SKKN giải pháp sử dụng văn thơ trong dạy học lịch sử ở lớp 8, lớp9

Đó là người học không thể tri giác trực tiếp, không thể nhìn thấy, “sờ” thấy, nghe thấy hay làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm… mà buộc phải tư duy, phải trừu tượng hóa, khái quát hóa

Mã số

Tên sáng kiến:

“GIẢI PHÁP SỬ DỤNG VĂN THƠ TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 8, 9 GIAI ĐOẠN 1858-1954”

- Lĩnh vực áp dụng: Kiến thức về sử dụng văn thơ trong học tập lịch

sử Việt Nam lớp 8, 9 giai đoạn 1858- 1954.

- Họ tên tác giả: NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN

- Đơn vị công tác: Trường TH&THCS Trung Mỹ - Bình Xuyên – Vĩnh Phúc

Bình Xuyên, tháng 01/2019

Họ tên, chữ ký người chấm điểm Điểm Mã số

+ Về nội dung của sáng kiến:

I Lời giới thiệu

Trong chúng ta ai cũng đã từng nghe câu thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh:

“ Dân ta phải biết sử ta

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Vậy Lịch sử là gì?

“ Lịch sử là những gì diễn ra trong quá khứ; Lịch sử loài người mà chúng tahọc là toàn bộ những hoạt động của con người từ khi xuất hiện đến nay”( SGKLịch sử 6, trang 3, NXB Giáo dục năm 2002)

Qua định nghĩa trên, chúng ta thấy rằng, việc học Lịch sử có đặc trưng riêng,

có cái khó riêng Đó là người học không thể tri giác trực tiếp, không thể nhìn thấy,

“sờ” thấy, nghe thấy hay làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm… mà buộc phải

tư duy, phải trừu tượng hóa, khái quát hóa để dựng lại những gì diễn ra trong quákhứ thông qua các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử…Đặc thù học tập môn lịch

sử của bậc trung học cơ sở là các em phải tiếp cận với nhiều sự kiện lịch sử, với

những vị anh hùng, những danh nhân lịch sử vĩ đại không chỉ của dân tộc mà của

cả thế giới từ cổ đại đến hiện đại Khi học lịch sử yêu cầu các em phải nhớ sự kiện

và hiểu nội dung bài học một cách chính xác, đầy đủ Bởi vậy khi học, buộc các

em phải cần cù, chịu khó lĩnh hội kiến thức thì mới thực sự đạt được kết quả cao

Vì thế bộ môn lịch sử khó gây được hứng thú học tập ở các em

Bên cạnh đó một số em học sinh còn cho rằng đây là một môn học phụ nêncác em chưa có ý thức để học tập tốt bộ môn Hơn nữa một số giáo viên chưa tạo

ra được cảm xúc, rung động cho học sinh trước những sự kiện, hiện tượng lịch sử

Vì vậy tác dụng giáo dục của bộ môn bị hạn chế

Thực tế trong quá trình giảng dạy môn lịch sử , ở các bài học Lịch sử, nội dungtruyền đạt cho học sinh không chỉ là những kênh chữ mà còn có cả kênh hình Vìthế, trong các tiết dạy lịch sử đa số giáo viên chỉ chú ý bám sát nội dung kiến thứctrong sách giáo khoa và chuẩn kiến thức kĩ năng mà chưa chú ý sử dụng nhữnghình thức khác để bổ trợ làm cho tiết học thêm sinh động Chẳng hạn như cung cấpthêm những hình ảnh ngoài sách giáo khoa hoặc những mẫu chuyện kể về nhữngcon người đã chiến đâu hy sinh, góp phần xây dựng đất nước để có được nhữngthành tựu của hôm nay mà trong sách giáo khoa không đề cập đến Chính vì thế màbài học Lịch sử không đem lại hứng thú cho học sinh, tiết học trở nên khô khan,đôi lúc học sinh lại có những suy nghĩ lệch lạc về những nhân vật lịch sử hoặcnhững sự kiện lịch sử quan trọng

Từ yêu cầu và thực tế trên, đòi hỏi chúng ta phải đổi mới phương pháp dạyhọc lịch sử nhằm giúp học sinh hứng thú học tập, phát huy tính tích cực của họcsinh, giúp học sinh tư duy và nắm được nội dung kiến thức trọng tâm của bài học

