người Thanh tra Quốc hội với tên gọi mang tính nguồn gốc là ombudsman được phân tích khá sâu sắc trên nhiều phương diện trong các công trình trên, cung cấp cho luận án nhiều quan điểm về Thanh tra Quốc hội của các nước trên thế giới, làm

cơ sở để xây dựng các nội dung lý luận cũng như phân tích mô hình cơ quan này

ở một số quốc gia Tuy vậy, các chuyên đề trong ba cuốn sách này không nghiên cứu một cách hệ thống các mô hình thanh tra Quốc hội trên thế giới mà chủ yếu

phân tích dưới dạng giới thiệu các vấn đề liên quan đến ombudsman và các nước được đề cập chỉ mang tính chất minh họa

- Sách: “European Ombudsman – Institutions”, của Gabriele Kucsko –

Stadlmayer, published by SpringWienNewYork, Austria, 2008 Công trình được chia làm ba phần phân tích cơ quan Thanh tra Quốc hội của các nước Châu Âu Trong đó, Phần một phân tích dưới góc độ so sánh pháp luật về Thanh tra Quốc hội ở các nước châu Âu Theo đó, nội dung pháp luật mà các tác giả so sánh bao gồm quy định về tổ chức cơ quan Thanh tra Quốc hội, thủ tục khởi xướng vụ việc (Initiation of Proceedings), đối tượng kiểm soát (Object of Control), tiêu chuẩn kiểm soát (Standard of Control), thẩm quyền của cơ quan Thanh tra Quốc hội, các mô hình Thanh tra Quốc hội (Classification by “Models) Phần hai các tác giả phân tích sự khác nhau về thẩm quyền Thanh tra Quốc hội của từng quốc gia thuộc khu vực Châu Âu Phần ba tổng hợp những giải đáp liên quan đến tổ chức và hoạt động của cơ quan Thanh tra Quốc hội thông qua những câu hỏi ngắn Với phương pháp so sánh làm phương pháp nghiên cứu chủ đạo, công trình đã cung cấp những thông tin tương đối chi tiết về tổ chức và hoạt động của

cơ quan Thanh tra Quốc hội của Châu Âu, giúp luận án có thêm tư liệu khi nghiên cứu so sánh Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới

- Sách: “The Ombudsman Enterprise and Administrative Justice”, của

Trevor Buck, Richard Kirkham và Brian Thompson Published by Ashgate Publishing Limited, Printed and bound in Great Britain by the MPG Books Group, UK, 2011 Cuốn sách gồm 4 phần: phần 1: Khái niệm và lý thuyết về Thanh tra Quốc hội và khiếu nại hành chính; phần 2: Chức năng của Thanh tra Quốc hội; phần 3: Kết luận Tác giả cuốn sách đã cung cấp những nội dung mang tính lý luận về Thanh tra Quốc hội, đánh giá được xu hướng phát triển của

Cơ quan thanh tra trong thế kỉ 21 Theo quan điểm của tác giả, Thanh tra Quốc hội ngày càng khẳng định được vị thế của mình trong việc đảm bảo tính hiệu quả trong giải quyết khiếu nại hành chính Xét bối cảnh ở Anh, sau hiện tượng suy thoái kinh tế toàn cầu diễn ra năm 2007 – 2010 đòi hỏi dịch vụ công cần phải được tổ chức một cách hợp lý và có khả năng sinh lợi (cost - effective), việc cắt giảm chi tiêu công được Liên minh công bố năm 2005 đòi hỏi phải có sự giám

sát chặt chẽ khu vực công Thanh tra Quốc hội đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề khiếu nại hành chính, góp phẩn đảm bảo một nền quản trị tốt

-Sách: “The Strengthening the Ombudsman Institution in Asia - Improving Accountability in Public Service Delivery through the Ombudsman”, của tổ chức

Asian Devolopment Bank, Phillippines năm 2011 Đây là công trình nghiên cứu

về cơ quan Thanh tra ở những nước khu vực Châu Á, trong đó có mô hình Thanh tra Quốc hội Cuốn sách đã chỉ ra sự phát triển Thanh tra Quốc hội ở Châu Á tương đối muộn và việc nghiên cứu về loại hình cơ quan này ở khu vực Châu Á cũng ít được học giả nghiên cứu Nguyên nhân của sự thiếu hụt này là do sự nhận thức chưa đúng mức về vai trò của Thanh tra Quốc hội trong việc đảm bảo nền quản trị tốt, trong khi đó, một sự thật trái ngược là loại cơ quan này đang ngày càng được vận dụng nhiều hơn ở Châu Á Dựa trên những khảo sát đánh giá hiệu quả hoạt động của chính phủ của một số nước Châu Á, đồng thời phân tích tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra ở những quốc gia này, công trình

đã chỉ ra những yếu tố để cơ quan thanh tra phát huy được vai trò của cơ quan thanh tra trong việc phòng chống tham nhũng, bảo đảm nền quản trị tốt và góp phần bảo vệ quyền con người thông qua kinh nghiệm của một số nước như Pakistan, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc…trong đó, có thể nói yếu tố độc lập với cơ quan hành chính được coi là yếu tố quan trọng nhất Mặc dù nghiên cứu không phân biệt các mô hình thanh tra, theo đó cũng không đi phân tích sâu sự khác biệt của Thanh tra Quốc hội so với các dạng thanh tra khác nhưng kết quả nghiên cứu của cuốn sách góp phần giúp luận án có thêm các số liệu đánh giá thực tế hiệu quả hoạt động của chính phủ nhiều nước Châu Á, trong đó có Việt Nam và giúp luận án thấy được một số đặc điểm về tổ chức Thanh tra Quốc hội

Âu; Chương 4 Thanh tra Thổ Nhĩ Kỳ Luận văn đã nghiên cứu mô hình thanh tra trong đó có Thanh tra Quốc hội của một số quốc gia và khu vực trên các phương diện: Lịch sử hình thành, phạm vi kiểm soát của cơ quan thanh tra, thủ tục và thẩm quyền thực hiện khiếu nại, thực tiễn hoạt động Những đánh giá, phân tích trong luận văn góp phần cung cấp các số liệu, thông tin về cơ quan Thanh tra Quốc hội ở một số nước trên thế giới

- Bài nghiên cứu “The Ombudsman Institution and The Quality of Democracy”, của TS P.Nikiforos Diamandouros.6 Nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ giữa cơ quan thanh tra trong việc thúc đẩy chất lượng của nền dân chủ Nội dung nghiên cứu gồm: 1 Nguồn gốc và sự lan tỏa của cơ quan Thanh tra Quốc hội trên thế giới; 2 Dân chủ và pháp quyền; 3 Sự đóng góp của cơ quan thanh tra tới chất lượng của nền dân chủ

- Bài nghiên cứu “The Relation between Ombudsman and the Courts – The viewpoint of the Venice Commission”, của Gabriele Kucsko – Stadlmayer

(Round Table with the Russian Commissioners for Human Rights 22/23 tháng

10 năm 2011) Bài thuyết trình về cơ quan thanh tra ở một số nước châu Âu, tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa cơ quan thanh tra với tòa án: phạm vi thanh tra của Thanh tra Quốc hội đối với tòa án để không ảnh hưởng đến tính độc lập của tòa án trong xét xử và vẫn đảm bảo kiểm soát được tòa án nhằm bảo vệ quyền con người

