SKKN rèn kĩ năng nhận biết biện pháp so sánh và nhân hóa cho học sinh lớp 3

Trong quá trình giảng dạy, tôi thấy Sách giáo khoa tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng, còn một số điểm chưa hợp lý: mặc dù sách giáo khoa đã chú tr

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Như chúng ta đã biết, Tiếng Việt có vai trò cực kì quan trọng trong đời sống cộng đồng Với cộng đồng, đó là công cụ để giao tiếp và tư duy Đối với trẻ em, nó càng có vai trò quan trọng K.A.Usinxki đã chỉ rõ: “Trẻ em đi vào trong đời sống tinh thần của mọi người xung quanh nó duy nhất thông qua phương tiện tiếng mẹ

đẻ và ngược lại, thế giới bao quanh đứa trẻ được phản ánh trong nó chỉ thông qua chính công cụ này”… Và Tiếng Việt là tiếng nói phổ thông, tiếng nói dùng trong giao tiếp chính thức của cộng đồng các dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam Bởi vậy, chương trình tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 5 ở Tiểu học không chỉ coi trọng dạy học tiếng Việt mà luôn coi nhiệm vụ bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết Dưới sự hướng dẫn của các thầy giáo, cô giáo những bài thơ, bài văn trong sách giáo khoa sẽ đem đến cho các

em bao nhiêu điều kì lạ và hấp dẫn Tuy nhiên, muốn trở thành một học sinh có năng lực cảm thụ văn học tốt, mỗi em phải tự giác phấn đấu và rèn luyện về nhiều mặt Để có được năng lực cảm thụ văn học sâu sắc và tinh tế, cần có sự say mê, hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn, chịu khó tích lũy vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống và văn học; nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt phục vụ cảm thụ văn học

Rèn luyện để nâng cao năng lực cảm thụ văn học là một trong những nhiệm vụ cần thiết đối với học sinh Tiểu học Có năng lực cảm thụ văn học tốt, các em sẽ cảm nhận được những nét đẹp của văn thơ, được phong phú hơn về tâm hồn, nói -viết Tiếng Việt thêm trong sáng và sinh động Trong quá trình giảng dạy, tôi thấy

Sách giáo khoa tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ và câu

nói riêng, còn một số điểm chưa hợp lý: mặc dù sách giáo khoa đã chú trọng phương pháp thực hành nhưng những bài tập sáng tạo vẫn còn ít, đơn điệu, kiến thức dạy học sinh còn mang tính trừu tượng, thiếu hình ảnh minh hoạ nên học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới

Cũng như các loại từ, học sinh không cần nắm được các khái niệm so sánh hay nhân hóa Tuy nhiên, các em có thể nhận biết được các biện pháp này dưới dạng cụ thể, đồng thời bước đầu ý thức được hiệu quả của chúng đối với hoạt động giao tiếp cũng như khi làm văn

Đối với học sinh lớp Ba, bồi dưỡng cho các em cảm thụ văn học thông qua các biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa) là biện pháp tốt nhất Vì so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làm nên một hình thức miêu tả sinh động, so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng, cụ thể, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm, bộc lộ tâm tư tình cảm một cách kín đáo tế nhị So sánh tu từ còn

là phương thức bộc lộ tâm tư tình cảm một cách kín đáo và tế nhị Như vậy đối với tác phẩm văn học nói chung so sánh mang chức năng nhận thức và biểu cảm Nhờ những hình ảnh bóng bảy, ước lệ, dùng cái này để đối chiếu cái kia nhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật mà so sánh tu từ được sử dụng phổ biến trong thơ ca, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi So sánh tu từ giúp các em hiểu và cảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thức làm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quý Tiếng Việt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh Còn sử dụng các biện pháp nhân hóa, nó biến sự vật thành con người bằng cách gán cho nó những đặc điểm mang tính cách người, làm cho nó trở lên sinh động, gợi cảm và hấp dẫn hơn Chúng như có hồn, như biết tâm sự, trò chuyện với chúng ta,và trở thành những người bạn tuổi thơ thân thiết của các em nhỏ Nhân hóa giúp con người thể hiện tình cảm một cách tế nhị, sâu sắc Nhân hóa là một phương tiện giúp con người bộc lộ tình cảm một cách kín đáo Học sinh Tiểu học dùng nhân hóa vừa để miêu tả đối tượng vừa để thể hiện tình cảm của mình đó là tình yêu gia đình, tình yêu quê hương, đất nước,… Nhân hóa làm cho thế giới xung quanh con người thêm sinh động, hồn nhiên, từ đó chúng trở thành người bạn tâm tình của trẻ thơ, giúp trẻ thơ dễ hiểu và nhận biết thế giới xung quanh Nhân hóa có tác dụng giáo dục phù hợp với tâm lí trẻ thơ, hoàn thiện nhân cách của các em