Vì vậy, người giáo viên phải biết sử dụng đến kiến thức các môn học khácnhư: Văn học, Địa lý, GDCD, Âm nhạc … Những bộ môn đó làm cho giờ học lịch

sử sống động hơn, hấp dẫn học sinh hơn Trong đó nếu giáo viên biết vận dụng một

số câu trích dẫn, câu văn, câu thơ, đoạn trích để miêu tả tường thuật một sự kiện,

một cuộc đời hoạt động của nhân vật, hoặc một cuộc cách mạng…sẽ làm phongphú tri thức học sinh, giúp học sinh yêu thích, hứng thú say mê học tập bộ môn và

sẽ làm bớt đi sự khô khan của giờ học lịch sử

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch

sử nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về “Giải pháp sử dụng văn thơ trongdạy học Lịch sử ở lớp 8, lớp9 ” Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽgóp phần giúp giáo viên có một giờ dạy học đạt hiệu quả tốt hơn, học sinh lĩnh hộikiến thức tự giác, chủ động và ngày càng yêu thích môn học hơn

II Nội dung

1 Thực trạng và nguyên nhân của việc sử dụng văn thơ trong dạy học lịch sử.

a Thực trạng:

Mặc dù bộ môn lịch sử đóng một vai trò quan trọng nhưng trong thực tế ở cấp

THCS, hầu hết học sinh chưa ham học, chưa thực sự yêu thích bộ môn lịch sử, chỉđối phó tức thời, không chú ý và xem đó như một môn học phụ, đã có rất nhiều emkhông thích học môn này Hơn nữa năng lực tiếp thu của các em cũng còn hạn chế,điều kiện học tập còn chưa đáp ứng được với yêu cầu nội dung và đổi mới phươngpháp giáo dục hiện nay Đặc biệt, nhiều giáo viên dạy học lịch sử hiện nay, trong

đó có cả bản thân tôi đã từng sử dụng văn thơ trong dạy học lịch sử, nhưng trongquá trình giảng dạy và tích hợp văn thơ trong dạy học chưa được hệ thống và chưa

có hiệu quả Chính vì vậy mà kết quả học tập bộ môn của học sinh còn thấp, họcsinh dễ chán nản không yêu thích hứng thú với môn học, thậm chí có em còn sợkhi học tập bộ môn

b Nguyên nhân:

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, theo tôi có thể dẫn ra một sốnguyên nhân sau:

* Về phía học sinh:

- Các em chưa xác định được động cơ học tập, học như thế nào? học cho ai? học

để làm gì? Vì thế các em chưa phát huy hết vai trò và trách nhiệm của người họcsinh

- Học sinh chưa xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc, các

em luôn có tư tưởng coi môn Lịch sử là môn phụ nên không thấy được tầm quantrọng của bộ môn, chưa yêu thích bộ môn lịch sử

- Các em chưa tìm thấy hứng thú trong các giờ học lịch sử

- Các em thấy khó nhớ, khó học và chán nản trước các sự kiện lịch sử

* Về phía giáo viên:

- Một số giáo viên chưa thực sự đầu tư cho giờ dạy, chưa bắt kịp với đổi mớiphương pháp giảng dạy nên chưa tạo được những tiết học lôi cuốn học sinh

- Việc sử dụng văn thơ trong một giờ dạy chưa đúng lúc, chưa hợp lí, hoặc sửdụng quá nhiều văn thơ trong một sự kiện, một tiết dạy, hoặc đưa một câu tríchdẫn, một đoan văn, câu thơ không liên quan đến nội dung bài học …Nên chưanâng cao hiệu quả bài học

- Sử dụng văn thơ không chính thống vào giảng dạy, không phù hợp với nộidung bài học cũng không thu được kết quả

c Điều tra cụ thể

Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất nhậnbiết, trình bày sự kiện lịch sử, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánhgiá nhận thức thì trả lời chưa được tốt, chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thứcgiữa các bài các chương, chưa nắm rõ các sự kiện lịch sử qua các giai đoạn haylẫn lộn giữa sự kiện này với sự kiện khác Vì vậy kết quả học tập của bộ môn cònthấp Cụ thể qua điều tra đầu năm tại lớp 8A, 9A năm học 2017- 2018 khi chưa ápdụng đề tài này vào giảng dạy, tôi thu được kết quả như sau:

số

Bình

học sinh

* Đối với học sinh:

- Học sinh phải đọc trước bài mới trong sách giáo khoa, suy nghĩ các câu hỏi trongSGK để chuẩn bị tốt cho bài học của giờ sau

- Trong giờ học phải chú ý nghe giảng, tích cực phát biểu ý kiến, xây dựng bài,không tiếp thu máy móc phải có suy nghĩ

- Biết cách làm việc theo nhóm, hợp tác với bạn để hoàn thành nhiệm vụ giáo viêngiao cho

- Học sinh tự giác học tập, dựa vào kiến thức tự tìm hiểu và kiến thức giáo viêncung cấp, học sinh phải biết tự mình tìm tòi, sáng tạo, phân tích sự kiện hoặc sosánh sự kiện này với sự kiện khác nhờ sự hướng dẫn của giáo viên

- Học sinh sưu tầm, thu thập các đoạn văn, câu thơ có nội dung liên quan đến bàihọc thông qua các môn học như: văn học, âm nhạc…

* Đối với giáo viên:

Qua kinh nghiệm của bản thân, tôi thấy rằng: Sử dụng tài liệu văn thơ trong dạyhọc lịch sử sẽ có tác dụng lớn trong việc nâng cao chất lượng dạy và học, nhưng để

sử dụng chúng sao cho có hiệu quả, chúng ta cần tuân thủ một số yêu cầu sau: Thứ nhất, tài liệu văn thơ để sử dụng phải có nguồn gốc rõ ràng, đảm bảo giá trịgiáo dưỡng, giáo dục và giá trị văn học

Thứ hai, Tài liệu ấy phải là một bức tranh sinh động về những sự kiện, nhân vậtlịch sử đang học, phải phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh.

Thứ ba, giáo viên cần lựa chọn tài liệu văn thơ, loại bỏ những yếu tố không phùhợp, đặc biệt là với tài liệu văn học dân gian, như thần thoại, cổ tích, ca dao…Giáoviên cần loại bỏ những yếu tố thần bí, hoang đường và giữ lại những điểm cơ bản,khoa học, phục vụ bài giảng

Thứ tư, khi đọc các đoạn trích thơ, văn, giáo viên đọc phải có cảm xúc và truyềncảm mới lôi cuốn học sinh tập trung chú ý đến sự kiện cần tìm hiểu hoặc nhấnmạnh, giúp học sinh cảm nhận, lĩnh hội tốt thông tin mà giáo viên cung cấp

Khi sử dụng, giáo viên chỉ đưa vào những nội dung phù hợp, tránh lạm dụngquá nhiều sẽ làm loãng nội dung bài học lịch sử, biến giờ học sử thành giờ giớithiệu các tác phẩm văn học, ảnh hưởng đến sự tập trung nhận thức của học sinh.Đồng thời, giáo viên cần sử dụng ngữ điệu phù hợp với tài liệu văn học, với nộidung bài giảng một cách hợp lí, lôgic… khi đó tính thuyết phục và hấp dẫn sẽ tănglên

2.2 Phương pháp sử dụng văn thơ trong dạy học Lịch sử:

Tôi đã từng được đọc nhận xét sau: Nếu có phương pháp đúng đắn, thì mộtngười bình thường cũng có thể làm được những điều phi thường; Vậy, sử dụng tàiliệu văn thơ trong dạy học lịch sử cần có phương pháp như thế nào?

