* Dạy học tiết ôn tập, tổng kết vật lý xét về bản chất là người giáo viên phải giúp học sinh hệ thống được những kiến thức có liên quan đến nội dung đã học, qua đó lựa chọn và hướng dẫn
Trang 1PHÒNG GD&ĐT ĐẦM DƠI
HỘI THẢO CHUYÊN ĐỀ
“ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT”
MÔN VẬT LÝ THCS
Người báo cáo: Nguyễn Văn Hải
Đơn vị công tác: Trường THCS Quách Văn Phẩm
Đầm Dơi, ngày 06 tháng 12 năm 2009
Trang 2NỘI DUNG BÁO CÁO
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỔI MỚI PPDH KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT MÔN VẬT LÝ THCS
NHỮNG KINH NGHIỆM ÁP DỤNG TRONG VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT VẬT LÝ CẤP THCS.
TRÌNH BÀY GIÁO ÁN TIẾT DẠY KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT CHƯƠNG VẬT LÝ.
Trang 3I/ NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG KHI DẠY BÀI ÔN TẬP,
TỔNG KẾT MÔN VẬT LÝ THCS.
1/ Thế nào là dạy học kiểu bài ôn tập, tổng kết môn vật lý ?
* Dạy học tiết ôn tập, tổng kết vật lý xét về bản chất là người giáo viên phải giúp học sinh hệ thống được những kiến thức có liên quan đến nội dung đã học, qua
đó lựa chọn và hướng dẫn học sinh giải một số bài tập
có tính chất điển hình trong phạm vi những kiến thức
đã được học ở một số bài trước đó hoặc của cả chương
đó nhằm rèn luyện ở các em khả năng vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ năng một cách tích cực, tự lực
và sáng tạo
Cần chú ý ở đây, tiết ôn tập không phải là nhắc lại các kiến thức đã học mà là để giúp học sinh tìm ra mạch kiến thức cơ bản của một nội dung đã được học
Trang 42/ Cấu trúc của kiểu bài ôn tập, tổng kết.
Các tiết dạy ôn tập hoặc tổng kết chương Vật lý ở cấp THCS đều có cấu trúc cơ bản như sau:
Định hướng mục tiêu, nhiệm vụ học tập cho học sinh.
Tổ chức lớp học phù hợp với từng nội dung học tập.
Tổ chức cho học sinh hệ thống hóa và khái quát hóa trên cơ sở đã được chuẩn bị trước những kiến thức cần được ôn tập, tổng kết.
Tổng kết bài học.
Hướng dẫn công việc về nhà.
Trang 53, Vị trí, vai trò, tính chất của kiểu bài ôn tập, tổng kết.
Ôn tập lại những kiến thức đã được học theo một hệ thống là điều hết sức quan trọng trong công tác dạy và học nói chung và Vật lý nói riêng, thông thường khi kết thúc một nội dung cơ bản của một chương hoặc một mạch kiến thức liên quan giữa các bài dạy cần phải có tiết ôn tập để hệ thống lại một cách kịp thời thông qua các bài tập cơ bản bằng nhiều hình thức để học sinh nắm được kiến thức theo một trình tự logic, thông qua tiết ôn tập người giáo viên sẽ biết được quá trình tiếp thu, nắm bắt kiến thức của học sinh như thế nào để từ đó có biện pháp giúp đỡ , bồi dưỡng thêm hoặc điều chỉnh lại phương pháp dạy của mình Tùy theo tính chất của từng nội dung bài học người giáo viên cần có sự chuẩn bị sao cho phù hợp với nội dung cần ôn tập
Trang 64/ Các dạng bài tập Vật lý THCS thường áp dụng.