Chính vì vậy trong thực tế giảng dạy những năm qua, tôi nhận thấy: do khả năng tư duy của các em còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản, trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật tu từ so sánh, nhân hóa còn hạn chế, vốn kiến thức văn học của học sinh còn nghèo Một số em chưa có khả năng nhận biết về nghệ thuật, học sinh chỉ mới biết các sự vật một cách cụ thể Nên khi tiếp thu về nghệ thuật tu từ so sánh

và nhân hóa rất khó khăn Chính vì vậy, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Rèn kĩ năng nhận biết biện pháp so sánh và nhân hóa cho học sinh lớp 3”

2 Tên sáng kiến

Rèn kỹ năng nhận biết biện pháp so sánh và nhân hóa cho học sinh lớp Ba

3 Tác giả sáng kiến

- Họ và tên: Phạm Thị Minh Huệ

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường Tiểu học Hoàng Lâu, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc

Số điện thoại: 0989478220

- Email: phamthiminhhue.c1hoanglau@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

Phạm Thị Minh Huệ - Giáo viên Trường Tiểu học Hoàng Lâu, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:

Môn Tiếng Việt

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu

Tháng 9/2018

7 Mô tả bản chất của sáng kiến

7.1 Nghiên cứu lý luận để nâng cao nhận thức của giáo viên

Chúng ta biết rằng, trong thời đại bùng nổ thông tin, lượng tri thức mà con người đúc kết lại ngày càng tăng và tăng rất nhanh Kết quả không phải tự nhiên

mà có, nó do một quá trình học hỏi tìm tòi tích lũy, gian khó mà ra Ông bà ta có câu “Văn ôn võ luyện” Những kiến thức chúng ta có được mà không được mài giũa, củng cố, bổ sung thì nó sẽ mai một đi Chúng ta cũng vậy, giáo viên chứ có phải thánh đâu mà cái gì cũng biết, cũng nhớ Do vậy, để giảng dạy cho học sinh được tốt hơn, ngoài việc nghiên cứu ở sách giáo khoa tôi còn tìm hiểu thêm nhiều sách tham khảo, sách nâng cao, cảm thụ văn học, …Tôi còn thường xuyên lên mạng xem những bài giảng điện tử, tìm hiểu các phương pháp, cách dạy hay và áp dụng đổi mới phương pháp dạy trên cơ sở phát huy tính tích cực của học sinh Không những có thêm phương pháp mới mà tôi còn tích lũy ngày càng nhiều kinh nghiệm dạy học, ứng xử sư phạm trong các tình huống khác nhau, rất cần cho việc giảng dạy Chúng ta đều biết rằng, học sinh Tiểu học rất hiếu động nếu không sử dụng nhiều biện pháp dạy học thì học sinh sẽ nhàm chán, mất tập trung Mà mất tập trung thì không thể nắm chắc các kiến thức được Vậy nên, giáo viên phải làm sao

để lôi cuốn học sinh?

Phương pháp và hình thức tổ chức dạy - học rất đa dạng Mỗi phương pháp

và hình thức dạy - học có mặt mạnh và hạn chế riêng Do vậy, trong giảng dạy tôi luôn áp dụng thay đổi các phương pháp, hình thức học tập phù hợp trong từng bài (trong tất cả các môn) để lôi cuốn các em vui mà học Ví dụ:

- Phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận là một cách học tập tạo điều kiện cho học sinh luyện tập kĩ năng giao tiếp, khả năng hợp tác và khả năng thích ứng với hoàn cảnh xung quanh Thông qua thảo luận, ngôn ngữ và tư duy của các em trở nên linh hoạt và sinh động hơn

Ví dụ bài: Nhân hóa - Ôn tập cách đặt và trả lời câu hỏi Ở đâu? Tuần 21

Khi dạy bài này, tôi cho các em thảo luận nhóm 4, đọc bài thơ, thảo luận ghi vào bảng nhóm, làm xong dán lên bảng rồi chỉ định một học sinh bất kì lên báo cáo kết quả thảo luận và cho các nhóm khác nhận xét, bổ sung

Tên các sự

vật được

nhân hóa

Cách nhân hóa Các sự vật được

gọi bằng

Các sự vật được tả bằng những từ ngữ

Tác giả nói với mưa thân mật như thế nào?

nói với mưa thân mật như nói với một người bạn: Xuống đi nào, mưa ơi!