- Bài nghiên cứu: “The parliamentary ombudsman – withstanding the test

of time”, ed By TSO (the Stationery Office), 2007 Bài nghiên cứu của TS

Richard Kirkham của Khoa Luật Trường Đại học Shefield, gồm 32 trang, trong

đó tác giả đã chỉ ra những khó khăn, thách thức mà cơ quan Thanh tra Quốc hội phải đối diện để đảm bảo giải quyết thỏa đáng các khiếu nại của người dân hiện nay Tác giả cho rằng, hiệu quả công việc của thanh tra Quốc hội không chỉ do

nỗ lực đơn độc của cơ quan thanh tra mà phải có sự hợp tác từ các cơ quan nhà nước như Quốc hội, hệ thống tư pháp… Đồng thời, tác giả vẫn khẳng định tầm quan trọng của việc tồn tại thiết chế Thanh tra Quốc hội

6 Được lấy từ bài thuyết trình trong buổi khai mạc lễ tốt nghiệp trường Khoa học chính trị - Đại học Siena Xem: https://www.ombudsman.europa.eu/en/speech/en/348 truy cập: Ngày 25/5/2017

- Bài nghiên cứu: “How to be a good Ombudsman” của TS Jacob

Soderman, bài nghiên cứu được trình bày tại Hội nghị bồi dưỡng nâng cao công chức thanh tra châu Âu năm 2004 tại Marid Theo đó, tác giả đã trình bày nguồn gốc ra đời của cơ quan thanh tra đầu tiên tại châu Âu và sự phát triển các cơ quan thanh tra ở các nước Liên minh châu Âu, đánh giá tính hiệu quả của hoạt động thanh tra trong việc kiểm soát cơ quan hành chính thông qua việc quốc hội bầu cơ quan thanh tra nhằm đảm bảo sự độc lập của cơ quan thanh tra với cơ quan hành chính

- Sách: “The Danish Ombudsman”, March 1995, ed.by the Danish

Ombudsman and the Ministry of foreign affairs Cuốn sách là tài liệu chuyên sâu

về ombudsman của Đan Mạch, với 15 chuyên đề, nội dung là các bài nghiên cứu của nhiều tác giả về lịch sử hình thành, vai trò của ombudsman trong việc kiểm soát cơ quan hành chính, mối quan hệ với cơ quan nhân quyền châu Âu, triển vọng phát triển của mô hình này trong tương lai… Cuốn sách đã cung cấp cho luận án các nội dung quan trọng về Thanh tra Quốc hội ở Đan Mạch

Ngoài ra, một số công trình về kiểm soát quyền lực có đề cập Thanh tra Quốc hội như:

- Sách: “Tool for Parliamentary Oversight - A Comparative Study of 88 National Parliaments” của TS Hironori Yamamoto, Nxb Inter-Parliamentary

Union, 2007 Công trình dưới hình thức nghiên cứu so sánh đã phân tích cơ sở thực hiện quyền giám sát của Nghị viện đối với Chính phủ và đánh giá các công

cụ giám sát của của nghị viện của 88 quốc gia Trong đó, tại mục 3.1, Thanh tra Quốc hội được tác giả xác định là một trong những công cụ giám sát của Quốc hội được nhiều nước áp dụng Như vậy, công trình đã phần nào cho thấy, Thanh tra Quốc hội là một trong những phương thức kiểm soát quyền lực của Quốc hội đối với cơ quan hành chính Tuy nhiên, công trình cũng chưa có nhiều phân tích mang tính lý luận về mối quan hệ giữa Thanh tra Quốc hội và Quốc hội trong vấn đề kiểm soát quyền lực

- Sách: “Constitutional and administrative law” của tác giả Hilaire Barnett,

Cavendish Publishing Limited, London - Sydney, 2003 (tái bản lần thứ 3) Cuốn sách gồm có 7 phần và 26 chương, nghiên cứu toàn diện về pháp luật hiến pháp

và hành chính ở Anh trên cơ sở so sánh với các quan điểm, tư tưởng của các học giả về nhà nước và pháp luật trên thế giới Công trình cũng dành một chương để nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội của Anh (commissioners for administration:

‘ombudsman’) Công trình đã chỉ ra sự ra đời của Thanh tra Quốc hội ở Anh xuất phát từ nhu cầu kiểm soát quyền lực cũng như nhu cầu phát huy dân chủ của người dân Anh Cụ thể, trước khi thiết chế này ra đời, theo truyền thống, công dân có khiếu nại về quản lý hành chính của Chính phủ sẽ được giải quyết bởi tòa án hoặc các cơ quan tài phán hoặc thông qua các thành viên Nghị viện, tuy nhiên, các cách thức này cho thấy các phàn nàn được giải quyết không thỏa đáng và kết quả là có sự thay thế và bổ sung cơ chế mới để giúp công dân thực hiện được quyền này đó chính là Thanh tra Quốc hội.7 Công trình đã cho thấy Thanh tra Quốc hội là một thiết chế bổ sung nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực và phát huy dân chủ ở Anh Tuy nhiên, công trình cũng chỉ phân tích vấn đề này dưới góc độ lịch sử tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Anh chứ chưa có những phân tích đánh giá tổng hợp các vấn đề lý luận liên quan đến Thanh tra Quốc hội

1.1.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài về Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan nhân quyền quốc gia

Nghiên cứu thuộc nhóm này có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

- Sách: “The Role of National Human Rights Institutrions in Good Governance and Human Rights Protection” của GS Linda C Reft, Citation: 13

Harv Hum Rts J 1 2000 (công trình gồm 71 trang) Theo tác giả, cấu trúc của một nhà nước dân chủ đòi hỏi sự cải cách cả ba nhánh quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; pháp quyền cần phải được nhấn mạnh và quyền con người cần phải được thúc đẩy Những cơ quan nhà nước hoạt động như cơ chế giám sát để ngăn chặn những hoạt động không phù hợp của các cơ quan nhà nước cũng có thể được thành lập để đảm bảo một nền quản lý tốt như cơ quan kiểm toán, ủy ban bầu cử, ủy ban chống tham nhũng và các dạng cơ quan nhân quyền.8 Trong

7 Hilaire Barnett (2003), Constitutional and administrative law, Cavendish Publishing Limited, London -

Sydney, p 1.103

8Trích nguyên văn: “Democratic governance structures, including the legislative, executive / administrative, and judicial branches, can be reformed The rule of law can be strengthened Human rights protection can be improved”, “State institutions that act as oversight mechanisms to prevent improper state action and improve governance can also be established in the pursuit of good governance These institutions include state

đó, các tổ chức quốc tế và cả các quốc gia bày tỏ sự quan tâm đến các loại cơ quan nhân quyền trong việc thúc đẩy nền quản lý và bảo vệ quyền con người của nhà nước Công trình đã chỉ ra mô hình Thanh tra Quốc hội vốn chức năng ban đầu không nhấn mạnh vào yếu tố bảo vệ quyền con người, tuy nhiên, thực tế cho thấy, một số thanh tra xử lý các vụ việc làm phát sinh các vấn đề thực thi quyền con người cần phải sử dụng các quy định về quyền con người để giải quyết.9 Vào khoảng những năm giữa thập niên 70, một số quốc gia trên thế giới đã kết hợp

mô hình Thanh tra Quốc hội với ủy ban nhân quyền thành một thiết chế hỗn hợp (‘the hybrid human rights ombudsman’) như ở các nước châu Mỹ La Tinh, Trung và Tây Âu.10

