ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN YÊN LẠC PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Hướng dẫn học sinh cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ cách mạng qua hai bài thơ: “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”.. Với mục tiê
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN YÊN LẠC PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Hướng dẫn học sinh cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ cách mạng qua hai
bài thơ: “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”.
Tác giả sáng kiến: Nguyễn Thị Phương
Môn: Ngữ văn 8
Trường THCS Đồng Cương
Vĩnh phúc, năm 2017
Trang 2BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
Tên sáng kiến:
Hướng dẫn học sinh cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ cách mạngqua hai bài
thơ: “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”.
Vĩnh phúc, năm 2017
Trang 3BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu:
Có thể nói rằng thế kỷ XXI- thế kỷ của tri thức, đòi hỏi mỗi chúng ta phải học tập,rèn luyện phấn đấu đề trở thành công dân có ích cho xã hội Đảng và nhà nước ta thấy rõđược vai trò của giáo dục trong thời đại ngày nay nên đã đặt giáo dục là quốc sách hàngđầu Vì vậy công cuộc cải cách giáo dục những năm gần đây diễn ra một cách vô cùngmạnh mẽ và toàn diện Với mục tiêu giáo dục con người toàn diện, phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của học sinh, giáo viên chỉ là người định hướng giúp các em tựchiếm lĩnh tri thức
Để đáp ứng được những đòi hỏi cấp bách ấy, mỗi giáo viên luôn cần có sự tìm tòiđổi mới phương pháp giảng dạy, xóa bỏ lối dạy truyền thụ tri thức một chiều Hơn thế,giáo viên cần có nhận thức đúng đắn rằng dạy học là nhằm tạo ra sự tác động trong nhậnthức và tình cảm, sự tích cực suy nghĩ niềm đam mê sáng tạo, sự tìm tòi khám phánhững điều mới mẻ ở học sinh chứ không phải tạo ra thói quen trông chờ, bắt chước, thụđộng
Vì lẽ ấy, trong mỗi giờ học giáo viên cần chú ý phát huy tính sáng tạo, chủ động
tự chiếm lĩnh tri thức một cách tích cực của học sinh Để làm được điều đó phụ thuộc rấtnhiều ở người thầy Người thầy phải biết tổ chức hướng dẫn học sinh học tập trên lớpmột cách có hiệu quả Tôi từng nhớ một lời nói của một nhà cải cách giáo dục nướcngoài: “Truyền đạt tri thức không phải và không bao giờ là mục đích của giáo dục Mụcđích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào taynhững học sinh Giáo dục được xem như là quá trình giáo viên hướng dẫn học sinh tựphát triển Giáo viên phải là người hướng dẫn có hiệu quả cho học sinh học tập chứkhông phải là người truyền thụ những mảng tri thức chết” Đó là lời nhận định rất đúngđắn
Vì vậy mỗi giáo viên cần xác định được vài trò của mình là người hướng dẫn tổ
chức học sinh học tập trên lớp để đánh thức sự sáng tạo trong học tập của mỗi học sinh
Hình ảnh người chiến sĩ trong thơ ca trước cách mạng tháng Tám 1945 còn là đề tàimới mẻ đối với học sinh lớp 8 Vì vậy các em chưa cảm nhận hết được vẻ đẹp tâm hồncủa họ nên trong việc cảm thụ, phân tích, bình luận còn gặp rất nhiều khó khăn Các em
Trang 4học sinh còn lúng túng khi làm một bài văn nghị luận văn học, đặc biệt là nghị luận tổnghợp.
Một số học sinh vẫn còn tỏ thái độ thờ ơ, chưa biết trân trọng sự cống hiến và hi sinhcho Tổ quốc của các thế hệ cha anh đi trước
Xuất phát từ các lí do trên chúng tôi đã chọn đề tài:
Hướng dẫn học sinh cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ cách mạng qua hai
bài thơ: “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”.
cho sáng kiến của mình
2 Tên sáng kiến:
“Hướng dẫn học sinh cảm nhận vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ cách mạng qua hai
bài thơ “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”.