Phương pháp này tôi áp dụng vào dạy các bài nhân hóa, so sánh ở các tuần: 4,

5, 7, 10, 12, 14, 18, 23, 25, 27, 33, 35

- Phương pháp thực hành

Phương pháp thực hành nó rèn luyện kĩ năng và khả năng giao tiếp tiếng Việt cho các em

Ví dụ bài Tuần 28: Tìm xem cây cối và sự vật tự xưng là gì?

Sau khi cho các em tìm được Cây lục bình tự xưng là tôi, Chiếc xe lu tự xưng

là tớ Tôi cho các em thực hành làm bài vào vở và tìm thêm các câu văn, bài thơ hay một câu em tự nghĩ ra có các sự vật tự xưng như người ở trong bài:

+ Tôi là Dế mèn, tôi đi chu du khắp thiên hạ…

+ Tớ là chiếc bút mực, cậu đừng vứt tớ đi

+ Mình là sách cậu học, sao cậu làm nhàu nó

Những bài tập thực hành, tôi áp dụng thường xuyên trong tất cả các tiết dạy 7.2 Phân tích phân phối chương trình Tiếng Việt lớp Ba

- Để giảng dạy tốt hơn, tôi nghiên cứu, phân tích các biện pháp tu từ nhân hóa,

so sánh trong phân môn “Luyện từ và câu” của chương trình lớp Ba Toàn bộ kiến thức lý thuyết thực hành về tu từ được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp Ba

ở phân môn “Luyện từ và câu” gồm các bài nói về mô hình sau:

7.2.1 So sánh

- Mô hình 1: So sánh: Sự vật - Sự vật

- Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người

- Mô hình 3: So sánh: Hoạt động - Hoạt động

- Mô hình 4: So sánh: Âm thanh - Âm thanh

+ Thể hiện ở các tuần: Tuần 1, tuần 3, tuần 5, tuần 7, tuần 10, tuần 12, tuần 15

và tuần ôn tập 18

7.2.2 Nhân hóa

- Mô hình 1: Gọi tên các sự vật đó bằng những từ thường để gọi con người

- Mô hình 2: Gọi sự vật một cách gần gũi, thân mật

- Mô hình 3: Tả sự vật bằng những từ thường dùng để tả người

+ Thể hiện ở các tuần: Tuần 19, tuần 21, tuần 23, tuần 25, tuần 28 và tuần ôn tập 27

Từ việc phân tích trên, tôi thấy rằng: Sách tiếng Việt Ba hiện nay mặc dù đã chú trọng phương pháp thực hành nhưng bài tập sáng tạo còn ít, kiến thức dạy học còn mang tính chất trừu tượng, thiếu hình ảnh minh họa nên học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới

Từ nhận thức trên, tôi đưa ra các hình thức học tập để hướng dẫn học sinh Bất

cứ bài tập nào cũng hướng dẫn học sinh theo các yêu cầu sau:

Thứ nhất: Học sinh tìm hiểu mục đích của bài tập, rồi xem bài tập đang làm

thuộc dạng bài tập nào Tôi gợi ý hướng dẫn xem bài tập đó yêu cầu các em nhận

diện gì, hoặc tạo ra cái gì, dùng cái gì cho đúng quy tắc.

Thứ hai: Học sinh tìm cách giải bài tập qua việc phân tích các chỉ dẫn làm bài

nêu trong đầu bài Tôi hỏi để các em nhận biết xem đề bài yêu cầu làm gì, làm việc

gì trước, việc gì sau

Thứ ba: Đối với những bài tập khó, tôi cho học sinh quan sát hoạt động giải

mẫu một phần bài tập để học cách giải và từ đó giải tiếp

Thứ tư: Học sinh tự nhận xét, đánh giá kết quả bài làm để các em nhớ lại một

lần nữa kiến thức, kĩ năng đã học nêu trong bài tập và rút kinh nghiệm để làm bài sau tốt hơn Khi để học sinh tự đánh giá, tôi nêu các tiêu chuẩn yêu cầu từng học sinh tự đánh giá bài mình làm hoặc đánh giá bài của bạn theo tiêu chuẩn (Tôi giải thích cho học sinh rõ vì sao có đáp án đó)

Ví dụ: Tuần 1: Bài tập 2 (trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:

“Ơ cái dấu hỏi Như vành tai nhỏ

Trông ngộ ngộ ghê Hỏi rồi lắng nghe.”