- Sách: “The Ombudsman, Good Governance and the International Human Rights System” của GS Linda C Reifed, Nxb Springer, 2004 Cuốn sách bao

gồm 12 chương, nội dung đề cập sự phát triển quan niệm về Thanh tra Quốc hội, phân tích các khía cạnh về vai trò của ombudsman trong việc kiểm soát quyền lực của chính phủ, cơ quan hành chính và bảo đảm các quyền con người Tác phẩm là sự đánh giá khá toàn diện hoạt động của Thanh tra Quốc hội của các nước đại diện cho nhiều khu vực khác nhau trên thế giới

- Sách: “Human Rights Commissions and Ombudsman Offices: National Experiences Throughout the World” của nhóm tác gỉa Kamal Hossain, Leonard

F.M Besselink, Haile Selassie Gebre Selassie, Edmond Volker, Nxb Martinus Nijhoff Publishers, 2000 Cuốn sách là công trình nghiên cứu khá dày dặn hơn

800 trang về mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia thông qua phân tích mô hình Thanh tra Quốc hội của 23 nước trên thế giới, qua đó đúc rút những kinh nghiệm trong việc tổ chức và thành lập loại cơ quan này từ đó đề xuất cách thức vận dụng Thanh tra Quốc hội trong vấn đều thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền ở những nước mới chuyển từ chế độ nhà nước phi dân chủ sang nhà nước dân chủ cụ thể

là ở nước Cộng hoà dân chủ liên bang Ethiopia

auditors, electoral commissions,anti-corruption commissions, and various forms of national human rights institutions” Xem: GS Linda C Reft, (2000), The Role of National Human Rights Institutrions in Good Governance and Human Rights Protection”, Citation: 13 Harv Hum Rts J, p1

9 Trích nguyên văn: “The classical ombudsman does not have an express human rights mandate However, in practice, some of these ombudsmen handle some cases that raise a jurisdictional human rights issue that is dealt with by using human rights norms”, Xem: GS Linda C Reft, (2000), tlđd, p 10

10 Xem: GS Linda C Reft, (2000), tlđd, p.12

- Sách: “Righting Wrongs: The Ombudsman in Six Continents” của Roy

Gregory và Philip James Giddings (chủ biên), International Institute of Admistrative Sciences, Nxb IOS Press, 2000 Cuốn sách là tập hợp các bài nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở nhiều nước khác nhau trên thế giới của các chuyên gia trong giới nghiên cứu về pháp luật, khoa học chính trị…Ngoài những nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở những nước cụ thế, công trình còn có một

số nghiên cứu chung về sự hình thành và phát triển của Thanh tra Quốc hội, vai trò của Thanh tra Quốc hội đối với nền hành chính công, Thanh tra Quốc hội với vai trò là cơ quan nhân quyền và đánh giá xu hướng phát triển Thanh tra Quốc hội trong tương lai Công trình cung cấp rất nhiều thông tin về tổ chức và hoạt động Thanh tra Quốc hội các nước trên thế giới như Anh, Alaska, Argentina, Hồng Kông, Sri Lanka, Australia, Bỉ, Canada, Đan Mạch, Na Uy, Pháp, Đức, Ghana, Hy Lạp, Hungary, Ấn Độ, Châu Mỹ Latin, Hà Lan, Bắc Ai-len Mặt khác, nghiên cứu giúp luận án có những đánh giá về sự phát triển của Thanh tra Quốc hội trong tương lai

- Công trình nghiên cứu: “Defending Rights, Promoting Democracy: The Institution of Ombudsman in Poland, Russia and Bulgaria” của TS Evgeny

Finkel, Trường Đại học Hebrew, Jerusalem Công trình được thực hiện dưới dạng nghiên cứu so sánh Nội dung được triển khai gồm: khái quát về lịch sử hình thành cơ quan thanh tra, vai trò của cơ quan thanh tra trong việc thúc đẩy nền dân chủ và bảo vệ quyền con người Sau đó, tác giả đi vào phân tích cơ quan thanh tra của các quốc gia: Hà Lan, Nga và Bungari

- Bài nghiên cứu “The Hong Kong Ombudsman and Human Rights Protections Revisited” của GS Penny YT Tai, Trường Đại học Hồng Kông,

Citation: 17 Asia Pac L Rev 95 2009 Bài nghiên cứu đã đánh giá mô hình Thanh tra Quốc hội ở Hồng Kông, so sánh với Thanh tra Quốc hội cổ điển (mô hình của Thanh tra Quốc hội Thụy Điển), phân tích quá trình phát triển và chỉ ra những ưu điểm của việc áp dụng Thanh tra Quốc hội khi mở rộng phạm vi thẩm quyền trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người ở quốc gia này

Ngoài ra, trong một số nghiên cứu về các loại cơ quan nhân quyền quốc gia

cũng có đề cập Thanh tra Quốc hội, như:

- Sách: “Human Rights Institutions – The Role of United Nations” của Anna

- elina Pohjolainen, Nxb.The Danish Institute for Human Rights, 2006 Cuốn sách gồm 123 trang, chia làm 4 phần Công trình đã khái quát về cơ quan nhân quyền quốc gia, những tiêu chuẩn của cơ quan nhân quyền quốc gia (đối chiếu với nguyên tắc Paris); phân tích các ý tưởng về cơ quan nhân quyền quốc gia trong các hội nghị quốc tế, trong phần này, tác giả có đề cập ý tưởng biến cơ quan thanh tra (ombudsman) thành cơ quan nhân quyền thông qua việc tiếp nhận

và giải quyết các khiếu nại của người dân và quyền tiếp cận các tài liệu của chính phủ như mô hình thanh tra nghị viện một số nước Scandinavian Ý tưởng này ngày được các tổ chức phi chính phủ, các học giả quan tâm và việc áp dụng

mô hình này được lan tỏa ở nhiều nước trên thế giới.11

- Công trình nghiên cứu: “Cơ quan nhân quyền quốc gia – Mô hình,

chương trình, thách thức và giải pháp”, Frauke Lisa Seidensticker - Anna

Wuerth Nội dung nghiên cứu này gồm 4 phần, theo đó, tác giả đã phân tích khái quát các đặc điểm của cơ quan nhân quyền quốc gia đáp ứng các yêu cầu của công ước quốc tế về quyền con người, trong đó, tác giả đã đề cập vai trò của Thanh tra Quốc hội; đồng thời, công trình nghiên cứu cũng phân tích cơ quan nhân quyền của một số quốc gia trên thế giới và đưa ra đề xuất, giải pháp phát

triển cơ quan nhân quyền quốc gia

1.1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về cơ quan Thanh tra Quốc hội

Có thể thấy, nghiên cứu về cơ quan Thanh tra Quốc hội đã được nhiều học giả nước ngoài quan tâm và việc nghiên cứu được thực hiện ở nhiều phương diện

khác nhau, cụ thể:

Thứ nhất, về nội dung: Các công trình nghiên cứu đã phân tích và làm rõ về

vị trí, chức năng, thẩm quyền cũng như tổ chức và hoạt động của Thanh tra Quốc hội Theo đó, Thanh tra Quốc hội trên thế giới được biết đến với hai vai trò cơ

bản: một là, Thanh tra Quốc hội là thiết chế hiến định độc lập có vai trò kiểm soát nền hành chính công, góp phần xây dựng một nền quản trị tốt; hai là, Thanh