Ban giám hiệu nhà trường cũng như tổ chuyên môn thường xuyên quan tâm tạođiều kiện cho giáo viên về các mặt: đồ dùng, thiết bị, sách giáo khoa, sách bồi dưỡngliên quan đến chuyên môn để giáo viên có đủ tư liệu phục vụ bài dạy tốt nhất Ngoài racòn tổ chức chuyên đề tổ, hội giảng…nhằm nâng cao tay nghề cho giáo viên Giáo viêntrong tổ thường xuyên dự giờ thăm lớp, trao đổi, rút kinh nghiệm và hỗ trợ nhau trongquá trình giảng dạy Nhờ vậy giáo viên có thể học hỏi kinh nghiệm của nhau, phát huynhững điểm tích cực, hạn chế những mặt yếu kém trong giảng dạy Chính vì vậy màtrong những năm gần đây chất lượng giáo dục của trường tôi luôn đứng ở vị trí tốp đầucủa huyện cũng như của tỉnh Đó là cơ sơ để khích lệ giáo viên cũng như học sinh củatrường giảng dạy và học tập không ngừng
Trang 5Bản thân tôi cũng đã có một thời gian dài dạy học và được phân công đúng chuyênngành đào tạo nên cũng có ít nhiều kinh nghiệm trong việc vận dụng những biện phápmới cũng như hướng dẫn học sinh thực hiện tốt các phương pháp của mình đưa ra.
Còn đối với học sinh đều là con em vùng nông thôn nên đa số các em ngoan, có ýthức cố gắng trong quá trình tiếp thu bài cũng như rèn luyện các kỹ năng cho mình
5.2: Khó khăn:
a Cơ sở vật chất:
Về phía nhà trường, cơ sở vật chất vẫn còn thiếu thốn- chưa có phòng bộ môn riêngcho môn Ngữ văn, tranh ảnh cho bộ môn còn hạn chế lớp học sĩ số đông nên ít nhiềuảnh hưởng đến hiệu quả dạy học
b Với giáo viên:
Về phía giáo viên, trước đây khi dạy hai bài thơ “Khi con tu hú” và “Ngắm trăng”,
tôi chỉ chú ý tới việc truyền đạt kiến thức cơ bản mà chưa đi sâu vào từng khía cạnh vấn
đề vì vậy học sinh còn lúng túng khi cảm nhận và đánh giá, nâng cao vấn đề khi tiếpcận với dạng đề nâng cao
c Với học sinh:
Về phía học sinh, ở lứa tuổi này các em còn ham chơi, còn ngại khó, hễ gặp vấn đềhơi khó là nản mà môn văn lại đòi hỏi tính cần cù nhẫn lại cao Một số học sinh do hoàncảnh gia đình gặp nhiều khó khăn nên thời gian để học còn hạn chế vì phải tham gia phụgiúp công việc gia đình, ngoài ra số học sinh đó còn không có những sách tham khảo,thời gian học ít nên không đọc được các dạng sách tham khảo để rộng kiến thức Thêmvào đó một số học sinh cha mẹ đi làm ăn xa nên chểnh mảng việc học tâp
Trang 6- Đầu tiên giúp các em khái quát lại kiến thức về tác giả, tác phẩm Phần này giáo viêntích hợp với môn Lịch sử để giúp các em hiểu rõ sự nghiệp cách mạng của Hồ Chí Minh
và Tố Hữu bên cạnh đó giáo viên tích hợp với môn Địa lí để giúp học sinh nắm được địađiểm nhà lao Thừa Phủ- nơi Tố Hữu bị giam khi đang hoạt động cách mạng; cũng nhưnhà lao của Tưởng Giới Thạch giam giữ Hồ Chí Minh
5.3.1 Khái quát về tác giả, tác phẩm, thể thơ và phương thức biểu đạt:
1 Tác giả, tác phẩm:
a.Tố Hữu và bài thơ “Khi con tu hú”:
-Nêu những nét tiêu biểu về nhà thơ Tố Hữu?
+ Tố Hữu:
- Tố Hữu ( 1920-2002)- tên khai sinh là Nguyễn Kim Thành, quê ở Quảng Điền- ThừaThiên Huế Ông giác ngộ cách mạng khi còn đang là học sinh
-Tháng 4-1939 Tố Hữu bị bắt giam vào nhà lao Thừa Phủ
-Tố Hữu có nhiều cống hiến cho cách mạng và thơ ca Việt Nam
- Ở Tố Hữu có sự thống nhất giữa cuộc đời cách mạng và cuộc đời thơ
- Ông là nhà thơ của lí tưởng cộng sản
- Con đường thơ Tố Hữu gắn bó chặt chẽ với các giai đoạn của cách mạng Việt Nam,được đánh dấu bởi các tập thơ: “Từ ấy”- ( 1937-1946); “ Việt Bắc ”- (1947-1954); “Giólộng”- (1955-1961); “Ra trận”- (1962-1971)…
Bài thơ được sáng tác trong hoàn cảnh nào?