Bài tập vật lý cần lựa chọn ở các tiết ôn tập là một câu hỏi hoặc một vấn đề học tập được đặt ra cho học sinh tìm câu trả lời hoặc lời giải, trên cơ sở vận dụng các kiến thức, kỹ năng vật lý, tiến hành các suy luận logic hoặc toán học Đối với cấp THCS, các bài tập vật lý thường được ra chủ yếu dưới dạng bài tập định tính, bài tập định lượng hoặc kết hợp cả hai và được thể hiện bằng hình thức trắc nghiệm khách quan hoặc tự luận Cụ thể về từng dạng bài tập vật lý thể hiện như sau:
Trang 7- Dạng bài tập định tính:
Đây là dạng bài tập thường bắt đầu bằng những câu hỏi xuất phát từ các hiện tượng trong cuộc sống hàng ngày, dạng bài tập này học sinh chỉ cần trả lời thông qua diễn đạt ngôn ngữ ( ít khi phải dùng đến biểu thức toán) Nét cơ bản của dạng bài tập này là giúp cho các
em cách sắp xếp ý tưởng và trình bày những suy nghĩ của mình một cách rõ ràng, mạch lạc
Cầu vồng, phản xạ, khúc xạ ánh sáng…
Dạng bài tập này phổ biến nhiều ở các khối 6 và 7
Trang 8- Dạng bài tập định lượng:
Là loại bài tập vật lý mà muốn giải quyết nó ta phải thực hiện một loạt các phép tính Dựa vào mục đích dạy học ta có thể phân loại bài tập dạng này thành
2 loại cơ bản sau:
Bài tập dượt: Là loại bài tập đơn giản được sử dụng ngay khi nghiên cứu một khái niệm hay một quy tắc vật lý nào đó để học sinh vận dụng kiến thức vừa mới tiếp thu.
Ví dụ: Cho điện trở R= 10 ôm, hiệu điện thế đặt vào hai đầu điện trở đó là 12V Tính cường độ dòng điện chạy qua điện trở đó
Trang 9+ Bài tập tổng hợp: Là những bài tập phức tạp mà muốn giải nó học sinh phải vận dụng nhiều kiến thức ở nhiều
phần, nhiều chương hoặc ở các lớp học khác nhau
Ví dụ: Một cục nước đá có thể tích V= 360 cm3 nổi trên mặt nước Biết trọng lượng riêng nước đá là 9.103
N/m3 , của nước là 104N/m3
a) Tính thể tích phần cục nước đá ló ra khỏi mặt nước
b) So sánh thể tích của cục nước đá và phần thể tích nước
do cục nước đá tan ra hoàn toàn
Đặc biệt khi các câu hỏi loại này được nêu dưới dạng trắc nghiệm khách quan thì yêu cầu học sinh phải nhớ kết quả cuối cùng đã được chứng minh trước đó để giải nó một
cách nhanh chóng Vì vậy yêu cầu học sinh phải hiểu bài
một cách sâu sắc để vận dụng kiến thức ở mức độ cao
Trang 10Ví dụ: Một cục nước đá khi tan hoàn toàn
thành nước thì khối lượng và thể tích của nó thay đổi như thế nào so với ban đầu?
A Khối lượng tăng lên,thể tích không đổi.
B Khối lượng giảm đi, thể tích không đổi.
C Khối lượng không đổi, thể tích tăng lên.
D Khối lượng không đổi, thể tích giảm đi.
Trang 116/ Thống kê số tiết ôn tập vật lý cấp THCS.
Tổng số tiết ôn tập, tổng kết chương môn vật lý cụ thể ở các khối lớp như sau:
*Khối 6: 03 tiết ôn tập, 02 tiết tổng kết chương
( HKI: 02 tiết ôn tập, 01 tiết tổng kết chương – HKII: 01 tiết ôn tập, 01 tiết tổng kết chương).
Nội dung chủ yếu của các tiết dạy này là cũng cố những kiến thức ở mức độ khái niệm đơn giản có liên quan đến các đại lượng vật lý hoặc các hiện tượng vật lý Dạng bài tập củng cố chủ yếu là dưới dạng định tính, một số bài tập định lượng đơn giản thuộc loại bài tập dượt.