11 Ý tưởng được đưa ra tại Hội nghị quốc tế giữa các Nghị viện châu Âu về quyền con người diễn ra tại

Strasbourg năm 1971 Xem: Anna - elina Pohjolainen (2006), Human Right Institutions – The Role of United Nations, Đan Mạch, p 43

tra Quốc hội là loại cơ quan nhân quyền quốc gia được nhiều nước vận dụng bởi

một số ưu điểm của nó Cụ thể:

Ở phương diện là một thiết chế độc lập trong cơ chế kiểm soát quyền lực,

những nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội đã giúp luận án xác định được vị trí của cơ quan này trong các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước hiện nay Nhà nước hiện đại sử dụng các cơ chế kiểm soát quyền lực rất đa dạng, linh hoạt trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Bởi lẽ, kiểm soát quyền lực theo thuyết phân chia quyền lực đơn thuần ở nhà nước dân chủ thời kì đầu thế kỉ

20 đã bộc lộ những hạn chế nhất định trước sự phát triển nhanh chóng của kinh

tế - xã hội, kéo theo đó là sự nổi lên về vai trò của các cơ quan hành chính Thực

tế đó đặt ra yêu cầu cần phải có những cơ chế kiểm soát quyền lực mới bổ trợ cho cơ chế kiểm soát quyền lực truyền thống Theo đó, Thanh tra Quốc hội ra đời, được xem là một trong những thiết chế thuộc cơ chế kiểm soát “mềm” (‘soft control’) - với những đặc tính độc lập, người dân dễ tiếp cận, hình thức kiểm soát đa dạng, linh hoạt đã thể hiện có nhiều ưu điểm trong việc kiểm soát quyền lực hiện nay, đặc biệt là đối với những quốc gia mà việc tổ chức hoạt động giữa các nhánh quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp chưa thực sự hiệu quả

Ở phương diện là CQNQQG, những nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội đã giúp luận án đánh giá được xu thế phát triển của cơ quan này Từ một thiết chế kiểm soát quyền lực đơn thuần, giúp quốc hội kiểm soát chính phủ (một số quốc gia còn kiểm soát cả tòa án), Thanh tra Quốc hội hiện nay còn đóng vai trò là cơ quan bảo vệ quyền con người Việc mở rộng phạm vi chức năng để trở thành CQNQQG khiến Thanh tra Quốc hội ngày càng lan tỏa đến các nước trên thế giới

Như vậy, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về Thanh tra Quốc hội cung cấp những thông tin, tài liệu tương đối đầy đủ, trên cơ sở đó, luận án có thể đánh giá một cách toàn diện về bản chất cũng như lý giải được sự hình thành và phát triển của Thanh tra Quốc hội

Thứ hai, về phương pháp nghiên cứu: Đa phần các công trình nghiên cứu

về Thanh tra Quốc hội được thực hiện dưới dạng nghiên cứu tổng hợp Bên cạnh

đó cũng có những nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở một quốc gia cụ thể Các

công trình sử dụng phương pháp nghiên cứu chủ đạo là phân tích, thống kê, chỉ một số công trình sử dụng phương pháp nghiên cứu so sánh làm phương pháp nghiên cứu chủ đạo, tuy nhiên phạm vi so sánh chỉ giới hạn ở phạm vi khu vực nhất định hoặc chỉ một nhóm nhỏ quốc gia cụ thể mà chưa có công trình nghiên cứu so sánh ở phạm vi bao quát hơn, chẳng hạn so sánh các mô hình Thanh tra Quốc hội theo giai đoạn phát triển hay so sánh Thanh tra Quốc hội giữa các khu vực Châu Âu, Châu Á, Châu Mỹ… Những phương pháp nghiên cứu mà các học giả nước ngoài áp dụng cho việc tìm hiểu cơ quan Thanh tra Quốc hội giúp luận

án có thêm kinh nghiệm để thực hiện việc nghiên cứu của mình

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước về Thanh tra Quốc hội và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

1.2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội

So với thế giới, số lượng công trình nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam chưa thực sự nhiều, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

- Sách: “Các thiết chế hiến định độc lập – Kinh nghiệm quốc tế và triển vọng ở Việt Nam”, Nxb Hồng Đức, Viện chính sách công và pháp luật, (đồng

chủ biên) GS.TS Nguyễn Thị Mơ - TS Nguyễn Văn Thuận – TS Vũ Công Giao - GS.TSKH Đào Trí Úc, Hà Nội, 2013 Nội dung sách gồm 7 phần, trong

đó, phần II là các bài nghiên cứu về Ombudsman – trong đó, các tác giả đã phân tích khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Thanh tra Quốc hội trên thế giới, vai trò của Thanh tra Quốc hội đồng thời phân tích khái quát tổ chức và hoạt động của Thanh tra Quốc hội ở một số nước khu vực Bắc Âu như Thuỵ Điển, Phần Lan, Ba Lan, Na uy

- Sách: “Tổ chức và hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát của một số nước trên thế giới” của tác giả Nguyễn Văn Kim, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2002 Công trình đã phân tích các mô hình thanh tra khác nhau ở các nước trên thế giới, trong đó, hai loại mô hình cơ quan thanh tra cơ bản là Thanh tra Quốc hội và thanh tra nằm trong cơ cấu của cơ quan hành chính trên cơ sở phân tích cơ quan thanh tra của một số quốc gia tiêu biểu như Thanh tra Quốc hội ở Thụy Điển, Đan Mạch; Bộ giám sát hành chính ở Trung Quốc, Bộ giám sát hành chính ở Ai Cập… Tác giả kết luận, mô hình thanh tra được tổ chức phụ thuộc

vào đặc điểm, thực tiễn của mỗi quốc gia, tuy nhiên, hoạt động cơ quan thanh tra

có hiệu quả thì tính độc lập với cơ quan hành chính là yếu tố rất quan trọng

- Sách: “Cơ quan nhân quyền quốc gia, 101 câu hỏi – đáp”, của tác giả Lã

Khánh Tùng, Nxb Hồng Đức, Hà Nội, 2017 Công trình nghiên cứu dưới dạng trả lời những câu hỏi cơ bản liên quan đến CQNQQG trên thế giới Trong đó, tác giả khẳng định Thanh tra Quốc hội là một trong các dạng cơ CQNQQG phổ biến, đặc biệt là các nước Châu Âu, Châu Mỹ Latin Ngoài ra, tác giả còn phân tích đặc điểm nổi bật của Thanh tra Quốc hội một số nước trên thế giới như Nga, Argentina, Peru, Namibia… Nghiên cứu đã cung cấp cho luận án những đặc điểm cơ bản của Thanh tra Quốc hội dưới góc độ là CQNQQG

- Sách “Nghiên cứu so sánh Hiến pháp các quốc gia Asean” của tác giả Tô

Văn Hòa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015 Đây là công trình nghiên cứu các nội dung của hiến pháp các nước Asean trong đó có một phần về Thanh tra Quốc hội dưới góc độ so sánh Công trình đã khẳng định Thanh tra Quốc hội là một trong những cơ quan kiểm soát độc lập, có vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền hiện đại Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của công trình chỉ dừng lại ở phân tích khái quát cơ quan Thanh tra Quốc hội tại hai nước thuộc Asean là Thái Lan và Philippines Công trình cung cấp cho luận án tài liệu về tổ chức Thanh tra Quốc hội của một số nước Asean Mặt khác, cuốn sách cung cấp cho luận án phương pháp triển khai một công trình dưới dạng nghiên cứu so sánh