+ Bài thơ “Khi con tu hú”:
- Bài thơ được Tố Hữu sáng tác vào tháng 7- 1939 ở nhà lao Thừa Phủ, lúc đã hơn batháng trời ông bị giam cầm
- Bài thơ nằm trong phần “Xiềng xích” của tập thơ “Từ ấy”
-“Khi con tu hú” là tiếng lòng của người thanh niên 19 tuổi say mê lí tưởng, tha thiếtyêu đời và hăng hái hoạt động nhưng bị giam cầm cách biệt hoàn toàn cuộc sống bênngoài Đó chính là vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ cộng sản Tố Hữu
b Hồ Chí Minh và bài thơ “Ngắm trăng”:
- Nêu những nét tiêu biểu về cuộc đời và sự nghiệp của Bác?
+Hồ Chí Minh:
Trang 7- Hồ Chí Minh (1890- 1969) không chỉ là vị lãnh tụ cách mạng kiệt xuất của nhân dânViệt Nam mà còn là một nhà thơ, nhà văn lớn, nhà văn hóa lớn của dân tộc và nhân loại.
- Bác có quan điểm văn chương là vũ khí phục vụ cho sự nghiệp cách mạng, trong cuộchành trình khắp năm châu bốn biển tìm đường cứu nước
- Những truyện ngắn đặc sắc, những bài thơ hay: Bản án chế độ thực dân Pháp, Vihành, Bản tuyên ngôn độc lập, Tập nhật kí trong tù…
-Trong kháng chiến người chỉ làm thơ trong những giây phút rảnh rỗi, hiếm hoi Nhữngbài thơ của Người luôn chan chứa một tình yêu thiên nhiên đằm thắm hòa trong một tìnhcảm lớn là tình yêu đất nước sâu sắc
-Nêu những nét tiêu biểu về sự ra đời bài thơ “Ngắm trăng”?
+ Bài thơ “Ngắm trăng”:
- Trong những ngày bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam Người đã viết tập thơ
“Nhật kí trong tù” gồm 133 bài thơ chữ Hán, phần lớn là thơ tứ tuyệt “Nhật kí trong tù”
đã trở thành viên ngọc quý trong kho tàng thơ ca dân tộc
-“Ngắm trăng” ( Vọng nguyệt) là một bài thơ hay của tập thơ “Nhật kí trong tù”
=> Đặt trong hoàn cảnh ấy chúng ta càng thấy rõ sự bình tĩnh, chủ động, lạc quan củaNgười Phong thái ấy toát ra từ những rung cảm tinh tế và dồi dào trước thiên nhiên, đấtnước
- Xác định thể thơ và phương thức biểu đạt của hai bài thơ trên?
2 Thể thơ và phương thức biểu đạt:
+ Bài “Khi con tu hú”
Bước này giáo viên giúp học sinh nắm lại kiến thức cơ bản về từng tác phẩm Chính
là giúp học sinh nắm được nghệ thuật và nội dung của từng văn bản Để nắm được nghệthuật giáo viên tích hợp với phân môn Tiếng Việt: các biện pháp tu từ, cấu tạo từ, loạitừ…
3.Vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ công sản qua hai bài thơ: : “Khi con tu hú”
và “Ngắm trăng”:
Trang 8a Bài thơ “ Khi con tu hỳ”:
- Giỏo viờn giỳp học sinh khai thỏc nội dung kiến thức của bài thơ
* Vẻ đẹp tõm hồn của người tự cỏch mạng qua việc cảm nhận bức tranh mựa hố.
Từ đú bộc lộ tỡnh yờu thiờn nhiờn của người chiến sĩ cỏch mạng mặc dự trong hoàn cảnh tự đày:
“ Khi con tu hỳ gọi bầy”
Lỳa chiờm đang chớn, trỏi cõy ngọt dần Vườn rõm dậy tiếng ve ngõn
Bắp rõy vàng hạt đầy sõn nắng đào Trời xanh càng rộng càng cao Đụi con diều sỏo lộn nhào từng khụng”
-Nghệ thuật tiờu biểu được tỏc giả sử dụng trong khổ thơ trờn là gỡ ?