Trang 12*Khối 7: 03 tiết ôn tập, 03 tiết tổng kết chương ( HKI: 01 tiết ôn tập, 02 tiết tổng kết chương – HKII: 02 tiết ôn tập,
01 tiết tổng kết chương) Nội dung chủ yếu của các tiết học này là củng cố và khắc sâu một số kiến thức liên quan đến hiện tượng vật lý, đại lượng vật lý và bước đầu làm quen với định luật vật lý Các bài tập củng cố kiến thức chủ yếu dưới dạng bài tập định tính và câu hỏi thực tế
*Khối 8: 04 tiết ôn tập, 02 tiết tổng kết chương ( HKI: 03 tiết ôn tập, 01 tiết tổng kết chương – HKII: 01 tiết ôn tập,
01 tiết tổng kết chương) Nội dung chủ yếu ở các tiết học này là củng cố khắc sâu về mặt định lượng trong việc hình thành các khái niệm và định luật vật lý Dạng bài tập trong chương trình vật lý 8 chủ yếu là bài tập định lượng
Trang 13*Khối 9: 13 tiết ôn tập, 04 tiết tổng kết chương ( HKI: 08 tiết
ôn tập, 02 tiết tổng kết chương – HKII: 05 tiết ôn tập, 02 tiết tổng.kết.chương)
Chương trình vật lý 9 thuộc giai đoạn 2 của chương trình vật
lý THCS, yêu cầu cụ thể của chương trình là rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp các thông tin và dữ liệu thu thập được, khả năng tư duy trừu tượng, khái quát trong sử lý thông tin để hình thành khái niệm, rút ra quy tắc, quy luật và định luật vật lý Các kiến thức chủ yếu trong các tiết ôn tập, tổng kết là khắc sâu một cách có hệ thống những quy tắc, định luật, quy luật vật lý, dạng bài tập ở đây chủ yếu là bài tập định lượng.có.tính.tổng.hợp.
Nhìn chung so với chương trình cũ, số tiết ôn tập có
tăng hơn, đặc biệt là trước khi kiểm tra 1 tiết đều có bỗ sung 1 tiết ôn tập để hệ thống kiến thức cho học sinh giúp các em
làm bài tốt hơn, điều này trong phân phối chương trình trước kia còn hạn chế.
Trang 146/ Những khó khăn cơ bản khi dạy kiểu bài ôn tập Vật lý THCS.
Hiện nay, khi dạy các bài ôn tập Vật lý, giáo viên thường rất khó khăn khi soạn giáo án, soạn như thế nào
để vừa đảm bảo được mục tiêu đề ra lại vừa đảm bảo được về mặt thời gian của một tiết học, nếu không có sự đầu tư chuẩn bị từ trước thì hầu như tiết ôn tập được xem như quá trình dò lại bài cũ, hay liệt kê lại kiến thức mà chưa làm rõ, chưa khái quát cũng như hệ thống lại được toàn bộ nội dung hoặc mối liên hệ của những kiến thức có
trong chương Đặc biệt là một số tiết ôn tập (tiết *) theo
PPCT thì sách giáo khoa và sách giáo viên không đề cập đến tiết này nên việc lựa chọn nội dung ôn tập càng khó khăn hơn cho giáo viên Một vấn đề nữa đó là đối tượng học sinh của chúng ta thường rất đa dạng, ít đồng đều về mặt nắm bắt kiến thức, đây là một vấn đề tác động không nhỏ trong quá trình dạy tiết ôn tập
Trang 15II/ NHỮNG BIỆN PHÁP ÁP DỤNG TRONG VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KIỂU BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT VẬT LÝ CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ.
Thông qua các đợt tập huấn chuyên đề về công tác đổi mới phương pháp dạy học, theo định hướng này thì người giáo viên là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, điều khiển hoạt động học tập và giữ vai trò chủ đạo Còn học sinh là chủ thể nhận thức, biết cách tự học, tự rèn luyện Sự chủ động trong học tập thể hiện ở chỗ học sinh
tự giác, sẵn sàng tham gia vào hoạt động học tập dưới sự điều khiển của giáo viên, học sinh hứng thú, hào hứng trong quá trình học tập, chủ động trao đổi với nhau và với giáo viên nhiều hơn, không tiếp thu kiến thức một cách thụ động mà luôn lật đi lật lại vấn đề…
Từ những vấn đề trên, khi dạy các bài ôn tập, tổng kết Vật lý THCS, từ kinh nghiệm của bản thân tôi vận dụng theo một quy trình như sau:
Trang 161/ Quy trình thực hiện khi dạy bài ôn tập vật lý:
* Bước 1: Chuẩn bị.