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở của Thanh tra Chính phủ năm 1999

về “Tổ chức hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát của một số nước trên thế giới” Trong đó, có các chuyên đề của các tác giả nghiên cứu về tổ chức và hoạt

động của cơ quan thanh tra của một số nước trên thế giới như: “Sự thành lập và hoạt động của thanh tra Quốc hội Đan Mạch”, của tác giả Văn Tiến Mai; “Thanh tra Quốc hội của Canada” của tác giả Đinh Quang Tuyến, “Tổ chức và hoạt động của thanh tra Thụy Điển” của tác giả Vũ Văn Chiến, “Giới thiệu về cơ quan thanh tra Philippines” của tác giả Đặng Khánh Toàn… Các nghiên cứu này đã cung cấp cho luận án những thông tin cơ bản về tổ chức cơ quan Thanh tra ở một

số nước trên thế giới

- Luận án tiến sĩ: “Vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nước trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam”, Nguyễn Văn Tuấn12, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2015 Luận án gồm 175 trang, chia làm 4 chương: Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu; Chương 2 Cơ sở lý luận về vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nước trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp; Chương 3 Quá trình hình thành, phát triển của các cơ quan thanh tra và thực trạng vai trò của cơ quan thanh tra trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam; Chương 4 Yêu cầu khách quan nhằm phát huy vai trò của cơ quan thanh tra trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp, quan điểm và giải pháp phát huy vai trò của các cơ quan thanh tra trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam Luận án đã cung cấp nhiều tài liệu về Thanh tra Quốc hội trên thế giới, đồng thời giúp luận án có những số liệu thực tiễn đánh giá mô hình cơ quan thanh tra ở Việt Nam hiện nay, qua đó có cơ sở kiến nghị hoàn thiện cơ quan thanh tra theo hướng thành lập Thanh tra Quốc hội Ngoài ra, nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội còn được thực hiện dưới dạng các bài tạp chí như: “Bàn về thiết chế Ombudsman liên bang ở Nga”,

Mai Văn Thắng, Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia: Luật học tập 31- số

2/2015; “Thanh tra Quốc hội trên thế giới và giá trị tham khảo đối với Việt

Nam”, Hoàng Hùng Hải, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/2014;

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

- Bài nghiên cứu: “Thanh tra Quốc hội của một số nước trên thế giới và sự

cần thiết thành lập ở Việt Nam” của tác giả Trương Thị Hồng Hà13 Trên cơ sở phân tích Thanh tra Quốc hội một số nước tiêu biểu ở khu vực Bắc Âu như Thuỵ Điển, Phần Lan, Ba Lan, Na Uy, tác giả đặt vấn đề tại mục 3: Thanh tra Quốc hội có phải là thiết chế cần thiết và phù hợp với Việt Nam?14 Trong mục này, tác giả đã phân tích những ưu điểm của Thanh tra Quốc hội khi áp dụng ở Việt

12Nguyễn Văn Tuấn (2015), “Vai trò của các cơ quan thanh tra nhà nước trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, tr 38

13 Trong sách: Đào Trí Úc, Nguyễn Thị Mơ, Nguyễn Văn Thuận, Vũ Công Giao (2013),“Các thiết chế hiến định độc lập – Kinh nghiệm quốc tế và triển vọng ở Việt Nam”, Viện chính sách công và pháp luật, Hà Nội,

tr.66 - tr79

14 Đào Trí Úc, Nguyễn Thị Mơ, Nguyễn Văn Thuận, Vũ Công Giao (2013), tlđd, Tr.76

Nam: Thanh tra Quốc hội bảo đảm tính khách quan; nâng cao được chất lượng giải quyết khiếu nại, tố cáo; giúp Quốc hội thực hiện tốt hơn nhiệm vụ giải quyết khiếu nại tố cáo của công dân – đáp ứng vai trò của cơ quan đại biểu của dân; là thiết chế giám sát hữu hiệu trong việc phòng chống tham nhũng, lãng phí và các hình thức vi phạm pháp luật khác của Chính phủ, chính quyền địa phương, bảo vệ được các quyền và tự do cơ bản cho nhân dân Với những lập luận trên, có thể thấy, tác giả ủng hộ và đánh giá việc áp dụng Thanh tra

Quốc hội ở Việt Nam là phù hợp

- Sách “Kiểm soát quyền lực nhà nước – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Trịnh Thị Xuyến, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2008 Cuốn sách đã cung cấp những cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước, chỉ ra được nhu cầu và tính tất yếu của việc kiểm soát quyền lực nhà nước Công trình đã đánh giá thực trạng kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay, trong đó, tác giả có đề cập thực trạng kiểm soát quyền lực giữa nhánh lập

pháp với hành pháp Tác giả khẳng định: “Sự hạn chế quyền lực hành pháp ở các nước phát triển thực chất do đảng đối lập thực hiện Việt Nam là chế độ một đảng cầm quyền, không có đảng đối lập nên không có một hình thức kiểm soát bên ngoài hữu hiệu nào ngoài sự kiểm soát từ chính cơ quan nhà nước, sự tự kiểm soát của Đảng”.15 Từ đó, tác giả chỉ ra tầm quan trọng của hoạt động giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ Tuy nhiên, qua phân tích các hình thức giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ, tác giả cũng cho rằng hoạt động này còn nhiều hạn chế Về hoạt động tự kiểm soát của Chính phủ, tác giả đã phân tích vai trò của thanh tra theo quy định pháp luật của Việt Nam hiện nay và chỉ

ra những điểm hạn chế về tính độc lập của thanh tra, vấn đề xử lý kết quả thanh tra, chế tài đối với người làm công tác thanh tra.16 Phần kiến nghị, tác giả cũng

đề xuất việc thành lập Thanh tra Quốc hội để tăng tính chuyên nghiệp và hiệu quả trong hoạt động giám sát của Quốc hội Tuy nhiên, các kiến nghị chỉ dừng lại ở góc độ gợi ý cơ bản chứ chưa đi sâu vào phân tích xây dựng từng khía cạnh

cụ thể về cơ quan Thanh tra Quốc hội phù hợp với Việt Nam

15 Trịnh Thị Xuyến, (2008), Kiểm soát quyền lực nhà nước – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 158

16 Trịnh Thị Xuyến, tlđd, tr 182

- Bài nghiên cứu: “Thanh tra Quốc hội trên thế giới và giá trị tham khảo

đối với Việt Nam”, của tác giả Hoàng Hùng Hải, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật,

số 5/2014 Trong bài nghiên cứu tác giả đã tìm hiểu hoạt động Thanh tra Quốc hội một số nước tiêu biểu trên thế giới như Thuỵ Điển, Đan Mạch và cũng đưa ra những kiến nghị mang tính đề xuất ban đầu về việc vận dụng cơ quan Thanh tra