+Về nghệ thuật:
- Tỏc giả đó sử dụng biện phỏp liệt kờ cựng một loạt cỏc tớnh từ chỉ màu sắc, hương vi,
õm thanh :
- Màu vàng của bắp, của lỳa chớn, của trỏi cõy
- Màu xanh của bầu trời
- Hương thơm của lỳa chớn, của trỏi cõy
- Âm thanh của tiếng chim tu hỳ, của tiếng ve, của con diều sỏo…
+ Về nội dung :
- Nờu nội dung tiờu biểu của đoạn thơ ?
Tất cả cỏc biện phỏp nghệ thuật đú cú tỏc dụng chuyển tải tỡnh yờu thiờn thiờn của
tỏc giả mặc dự trong cảnh tự đày
Bài thơ mở đầu bằng tiếng kờu chim tu hỳ gọi hố :
“ Khi con tu hỳ gọi bầy”
Cõu thơ khụng nhằm mụ tả tiếng chim kờu mà nhấn mạnh cỏi thời điểm tu hỳ gọibầy: khi tu hỳ gọi bầy thỡ sẽ ra sao, sẽ xuất hiện những điều gi ? Âm thanh khụng chỉ
là tiếng kờu Trong õm thanh thường cú cả một thế giới hoài niệm gắn liền với õm thanh
ấy Một tiếng trống trường ngày khai giảng, một khỳc nhạc ve ran khi vào hố đủ cho tanhớ lại những ngày mực tớm, ỏo trắng một thuở học trũ nỏo nức đến trường Âm thanh
ấy lại càng cồn cào, da diết biết bao khi nú đến với những người bị cỏch biệt với cuộcsống đồng loại : những chiến sĩ cỏch mạng bị giam trong tự Ta hiểu vỡ sao, chỉ mộttiếng chim tu hỳ gọi bầy cất lờn đó làm hiện ra trong tõm trớ Tố Hữu một thế giới đồngnội thõn thuộc và quyến rũ đến thế :
Một bức tranh đồng nội tuyệt đẹp vào vụ thỏng năm, thỏng sỏu: lỳa đơng chớn, trỏingọt, ngụ rây vàng, ve ngõn dậy vườn, nắng đào đầy sõn, trời xanh cao, rộng và sỏo diềubay lượn Từng hỡnh ảnh, cảnh vật cứ lần lượt hiện ra với cỏc nột quen thuộc mangđỳng đăch trưng của mựa hố nơi thụn dó Bức tranh cú màu xanh pha vàng của lỳa đangchớn, màu vàng dần đỏ dần của trỏi cõy đang chớn, màu xanh đậm của vườn dõm, màuvàng tươi của bắp ngụ, màu hồng rực của nắng, màu xanh vời vợi của bầu trời Màu sắc
Trang 9tươi tắn rực rỡ, âm thanh sôi động, rộn rã của tiếng chim tu hú, tiếng ve râm ran trongvòm lá, tiếng sáo diều réo rắt từ trong không trung vọng xuống Thoang thoảng đâu đâyhương thơm của lúa đang chín, hương vị ngòn ngọt của trái cây Có đủ âm thanh, màusắc, cái gì cũng đẹp cũng tươi vui, đầy sức sống và tất cả đều hài hoà với nhau trong mộtkhông gian khoáng đạt có chiều cao vời vợi của bầu trời, chiều dài mênh mông mà êm ảcủa đồng quê bức tranh làng quê vào hè hiện thật sống động, thanh bình,tự do,căng trànsức sống
Nếu “thi trung hữu hoạ” (trong thơ có vẽ) thì đây chính là một bức hoạ bằng thơ.Nhưng khó có thể hình dung đây là cảnh tượng có thật được nhìn bằng mắt, bởi tác giảđang ở trong tù : Người tù cách mạng càng cảm thấy cảnh mùa hè ngoài kia sôi động,tưng bừng rộn rã, quyến rũ bao nhiêu, càng cảm thấy tâm trạng ngột ngạt, chết uất trongphòng giam chật chội bấy nhiêu Với niềm khao khát tự do, thèm khát sự sống cháyruột, cháy lòng người tù cách mạng đã huy động mọi giác quan căng ra đón nhận mọi tínhiệu của thế giới sự sống bên ngoài
Vì vậy đây chỉ có thể là bức tranh của hoài niệm được gọi dậy trong lòng nhà thơ
từ một tiếng chim tu hú gọi bầy Hoài niệm sống dậy bao giờ cũng lung linh đẹp đẽ Đó