- Ở tiết học trước đó, giáo viên đề nghị học sinh ôn tập các kiến thức cần vận dụng, nếu là tiết tổng kết chương thì học sinh phải tự làm trước phần tự kiểm tra, đối với phần vận dụng tùy theo khả năng nhưng phải xem hoặc làm trước ở nhà Nếu là tiết ôn tập mà nội dung bài tập đã cho sẵn trong sách giáo khoa giáo viên cũng yêu cầu học sinh phải làm trước ở nhà Trong trường hợp tiết
ôn tập thuộc tiết thêm theo phân phối chương trình hoặc không có nội dung quy định sẵn thì giáo viên phải lựa chọn một số câu hỏi, bài tập phù hợp và làm thành đề cương ôn tập cụ thể để học sinh có cơ sở ôn tập trước
Trang 17Ví dụ: Vật lý 6 tuần 9 tiết * có thêm tiết ôn tập, giáo viên phải ra
đề cương theo từng đơn vị kiến thức cơ bản thuộc 8 bài học trước
đó (không nhất thiết bài nào cũng phải có câu hỏi hoặc bài tập mà
ra theo hệ thống và có liên quan với nhau…) Khi soạn các nội
dung cho tiết học này nên phân bố theo từng cấp độ nhận thức và phải phù hợp với trình độ của học sinh trong mỗi lớp Có thể soạn
hệ thống câu hỏi ôn tập cho tiết này theo trình tự sau:
1/ Tự kiểm tra:
+ Nêu trình tự các bước đo độ dài của một vật.
+ Nêu cách đo thể tích của một vật rắn không thấm nước có hình dạng phức tạp.
+ Khối lượng của một vật cho ta biết gì Đơn vị khối lượng thường dùng.
+ Thế nào là hai lực cân bằng? Khi tác dụng lực lên một vật nó thường gây ra những biến đổi nào?
+ Trọng lực là gì? Nêu phương và chiều của trọng lực Đơn vị lực.
Trang 18B Thể tích nước trong bình tràn sau khi đã thả vật rắn vào.
2/ Vận dụng:
* Trắc nghiệm:
A 23,8 cm ; B 23,9 cm ; C 24 cm ; D 24,1 cm
A Thể tích nước trong bình tràn khi chưa thả vật rắn vào
Câu 1: Đo chiều dài của SGK Vật lý 6 bằng thước đo có GHĐ là 30cm và ĐCNN là 2mm Kết quả nào ghi sau đây là đúng ?
Câu 2: Khi sử dụng bình tràn, bình chứa và bình chia độ để đo thể tích của vật rắn không thấm nước, thì thể tích của vật rắn bằng:
C Thể tích nước tràn từ bình tràn sang bình chứa.
D Cả 3 phương án A, B, C đều sai.
Trang 19Câu 3: Trong các câu sau, câu nào đúng, câu nào sai ?
2 Lực do dòng nước đẩy thuyền trôi và lực do sợi
dây neo thuyền lại là hai lực cân bằng.
1 Khối lượng của một hộp kẹo chỉ số kẹo trong
Đ S
3 Lực làm cho vật đang chuyển động chậm dần rồi
4 Nếu không chịu tác dụng của không khí thì vật
nặng rơi theo phương thẳng đứng, còn nếu chịu
tác dụng của không khí thì vật nặng có thể rơi
theo phương không thẳng đứng.
Đ S
Trang 20* Tự luận:
Bài 1 : Em hiểu các con số sau như thế nào ?
A Cà Mau 36 Km ( Biển báo cột cây số trên đường quốc lộ).