Trong thực tiễn dạy học, các tác phẩm văn học cũng có vai trò to lớn đối vớiviệc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Trước hết các tác phẩm văn học bằngnhững hình tượng cụ thể có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm người đọc,trình bày những nét đặc trưng điển hình của các hiện tượng kinh tế, chính trị,

những qui luật của đời sống xã hội Trong khi sáng tác một tác phẩm, nhà văn phảinghiên cứu các tài liệu lịch sử, không ít tác phẩm văn học tự nó là tư liệu lịch sử

Ví dụ như tập thơ “Nhật kí trong tù” của Hồ Chí Minh…

Trong việc giảng dạy, giáo viên thường sử dụng các loại tài liệu văn học chủ yếunhư: văn học dân gian, văn học viết thời kì cận – hiện đại, các tác phẩm truyện, thơnói về các sự kiện lịch sử trong giai đoạn 1858-1954…

Khi sử dụng tài liệu văn học phải đảm bảo tiêu chuẩn cơ bản là giá trị giáo dục,giáo dưỡng và giá trị văn học, các tài liệu đó phải giúp học sinh khôi phục lại bốicảnh lịch sử, hình ảnh các sự kiện, nhân vật của quá khứ để phục vụ được yêu cầucủa nội dung bài học, phù hợp trình độ nhận thức của học sinh, không làm loãngnội dung bài học lịch sử

2.3 Một số ví dụ vận dụng tài liệu văn thơ trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp

8, lớp 9 giai đoạn 1858-1954 ở trường THCS.

a Vận dụng tài liệu văn thơ trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 8.

Giáo viên đưa một đoạn thơ, một đoạn văn ngắn hoặc giới thiệu một tác phẩmvăn học mà học sinh đã học hoặc chưa học để các em chú ý nhằm minh họa, khắcsâu những sự kiện lịch sử đang học làm cho nội dung bài học thêm phong phú, giờhọc thêm sinh động, cuốn hút

Chẳng hạn, khi dạy bài 24 Cuộc kháng chiến từ năm 1858 đến năm 1873

Ở mục I.2 Chiến sự ở Gia Định năm 1859 Để khắc sâu sự kiện ngày 17/2/1859,

thực dân Pháp tấn công thành Gia Định, quân triều đình chống cự yếu ớt rồi tan rã,nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu đã ghi lại sự kiện bi thảm này qua bài thơ “Chạygiặc” Giáo viên đọc bài thơ minh họa cho sự kiện thành Gia Định rơi vào tay thựcdân Pháp năm 1859:

“ Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây,

Một bàn cờ thế phút sa tay

Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy,

Mất ổ bầy chim dáo dác bay

Bến Nghé cửa tiền tan bọt nước,

Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây

Hỏi trang dẹp loạn rày đâu vắng,

Nỡ để dân đen mắc nạn này?”

(Chạy giặc – Nguyễn Đình Chiểu)

Bi thảm hơn khi quan quân nhà Nguyễn để Đại đồn Chí Hòa thất thủ rơi vào taythực dân Pháp (2/1861), thừa thắng chúng lần lượt chiếm các tỉnh Định Tường,Biên Hòa và Vĩnh Long Trước tình thế đó, triều đình Huế kí với Pháp Hiệp ướcNhâm Tuất (5/6/1862) nhượng cho Pháp nhiều quyền lợi khiến cho nhân dân ta vôcùng căm phẫn Giáo viên minh họa sự kiện này qua đoạn thơ:

“ Tan nhà cám nỗi câu ly hận, Cắt đất thương thay cuộc giảng hòa

Gió bụi đòi cơn xiêu ngã cỏ,

Ngậm cười hết nói nổi quan ta”

( Cảm khái – Phan Văn Trị)

Mục II 2 Kháng chiến lan rộng ra ba tỉnh miền Tây Nam Kì: Khi dạy mục

này, giáo viên khắc họa tinh thần đấu tranh anh dũng, không sợ hy sinh gian khổcủa nhân dân 6 tỉnh Nam Kì qua bài “Văn tế nghĩa sỹ Cần Giuộc” của NguyễnĐình Chiểu:

“ Nhớ linh xưa:

Côi cút làm ăn; toan lo nghèo khó

Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung, chỉ biết ruộng trâu ở trong làng bộ Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn làm quen; tập khiên, tập súng,tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó

…Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạyđen xì, muốn ra cắn cổ…

…Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi, cũng đốt xong nhà dạy đạo kia;

gươm đeo dùng bằng lưỡi dao phay, cũng chém rớt đầu quan hai nọ…”