là nhờ sức mạnh của liên tưởng và tưởng tượng Điều này chỉ có thể có được khi tâmhồn nhà thơ đầy ắp ấn tượng về thôn dã Tố Hữu là một người như thế nên trong đoạnthơ này, ông đã đem đến cho ta một điều kì diệu : sự liên tưởng tạo thành một phản ứngdây chuyền trong các câu thơ Đầu tiên là tiếng chim tu hú gọi mùa hè Tiếng chim ấyđánh thức cả một mùa hè thôn dã sống dậy trong kí ức ông và chảy ra theo ngòi bút thơ,
để cho câu chữ vẫy gọi nhau, hình ảnh nối tiếp nhau mà đan dệt thành bức tranh đồngnội đầy quyến rũ
Thực ra, không phải câu chữ, hình ảnh, mà chính là kí ức, hoài niệm gọi nhautheo một phản ứng dây chuyền trong các câu thơ : tiếng chim gọi bầy gợi lúa đang chín,trái cây chín dần- biết bao là hương vị của đồng quê Trái cây ngọt dần lại gợi đếnnhững khu vườn râm mà ở đấy dậy lên tiếng ve ngân- khúc nhạc xao xuyến của mùa hè.Cái tiếng ve ngân ấy báo hiệu mùa hè đã đến, ấy là lúc bắp rây vàng hạt đang phơi đầysân nắng đào- cái sắc mầu quê hương sao mà rực rỡ chói chang ! Nắng đào là nắng hồngrực rỡ lại gợi nhớ đến bầu trời xanh trong cao rộng, và một bầu trời êm ả như thế ở làngquê thì không thể vắng bóng sáo diều bay lượn trên không Từ một tiếng chim mà gợinhớ đến bao điều, đến bao âm thanh vui tươi, bao sắc màu đẹp đẽ của làng quê, của cuộcsống bên ngoài nhà tù như đang lên hương ngây ngất trong lòng nhà thơ
Cuộc sống ấy được hồi tưởng lại đẹp bao nhiêu thì cũng có nghĩa là ông đangkhao khát nó bấy nhiêu- và ta hiểu đây là niềm khao khát tự do của người chiến sĩ trẻđang bị giam trong tù Có phải vì thế mà đoạn thơ đã chốt lại, nhưng chính là để mở ramột không gian cao rộng, tự do :
“Trời xanh càng rộng càng cao Đôi con diều sáo lộn nhào từng không ”
Hình ảnh Đôi con diều sáo lộn nhào từng không thật thoải mái, tự do và tâm hồn
nhà thơ như cùng đang bay lượn trong cái không gian cao rộng, tự do ấy
* Tâm hồn khao khát tự do muốn thoát khỏi cảnh ngục tù để trở về cuộc sống tự
do bên ngoài :
Trang 10Nếu 6 câu trên là cảnh tưởng tượng qua hoài niệm về cuộc sống tươi vui, rộn ràngngoài nhà tù, thì bốn câu dưới là tình, là lời phát biểu trực tiếp những cảm xúc, tâm trạngcủa nhân vật trữ tình trong cảnh thực ngột ngạt trong phòng giam của người chiến sĩ trẻ.
§oạn trên cái ta thể hiện một cách gián tiếp, cái ta hòa nhập với cảnh thì ở đây cái ta bày
tỏ tâm trạng một cách trực tiếp Cái ta ở trên là cái ta hướng ra thế giới bên ngoài- cái tahướng ngoại, còn ở đây là cái ta hướng nội Cảnh có sự đối lập nhưng tâm trạng thì vẫn
là sự nối tiếp của một con người thống nhất
“ Ta nghe hè dậy bên lòng
M à chân muốn đạp tan phong, hè ôi!
Ngột làm sao, chết uất thôi Con chim tu h ú ngoài trời cứ kêu!”
-Xác định nghệ thuật đặc sắc được thể hiện trong khổ thơ cuối của bài thơ ?
tù đế quốc Mùa hè, như nhà thơ đã hồi tưởng ở đoạn trên là mùa của tự do, của nồngnàn, của đam mê, của sự sống Nhưng trong nhà tù thì làm gì có được mùa hè ấy nênnhà thơ muốn đạp tan phòng ?