Quốc hội ở Việt Nam

- Luận văn thạc sĩ luật học: “Hoàn thiện tổ chức và hoạt động Ban dân

nguyện thuộc Ủy ban thường vụ Quốc hội trong bối cảnh Việt Nam hiện nay”,

Trần Hồng Cẩn, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2015 Luận văn gồm 69 trang, chia làm 2 chương: Chương 1 Một số vấn đề lý luận về công tác dân nguyện và Ban dân nguyện thuộc Ủy ban thường vụ Quốc hội; Chương 2 Thực trạng tổ chức và hoạt động của Ban dân nguyện và giải pháp hoàn thiện Luận văn đã phân tích tổ chức và hoạt động của Ban dân nguyện thuộc Ủy ban thường vụ Quốc hội ở Việt Nam thời gian qua, chỉ ra được ưu điểm và hạn chế của mô hình này, qua đó đưa ra giải pháp hoàn thiện trên cơ sở học tập mô hình một số nước trên thế giới về cơ quan có cùng chức năng, trong đó tác giả có đề cập mô hình

Thanh tra Quốc hội

Ngoài những công trình đề xuất trực tiếp việc áp dụng mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam thì còn có một số công trình nghiên cứu tuy không kiến nghị trực tiếp cơ quan Thanh tra Quốc hội nhưng thông qua việc chỉ ra những hạn chế trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam đặc biệt là đối với hệ thống của cơ quan hành chính hay những nghiên cứu phản ánh nhu cầu xây dựng cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam làm cơ sở để đánh giá được tính khả thi khi áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

- Sách “Sự hạn chế quyền lực nhà nước”, tác giả Nguyễn Đăng Dung, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, tái bản lần thứ 1 năm 2014 Nội dung sách gồm 8 chương, trong đó, tác giả đã chỉ ra được những nội dung mang tính lý luận về vấn đề cần phải hạn chế quyền lực nhà nước, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát, đặc biệt là vấn đề kiểm soát Chính phủ được thể hiện ở Chương

I và Chương II Tiếp đó, tác giả đã phân tích mối quan hệ giữa kiểm soát quyền

lực với việc xây dựng nhà nước pháp quyền tại Chương III và mối quan hệ giữa kiểm soát quyền lực với đảm bảo nhân quyền ở Chương IV Ở những chương sau công trình đã phân tích và đánh giá các phương thức để kiểm tra, giám sát quyền lực, trong đó, có đề cập việc tăng cường giám sát của Quốc hội “là một xu hướng chung của thế giới, không kể của nền dân chủ nào”17 và nhấn mạnh tính chịu trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội và nhân dân Mặc dù công trình không

đề cập trực tiếp mô hình Thanh tra Quốc hội nhưng những lập luận về vấn đề kiểm soát quyền lực, ý nghĩa của việc kiểm soát quyền lực trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước đã giúp cho luận án thấy được nhu cầu thành lập Thanh tra Quốc hội trong tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền hiện nay

- Sách “Thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền”, tác giả Nguyễn Đăng

Dung, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2004 Đây là công trình nghiên cứu khá chuyên sâu về nhà nước pháp quyền liên quan đến lĩnh vực tư pháp Tác giả đã phân tích những quan điểm khác nhau trên thế giới về nhà nước pháp quyền, từ đó chỉ ra những nét đặc trưng của thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền Tác giả nhấn mạnh vai trò độc lập của tư pháp trong việc thực hiện quyền lực Những lập luận được thể hiện trong cuốn sách này giúp tác giả luận án thấy rõ hơn mối quan hệ giữa xây dựng nhà nước pháp quyền với việc kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan thuộc các nhánh quyền Trong đó, cuốn sách có đề cập quan niệm về phạm vi chủ thể có thẩm quyền xét xử, trong một số trường hợp đặc biệt, Nghị viện có thể thực hiện quyền xét xử (luận tội) thay vì giao việc đó cho tòa án, chẳng hạn: xét xử các quan chức hành chính cấp cao như Thủ tướng, Bộ trưởng18… Sở dĩ Nghị viện nhiều nước có quyền này vì để truy tố và xét xử được các quan chức cấp cao là hết sức khó khăn, các cơ quan tư pháp thông thường sẽ gặp nhiều trở ngại Mặt khác quy định này cũng đảm bảo nghị viện có thể giám sát hoạt động của hành pháp và các quan chức khác theo quy định của

17Nguyễn Đăng Dung (2005), Sự hạn chế quyền lực nhà nước, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 222

18 Theo quan niệm truyền thống của nhà nước tư bản, chức năng xét xử không chỉ do cơ quan Tòa án đảm nhiệm mà còn do Nghị viện đảm nhiệm Quan điểm này được phá triển rộng rãi ở thời kỳ cách mạng tư sản cũng như thời kỳ chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn tự do cạnh tranh Theo quy định của hiến pháp tư sản, phần lớn Nghị viện có quyền luận tội các quan chức cao cấp nhất của nhà nước từ hàm bộ trưởng trở lên đến nguyên thủ quốc gia Thủ tục xét xử ở Nghị viện được pháp luật tư sản gọi là “thủ tục đàn hạch” Ngoài chức năng xét xử các vụ việc cụ thể vi phạm pháp luật của các quan chức cao cấp, nghị viện còn có nhiệm vụ xem xét các đơn từ kháng nghị về các quyết định và bản án của Tòa án tối cao và của các tòa án khác Xem:

Nguyễn Đăng Dung, (2004), Thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền, Nxb Tư pháp, Hà Nội, tr 43

pháp luật được tốt hơn, hiệu quả hơn, ngăn chặn sự lạm quyền, tham nhũng của ngành hành pháp và các quan chức nhà nước Một ủy ban điều tra có thể được thiết lập để giúp Nghị viện thực hiện quyền này Nghị viện có thể phối hợp với

cơ quan cảnh sát điều tra làm sáng tỏ sự thật Như vậy, xuất phát từ mục đích kiểm soát quyền lực, các cơ quan trong các nhánh quyền lực có quyền thực hiện một phần quyền của cơ quan thuộc nhánh quyền lực khác Ví dụ: mặc dù Quốc hội có quyền lập pháp nhưng Chính phủ vẫn có thể thực hiện quyền soạn thảo dự luật; mặc dù Tòa án có chức năng xét xử nhưng Nghị viện vẫn có thể luận tội đối với quan chức hành chính Sự phối hợp này giúp các cơ quan nhà nước bổ trợ năng lực cho nhau đồng thời có thể kiểm soát quyền lực lẫn nhau Luận điểm này của GS.TS Nguyễn Đăng Dung giúp tác giả luận án có cơ sở lý luận trong việc thiết kế thiết chế nằm trong cơ cấu của Quốc hội giúp Quốc hội có thể điều tra các quan chức hành chính và có thể đưa ra các khuyến nghị để Quốc hội tăng cường năng lực giám sát của mình đối với các thành viên của Chính phủ

- Sách: “Quốc hội Việt Nam trong nhà nước pháp quyền”, Khoa Luật, Đại

học quốc gia Hà Nội, GS.TS Nguyễn Đăng Dung (chủ biên), Nxb Đại học Quốc gia 2007 Sách có dung lượng hơn 400 trang, chia làm 4 chương: Chương