- Tôi mời học sinh đọc yêu cầu của đề, giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ

sự vật Học sinh gạch chân bằng bút chì từ chỉ sự vật vào vở bài tập Học sinh trình bày (Tôi hỏi vì sao để học sinh giải thích lí do lại sao em chọn từ đó) Tôi đưa ra đáp án:

Sự vật so sánh Từ so sánh Sự vật so sánh

7.3 Hướng dẫn học sinh nhận biết các biện pháp thông qua mô hình vừa phân tích

Muốn học sinh của mình có một kĩ năng nhận biết biện pháp tu từ vững vàng, đòi hỏi người giáo viên phải có nghệ thuật khi hướng dẫn bài mới, dựa vào các mô hình vừa phân tích

7.3.1 So sánh

- Mô hình 1: So sánh Sự vật - Sự vật:

Mô hình này cách nhận dạng rất dễ vì trong câu thường xuất hiện các từ so sánh (như, là, giống, tựa, chẳng bằng )

Mô hình này có các dạng sau: A như B A là B A chẳng bằng B

Dạng này đã xuất hiện ở các bài tập đầu tiên của chương trình và xuyên suốt đến cuối chương

* Ví dụ: Tuần 1: Bài 2 (SGK trang 8): Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn dưới đây:

"Hai bàn tay em "Cánh diều như dấu á

Như hoa đầu cành" Ai vừa tung lên trời"

(Huy Cận) (Phạm Như Hà)

"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch"

(Vũ Tú Nam)

Để làm tốt bài tập này, tôi cho học sinh phát hiện các từ chỉ sự vật được so sánh, từ đó các em sẽ tìm được sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn trên Tôi giải thích cho học sinh điểm tương đồng giữa các từ chỉ sự vật được so sánh

* Tôi sử dụng 2 phương án

Phương án 1: Gạch chân các từ chỉ sự vật so sánh trong các câu trên bằng bút

chì vào VBT

Phương án 2: Tôi cho các em thảo luận nhóm đôi Các nhóm thảo luận rồi

điền vào vở:

Đại diện nhóm trình bày (Chỉ bất kì 1 em trong nhóm):

+ "Hai bàn tay em" so sánh với "hoa đầu cành"

+ "Mặt biển" so sánh với "tấm thảm khổng lồ"

+ "Cánh diều" so sánh với "dấu á"

+ "Dấu hỏi" so sánh với "vành tai nhỏ"

Nếu tôi hỏi ngược lại là vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với "Hoa đầu

cành" hay vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"? Lúc đó, tôi hướng học sinh tìm xem các sự vật so sánh này đều có điểm nào giống nhau

Chẳng hạn:

+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh như một bông hoa

+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp

+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á

- Tôi vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á", cho học sinh quan sát tranh biển và tấm thảm

+ Trời mùa đông lạnh như cái tủ ướp lạnh

+ Trời mùa hè nóng như bếp lửa lò nung

Tôi còn giới thiệu cho các em biết Câu bố tôi là công nhân (từ là có tác dụng giới thiệu không phải từ dùng để so sánh Trong trường hợp này, học sinh phải hiểu nghĩa của từ và của câu)

- Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người.

Dạng mô hình so sánh này là: A có thể là con người B sự vật đưa ra làm chuẩn để so sánh

Ví dụ: Tuần 7: Bài tập 1/ trang 58: Tìm các hình ảnh so sánh trong các câu dưới đây:

"Trẻ em như búp trên cành

Biết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan"

(Hồ Chí Minh)

"Bà như quả ngọt chín rồi

Càng thêm tuổi tác càng tươi lòng vàng"

(Võ Thanh An)

Với dạng bài tập này học sinh sẽ dễ dàng tìm sự vật so sánh với con người nhưng các em chưa giải thích được "Vì sao?" Chính vì điều đó, tôi giúp học sinh tìm được đặc điểm chung của sự vật và con người Chẳng hạn:

"Trẻ em" giống như "búp trên cành" Vì đều là những sự vật còn tươi non đang phát triển đầy sức sống non tơ, chứa chan niềm hy vọng

"Bà" sống đã lâu, tuổi đã cao giống như "quả ngọt chín rồi" đều phát triển đến

độ già có giá trị cao, có ích lợi cho cuộc đời, đáng nâng niu và trân trọng.