B 0,5 lít ( Ghi trên vỏ chai nước khoáng)
C 200g ( Ghi trên vỏ gói kẹo).
Bài 2: Treo một vật nặng bằng một sợi dây.
a) Có những lực nào tác dụng lên vật? Tại sao vật có thể đứng yên?
b) Khi cắt dây thì có hiện tượng gì xãy ra? Tại sao ?
Bài 3: Một cái tháp nhỏ và đặc bằng sứ được để chìm trong một
bể cá cảnh có dạng hình hộp chữ nhật Chỉ cần dùng một thước đo
độ dài có ĐCNN phù hợp là xác định được thể tích của cái tháp
Trang 21- Tùy theo nội dung bài học cần phải có hoạt động nhóm, giáo viên nên phân công các nhóm học tập từ trước để không mất thời gian ở tiết học phải thực hiện khâu này.
- Khi học sinh đã có được hệ thống câu hỏi ôn tập trước thì giáo viên yêu cầu học sinh về nhà chuẩn bị trước, ghi chép
ra những điều chưa hiểu, những câu chưa làm được … để đến lớp trao đổi thêm với bạn bè hoặc hỏi thêm giáo viên
Trang 22- Để có nội dung phù hợp và mang tính hệ thống đúng đặc trưng của kiểu bài ôn tập, tổng kết giáo viên phải có sự lựa chọn trước các câu hỏi hoặc bài tập khác nhau, để yêu cầu học sinh phải thực hiện trong tiết học đó mà không nhất thiết phải làm hết tất cả nội dung mà sách giáo khoa trình bày trong bài ôn tập hoặc tổng kết Trong đó bao gồm:
Các bài tập định tính, bài tập tính toán, các bài tập trắc nghiệm khách quan về các vấn đề lý thuyết ( Mức độ biết và hiểu) và các bài tập tự luận ( thường là các bài tập tính toán hoặc giải thích một vấn đề nào đó).
Các bài tập để ra thêm cho học sinh khá và giỏi, trong khi chờ đợi các học sinh khác chưa giải xong bài tập mà giáo viên ra chung cho cả lớp hoặc kết hợp chung trong một bài tập nhưng
Trang 23Chú ý: Đối với các tiết ôn tập mà kiến thức cần được củng cố chủ yếu là các câu hỏi lý thuyết và bài tập định tính thì hệ thống câu hỏi ôn tập phải được chọn lọc như là một bài tập lớn có liên quan mật thiết với nhau và hỗ trợ cho nhau theo một trình tự logic Do
đó khi lựa chọn nội dung cho tiết ôn tập này chúng ta
ra khoảng từ 5 đến 7 câu trắc nghiệm và từ 3 đến 5
bài tập định tính (những câu hỏi thực tế) và tuân
theo một quy trình như sau:
Yêu cầu trên là rất quan trọng để tiết học thành công, nếu giáo viên và học sinh có sự chuẩn bị tốt phần này thì nội dung tiết học sẽ đảm bảo được về mặt thời gian và tiết học sẽ phong phú, sôi nổi hơn.
Nhận biết Thông hiểu Vận dụng
Trang 24* Bước 2: Lên lớp
Hoạt động 1: Phần đầu của tiết học khoảng 15 đến 20 phút, giáo viên đề nghị học sinh cả lớp hệ thống lại những kiến thức cơ bản đã được học, đồng thời kết hợp giải khoảng từ 5 đến 7 câu hỏi trắc nghiệm khách quan, sau khoảng 10 phút giáo viên đề nghị các nhóm
tự đặt câu hỏi để mời nhóm khác trả lời, khi đặt câu hỏi lưu ý HS kết hợp một câu hoặc một ý trong phần
tự kiểm tra kết hợp với một câu trắc nghiệm Nhóm đặt câu hỏi phải nhận xét câu trả lời của nhóm bạn Trong các trường hợp có sự không thống nhất giữa hai nhóm thì giáo viên yêu cầu một nhóm khác bỗ sung