1 Nhà nước pháp quyền và những đòi hỏi của nhà nước pháp quyền; Chương 2 Những yêu cầu của Quốc hội/Nghị viện trong nhà nước pháp quyền; Chương 3 Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay; Chương 4 Những đòi hỏi của Quốc hội Việt Nam trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Cuốn sách đã phân tích sự hình thành và phát triển nhà nước pháp quyền qua các thời kỳ lịch sử và đưa ra những đặc điểm của học thuyết nhà nước pháp quyền Tác giả cho rằng, nhà nước pháp quyền chỉ là một phần của học thuyết “the rule of law” nhưng nhà nước pháp quyền đóng vai trò quan trọng trong một xã hội được tổ chức và vận hành trên cơ sở các quyền được pháp luật quy định rạch ròi theo luật của tự nhiên.19 Trên cơ sở khẳng định nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước chống lại sự lạm quyền

và sự tùy tiện Trên cơ sở đó, tác giả phân tích những yêu cầu của Quốc hội đáp ứng được đặc điểm của nhà nước pháp quyền, chỉ ra tầm quan trọng của Quốc

19 Nguyễn Đăng Dung (2007), Quốc hội Việt Nam trong nhà nước pháp quyền”, Khoa Luật, Đại học quốc gia

Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, tr 26

hội trong nhà nước pháp quyền, đòi hỏi Quốc hội phải là nơi ban hành ra các đạo luật tạo thành một hệ thống pháp luật vì công lý, vì con người; phải có trách nhiệm tham gia tích cực vào sự kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, chịu giới hạn quyền lực bằng hoạt động xét xử của tư pháp.20 Liên hệ với Việt Nam, tác giả đánh giá hoạt động của Quốc hội trong việc giám sát chính phủ, giám sát giải quyết khiếu nại của công dân hiện nay đang bị quá tải … Từ

đó, tác giả đã đưa ra những kiến nghị về đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội Đây cũng là một trong những cơ sở quan trọng để luận án kiến nghị áp dụng Thanh tra Quốc hội góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của Quốc hội trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo cho người dân

- Sách: “Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay”, tác giả

Trần Ngọc Đường, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011 Sách gồm 600 trang được chia thành 4 chương: Chương 1: Yêu cầu đổi mới bộ máy nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Chương 2 Quá trình đổi mới mô hình bộ máy nhà nước trong lịch sự lập hiến Việt Nam; Chương 3 Thực trạng mô hình tổ chức bộ máy nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ năm 1992 đến nay; Chương 4 Phương hướng đổi mới mô hình tổ chức bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay Cuốn sách đã chỉ ra tiến trình phát triển bộ máy nhà nước Việt Nam qua từng thời kỳ, đặc biệt là chỉ ra mối quan hệ giữa nhà nước dân chủ với

mô hình nhà nước pháp quyền Trong đó, đổi mới tổ chức, hoạt động của Quốc hội là một trong những vấn đề quan trọng để có được một bộ máy nhà nước dân chủ Mặc dù có đề cập đến việc nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội như hoàn thiện chức năng giám sát, xây dựng cơ chế giám sát có hiệu lực, kiến nghị thành lập thêm một số ủy ban của Quốc hội, tuy nhiên những kiến nghị đó mới chỉ dừng lại ở định hướng chứ chưa đưa ra phương án cụ thể cũng như chưa có nhiều luận điểm về đưa ra có chế hỗ trợ Quốc hội như Thanh tra Quốc hội Tuy vậy, công trình đã có những luận điểm quan trọng để tác giả luận án đánh giá được khả năng thành lập cơ quan Thanh tra Quốc hội

20 Nguyễn Đăng Dung (2007), tldd, , tr 157

- Luận án tiến sĩ: “Giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính ở Việt Nam”, Hoàng Ngọc Dũng, Học viện Hành chính quốc

gia, 2015 Luận án gồm 4 chương: Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án; Chương 2 Cơ sở lý luận về giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính ở Việt Nam; Chương 3 Khiếu nại hành chính và giải quyết khiếu nại hành chính từ năm 1999 đến nay; Chương

4 Quan điểm và giải pháp bảo đảm giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính hiện nay Mặc dù luận án không đề cập đến mô hình Thanh tra Quốc hội Tuy nhiên, nội dung luận án đã cung cấp thông tin về thực trạng giải quyết khiếu nại của các cơ quan hành chính và nhu cầu của xã hội, của người dân trong việc nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại ở Việt Nam hiện nay, đây là một trong những cơ sở thực tiễn quan trọng để tác giả luận án có thể kiến nghị mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

1.2.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong nước về Thanh tra Quốc hội và khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam

Trước hết, về tình hình nghiên cứu Thanh tra Quốc hội ở trong nước, có thể

đúc rút một số nhận xét sau:

Thứ nhất, về phạm vi nghiên cứu: Mặc dù ở Việt Nam đã có công trình

nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội cả dưới hình thức nghiên cứu tổng hợp cũng như nghiên cứu ở một quốc gia cụ thể, tuy vậy, số lượng các công trình nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội so với thế giới là chưa nhiều và chưa có tính quy mô, các công trình mới dừng lại ở gốc độ khái quát, chủ yếu nghiên cứu mô hình Thanh tra Quốc hội ở những quốc gia điển hình (chủ yếu là các nước Bắc Âu)

Do đó, luận án trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trong nước cần phải tiếp tục nghiên cứu cơ quan Thanh tra Quốc hội ở góc độ rộng hơn, toàn diện hơn Không chỉ nghiên cứu những nước ở khu vực châu Âu nơi Thanh tra Quốc hội rất phát triển mà còn nghiên cứu cả những nước ở các khu vực khác trên thế giới như châu Mỹ, châu Á, châu Phi để tìm ra những nét đặc trưng và sự đa dạng của thiết chế Thanh tra Quốc hội ở các nước trên thế giới, qua đó, đánh giá được

xu hướng phát triển của mô hình này

Thứ hai, về nội dung: Các nghiên cứu trong nước về Thanh tra Quốc hội cơ

bản cũng tiếp cận cơ quan này ở phương diện là cơ quan kiểm soát quyền lực

hoặc là cơ quan nhân quyền quốc gia

Thứ ba, về phương pháp nghiên cứu: Đa phần các công trình sử dụng

phương pháp phân tích, thống kê làm phương pháp chủ đạo, số ít thực hiện dưới góc độ nghiên cứu so sánh tuy nhiên phạm vi so sánh tương đối hẹp, chưa đảm

bảo tính bao quát, toàn diện

Tiếp theo, về nghiên cứu khả năng áp dụng Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam, có thể thấy, đa phần các công trình đều có những ý kiến đề xuất về việc áp dụng loại cơ quan này ở Việt Nam, tuy nhiên, các kiến nghị mới chỉ dừng lại ở góc độ gợi mở và đưa ra một số lập luận mang tính cơ bản Đặc biệt, một điểm

mà theo tác giả các công trình nghiên cứu ở Việt Nam chưa đề cập đó là phân tích những tác động của Thanh tra Quốc hội đối với các cơ quan nhà nước có liên quan khi áp dụng ở Việt Nam; lựa chọn và thiết kế mô hình Thanh tra Quốc hội nào là phù hợp cho Việt Nam khi thiết chế thanh tra trên thế giới được tổ chức khá đa dạng, những khó khăn có thể gặp phải, hướng khắc phục như thế nào khi áp dụng mô hình này Đó là những nhiệm vụ quan trọng mà nghiên cứu sinh muốn tiếp tục phát triển trong trình luận án này