Tinh thần chiến đấu hy sinh của những người dân yêu nước Việt Nam còn được thểhiện qua các trận đánh nổi tiếng khiến cho kẻ thù phải khiếp sợ Tiêu biểu là hoạtđộng của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực: Khi Pháp đánh chiếm ba tỉnh miền ĐôngNam Kì, nghĩa quân Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu Ét-pê-răng (Hi vọng) củaPháp trên sông Vàm Cỏ Đông (10/12/1861) Sau khi Pháp chiếm ba tinh miền TâyNam Kì, Nguyên Trung Trực sang miềm Tây lập căn cứ ở Hòn Chông (Rạch Giá),ông dẫn quân bất ngờ đánh úp tiêu diệt đồn Kiên Giang (16/6/1868) Để ghi nhớhai sự kiện đó, ông được danh sỹ Huỳnh Mẫn Đạt khen gợi qua hai câu thơ:

“Lửa bừng Nhựt Tảo rêm trời đất

Kiếm tuốt Kiên Giang rợn quỷ thần”

Sau sự kiện tấn công tiêu diệt đồn Kiên Giang, Nguyễn Trung Trực bị giặc bắt,đem ra chém, ông đã khảng khái nói: “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thìmới hết người Nam đánh Tây” Thể hiện ý chí quyết tâm chống giặc Pháp đếncùng của nhân dân ta và kẻ thù không bao giờ khuất phục được quyết tâm này Qua

đó giáo viên khắc họa được chân dung người anh hùng Nguyễn Trung Trực

Bài 25 Kháng chiến lan rộng ra toàn quốc (1873-1884) Sau khi dạy xong phần

II, mục 3 Hiệp ước Pa-tơ-nốt Nhà nước phong kiến Việt Nam sụp đổ (1884):

Để học sinh hiểu được trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để nước ta rơi vàotay thực dân Pháp, giáo viên giới thiệu trong bài diễn ca “Lịch sử nước ta”(2/1942), Nguyễn Ái Quốc đã viết về vua Gia Long như sau:

“ Gia Long tự dấy can qua

Bị Tây Sơn đuổi, chạy ra nước ngoài

Tự mình đã chẳng có tài

Nhờ Tây qua cứu, tính bài giải vây

Nay ta mất nước thế này

Cũng vì vua Nguyễn rước Tây vào nhà

Khác gì cõng rắn cắn gà

Rước voi giày mả, thiệt là ngu si”

Và Nguyễn Ái Quốc cũng đã viết về vua Tự Đức:

“ Nay ta nước mất nhà tan

Cũng vì những lũ vua quan ngu hèn

Năm Tự Đức thập thất niên

Nam Kỳ đã lọt dưới quyền giặc Tây

Hăm lăm năm sau trận này

Trung Kỳ cũng mất, Bắc Kỳ cũng tan

Ngàn năm gấm vóc giang sơn

Bị vua nhà Nguyễn đem hàng cho Tây!

Tội kia càng đắp càng dày

Sự tình càng nghĩ càng cay đắng lòng”

Qua đoạn thơ đó, giáo viên đã khắc sâu được sự bạc nhược, yếu hèn, thái độ thỏahiệp của vua quan nhà Nguyễn trước giặc ngoại xâm Nhà Nguyễn đã đi từ đầuhàng từng bước đến đầu hàng toàn bộ trước quân xâm lược Pháp, cắt từng bộ phậnlãnh thổ Tổ quốc và cuối cùng dâng toàn bộ đất nước cho chúng Nhà Nguyễn phảichịu hoàn toàn trách nhiệm trước việc để nước ta rơi vào tay thực dân Pháp

Ở bài 29 Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp và những chuyển biến về kinh tế, xã hội ở Việt Nam

Khi dạy phần I, mục 2 Chính sách kinh tế: để học sinh hiểu rõ hơn về chính

sách thuế của thực dân Pháp đối với nhân dân ta, giáo viên dẫn chứng kiến thứcliên môn văn học bằng tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” với đoạn trích

“Thuế máu” –Ngữ văn 8, tập 2 Cái tên thuế máu bao hàm nhiều ý nghĩa Nó gợilên số phận bi thảm của người dân thuộc địa, đồng thời biểu lộ thái độ căm phẫn