- Mô hình 3: So sánh: Hoạt động - Hoạt động.

Mô hình này có dạng như sau: A x B A như B

Ví dụ bài tập 2/ trang 98, tuần12: Trong các đoạn trích sau, những hoạt động nào được so sánh với nhau:

+ "Con trâu đen lông mượt Nó cao lớn lênh khênh

Cái sừng nó vênh vênh Chân đi như đạp đất"

(Trần Đăng Khoa)

+ "Cau cao, cao mãi Như tay ai vẫy

Tàu vươn giữa trời Hứng làn mưa rơi"

(Ngô Viết Dinh)

Dạng bài này, tôi giúp học sinh nắm chắc được từ chỉ hoạt động, từ đó các em

sẽ tìm được các hoạt động được so sánh với nhau Chẳng hạn:

+ Hoạt động "đi" so sánh với hoạt động "đập đất" qua từ "như"

+ Hoạt động “Vươn” của tàu lá dừa giống hoạt động “vẫy” tay của con người

- Mô hình 4: So sánh: Âm thanh - Âm thanh:

A là âm thanh thứ 1 B là âm thanh thứ 2

Ví dụ: (Tuần 14: Bài tập 2, trang 117): Tìm những âm thanh được so sánh với nhau trong mỗi câu thơ, văn dưới đây:

Với dạng bài tập này, tôi giúp học sinh nhận biết được âm thanh thứ nhất và

âm thanh thứ hai được so sánh với nhau qua từ "như" Chẳng hạn:

+ "Côn Sơn suối chảy rì rầm

Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai"

(Nguyễn Trãi)

Âm thanh của "Tiếng suối" được so sánh với âm thanh của "Tiếng đàn cầm" qua từ "như"

*Trong quá trình thực hiện tôi còn cho học sinh làm hai dạng bài sau:

- Dạng bài tập sáng tạo

Mục tiêu: Giúp học sinh biết cách sử dụng biện pháp tu từ so sánh

Dạng bài tập này có tính tư duy, sáng tạo cao hơn, tuy nhiên, dạng bài tập này

trong sách giáo khoa rất ít Nó tập trung ở cuối chương trình học kì I gồm 2 bài tập

Tuần 15: Bài tập 3, sách giáo khoa trang 126: Nhìn tranh đặt câu

Tôi đưa ra bài tập sau:

Ví dụ: Quan sát từng cặp tranh rồi viết các câu có hình ảnh so sánh

Bóng đèn điện toả sáng như mặt trăng

Nụ cười của bé xinh như hoa hồng

Bản đồ Tổ quốc cong cong như hình chữ S

- Dạng bài tập điền khuyết.

Tuần 15: Bài tập 4/ sách giáo khoa trang 126: Tìm những từ ngữ thích hợp để điền vào chỗ trống:

Công cha nghĩa mẹ được so sánh như , như

Trời mưa, đường đất sét trơn như

Ơ thành phố có nhiều toà nhà cao như

Ở mỗi câu, tôi hướng dẫn học sinh xác định sự vật đã cho để các em có thể tìm nhiều từ cần điền Ví dụ:

+ như núi Thái Sơn, như nước trong nguồn chảy, như sông như biển

+ như bôi mỡ, xà phòng, đổ dầu núi, những ngọn tháp

Các bài tập mang tính sáng tạo này rất ít nên trong quá trình dạy, tôi đưa thêm những ví dụ tương tự hai dạng trên để học sinh khắc sâu kiến thức

Lá cọ tròn xòe ra nhiều phiến nhọn dài, trông xa như………

Những con ngựa lao nhanh trên đường đua tựa như………

Ánh mắt dịu hiền của mẹ là………

Đôi mắt bé tròn như……

Trưa hè, tiếng ve như…

Ngoài các mô hình so sánh trên, học sinh còn được làm quen với kiểu so sánh: Ngang bằng và hơn kém Kiểu so sánh này thường gặp các từ so sánh như: Tựa, giống, giống như, không thua, không khác (So sánh ngang bằng) và các từ hơn, kém, thua, chẳng bằng (so sánh hơn kém)