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Qua phân tích đánh giá tình hình nghiên cứu Thanh tra Quốc hội trong nước và trên thế giới có thể thấy, đối với thế giới, đây là vấn đề không còn quá mới mẻ, việc nghiên cứu đã được tiến hành từ lâu, tuy nhiên, những năm gần đây, vẫn có những học giả nước ngoài tiếp tục nghiên cứu và nhìn nhận cơ quan này ở nhiều phương diện mới, gắn với bảo vệ quyền con người hay vấn đề quản trị tốt Đối với Việt Nam, so với thế giới thì việc nghiên cứu thiết chế này vẫn chưa thực sự thoả đáng Số lượng công trình quy mô còn hạn chế, chủ yếu là những nghiên cứu mang tính nhỏ lẻ trong phạm vi nghiên cứu ở một vài quốc gia nhất định

Về đánh giá tính khả thi trong việc áp dụng mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam, một thực tế là vào thập niên 90, việc tham khảo kinh nghiệm các nước

có mô hình Thanh tra Quốc hội để đánh giá khả năng vận dụng mô hình Thanh tra Quốc hội ở Việt Nam đã từng được Nhà nước đặt ra chứ không chỉ dừng lại ở các nghiên cứu của các nhà khoa học Tuy vậy, tại thời điểm đó, vì những lý do khác nhau, mô hình này vẫn chưa được áp dụng Mặt khác, dưới góc độ nghiên cứu, các kiến nghị áp dụng chỉ dừng lại ở việc ủng hộ thành lập mà chưa đề xuất

mô hình cụ thể cho Việt Nam cũng như chưa đánh giá tác động của thiết chế này trong tổ chức hoạt động của bộ máy nhà nước

Như vậy, Thanh tra Quốc hội vẫn còn là một đề tài cần phải được tiếp tục khai thác nghiên cứu ở Việt Nam Đây cũng là mục đích của tác giả khi lựa chọn

đề tài này, nghiên cứu Thanh tra Quốc hội dưới góc độ so sánh cần phải đánh giá toàn diện, sâu sắc hơn để trả lời cho câu hỏi có nên áp dụng Thanh tra Quốc hội

ở Việt Nam hay không và nếu áp dụng, cơ quan này sẽ được thiết kế như thế nào trong bộ máy nhà nước

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THANH TRA QUỐC HỘI

VÀ CÁC LOẠI THANH TRA QUỐC HỘI TRÊN THẾ GIỚI

DƯỚI GỐC ĐỘ SO SÁNH 2.1 Những vấn đề lý luận về Thanh tra Quốc hội

2.1.1 Khái niệm Thanh tra Quốc hội

2.1.1.1 Khái niệm thanh tra và thanh tra nhà nước

Cần phải thấy rằng,Thanh tra Quốc hội là một dạng cơ quan thanh tra, dù chức năng của Thanh tra Quốc hội hiện nay có thể được xác định ở nhiều phương diện khác nhau Do đó, để hiểu cách thức tổ chức và hoạt động của loại

cơ quan này, cần phải nắm được những khái niệm mang tính nguồn gốc như khái niệm thanh tra và thanh tra nhà nước

a Khái niệm thanh tra

“Thanh tra” là thuật ngữ có nguồn gốc tiếng Latin: “inspectorate” nghĩa là

“nhìn vào bên trong”, chỉ hình thức xem xét từ phía bên ngoài vào hoạt động của

một số đối tượng nhất định.21 Hiện nay, thuật ngữ “thanh tra” đã được giải thích

ở nhiều từ điển khác nhau như: Từ điển tiếng Anh định nghĩa “thanh tra” là

“hoạt động xem xét một vấn đề gì đó một cách cẩn thận hoặc là việc một cơ quan đến kiểm tra một tổ chức hay một doanh nghiệp về sự đúng đắn và tuân thủ pháp luật hay không”;22 Từ điển tiếng Việt thì giải nghĩa “thanh tra” là hoạt

động “điều tra, xem xét làm rõ sự việc”;23 Từ điển giải thích từ ngữ Luật học

cũng lý giải “thanh tra” chính là “kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, kế hoạch nhà nước của cơ quan, tổ chức, cá nhân và giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của cơ quan, người có thẩm quyền”.24 Bên cạnh đó, dưới góc độ thực hiện quyền lực nhà nước, Giáo trình Luật thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo của trường Đại học Luật Hà Nội đã định nghĩa hoạt

động thanh tra như sau: Thanh tra là “hoạt động chuyên trách do bộ máy thanh tra đảm nhiệm có nội dung là việc kiểm tra, xem xét, đánh giá, kết luận chính

21 Nguyễn Văn Tuấn, tlđd, tr 54

22 “The act of looking at something carefully, or an official visitto a building or organization to check that everything is correct and legal” Xem: http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/inspection, truy cập

ngày 25/5/2018

23 Từ điển tiếng việt, Nxb Khoa học - xã hội, Hà Nội, 1994, tr 1529

24 Trường Đại học Luật Hà Nội, (2010), Từ điển giải thích thuật ngữ luật học, tr 106

thức về việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, kế hoạch của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quản lý hành chính nhà nước nhằm phòng ngừa, xử

lý các vi phạm pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước”

Có thể thấy, “thanh tra” được định nghĩa dựa trên những phương diện khác nhau, tuy nhiên, có thể rút ra một số tính chất cơ bản của hoạt động thanh tra như sau:

Một là, nội dung của hoạt động thanh tra là xem xét, đánh giá một việc hay

một vấn đề nào đó của cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân trong xã hội từ đó đưa ra kết luận về việc tuân thủ quy định pháp luật hay tính hiệu quả của các

hành vi đó

Hai là, yêu cầu kĩ thuật của hoạt động thanh tra: Để làm sáng tỏ sự việc,

quá trình đánh giá, xem xét trong hoạt động thanh tra đòi hỏi tính cẩn thận, cân nhắc kĩ lưỡng để có thể đưa ra những kiến nghị hợp lý, thuyết phục Do đó, đa phần các cuộc thanh tra áp dụng các hoạt động mang tính nghiệp vụ chuyên môn như điều tra, thu thập và phân tích, xử lý các chứng cứ, tài liệu…

Ba là, mục đích và phạm vi áp dụng hoạt động thanh tra là đảm bảo tính

đúng đắn, nghiêm túc và hiệu quả công việc của đối tượng bị thanh tra dựa trên việc xem xét tính tuân thủ pháp luật hoặc là các quy định đặt ra Hoạt động thanh tra được vận dụng một cách rộng rãi, không chỉ trong phạm vi thực hiện quyền lực nhà nước mà còn hoạt động của các tổ chức trong xã hội Dưới góc độ thực hiện quyền lực nhà nước, thanh tra được xem là phương thức kiểm soát quyền lực nhà nước, đặc biệt là đối với hoạt động quản lý hành chính

b Khái niệm thanh tra nhà nước:

Với những tính chất của hoạt động thanh tra như đã đề cập, có thể thấy, cả khu vực công và khu vực tư đều có nhu cầu áp dụng hoạt động thanh tra Do đó,

cả Nhà nước và các tổ chức trong xã hội trên thực tế đều có thể thành lập bộ phận hay cơ quan thanh tra để phục vụ nhu cầu kiểm soát của mình Thuật ngữ

“thanh tra nhà nước” được sử dụng để xác định chủ thể tiến hành hoạt động thanh tra chính là cơ quan nhà nước chứ không phải là các tổ chức xã hội Hay

có thể định nghĩa thanh tra nhà nước chính là hoạt động của cơ quan nhà nước

có thẩm quyền sử dụng các biện pháp, cách thức mang tính chuyên môn, nghiệp