Cùng với cách sử dụng những động từ miêu tả hành động mạnh, tính từ miêu tả
mứ độ mạnh (đạp, chết uất, ngột), cách ngắt nhịp ở hai câu 8,9 (nhịp 6/2 và nhịp 3/3, gợicảm giác nhói lên bực bội đến điên người) và giọng điệu cảm thán, dường như cảm xúcbực bội không nén được cứ trào ra: Hè ôi, ngột làm sao, chết uất thôi Tất cả đều thểhiện tâm trạng phẫn uất đến tột cùng, ngột ngạt tưởng chừng không thể nào chịu đựngđược phải phá tan tù ngục để trở về với cuộc sống Câu thơ thể hiện khát vọng hànhđộng tháo cũi, xổ lồng của người chiến sĩ
Kết lại bài thơ vẫn là âm thanh của tiếng chim tu hú Ở đầu bài thơ, khi vừa nghetiếng tu hú, Tố Hữu cảm thấy âm thanh tưng bừng rộn rã của tiếng chim gọi bạn Bâygiờ Tố Hữu lại thấy da diết khắc khoải, nhức nhối Trong này, nhà tù ngột ngat, ngoàikia, tiếng chim cứ dóng dả, thiết tha như nhắn gửi, như giục giã người chiến sĩ Sự tươngphản ấy bộc lộ niềm khao khát tự do đến cháy bỏng, đến mãnh liệt, đến đỉnh điểm Conchim cứ kêu có nghĩa là tiếng gọi tự do không bao giờ thôi, ý chí vượt ngục luôn thườngtrực trong lòng người tù cách mạng
Bài thơ đã kết thúc trong một tâm trạng nhức nhối, bồn chồn, không thể khoanhtay, ngồi yên luôn nung nấu ý chí hành động Và tháng 3/1942, Tố Hữu đã vượt ngục về
Trang 11với cách mạng, với nhân dân Con chim cách mạng ấy đã cất cánh tung bay trên bầu trời
tự do, nhưng thực ra nó đã được giục giã từ tiếng chim tu hú kêu gần ba năm về trước
2 Bài thơ “Ngắm trăng” - Hồ Chí Minh.
Về nghệ thuật :
-Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt
-Điệp, nhân hoá, đối…
Về nội dung :
Hoài Thanh có nói: “Thơ Bác đầy trăng” Thật vậy, Bác đã viết nhiều bài thơtrăng Trong số đó, bài “Ngắm trăng” là bài thơ tuyệt tác, mang phong vị Đường thi,được nhiều người ưa thích
Bài thơ rút trong “Nhật kí trong tù ”; tập nhật ký bằng thơ được viết trong mộthoàn cảnh đoạ đầy đau khổ, từ tháng 8-1942 đến tháng 9-1943 khi Bác Hồ bị bọn TưởngGiới Thạch bắt giam một cách vô cớ Bài thơ ghi lại một cảnh ngắm trăng trong nhà tù,qua đó nói lên một tình yêu trăng, yêu thiên nhiên tha thiết của người chiến sĩ cách mạngtrong cảnh tù đày
Hai câu thơ đầu ẩn chứa một nụ cười thoáng hiện Đang sống trong nghịch cảnh,
và đó cũng là sự thật “Trong tù không rượu cũng không hoa” thế mà Bác vẫn thấy lòngmình bối rối, vô cùng xúc động trước vầng trăng xuất hiện trước cửa ngục đêm nay Mộtniềm vui chợt đến cho thi nhân bao cảm xúc, bồi hồi
Trăng, hoa, rượu là ba thú vui tao nhã của khách tài tử văn chương Đêm naytrong tù, Bác thiếu hẳn rượu và hoa, nhưng tâm hồn Bác vẫn dạt dào trước vẻ đẹp hữutình của thiên nhiên Câu thơ bình dị mà dồi dào cảm xúc Bác vừa băn khoăn, vừa bốirối tự hỏi mình trước nghịch cảnh: Tâm hồn thì thơ mộng mà chân tay lại bị cùm trói,trăng đẹp thế mà chẳng có rượu, có hoa để thưởng trăng?
“Trong tù không rượu cũng không hoa,
Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ”.
Sự tự ý thức về cảnh ngộ đã tạo cho tư thế ngắm trăng của người tù một ý nghiasâu sắc hơn các cuộc ngắm trăng, thưởng trăng thường tình Qua song sắt nhà tù, Bácngắm vầng trăng đẹp Người tù ngắm trăng với tất cả tình yêu trăng, với một tâm thế
“vượt ngục” đích thực? Song sắt nhà tù không thể nào giam hãm được tinh thần người tù
có bản lĩnh phi thường như Bác:
“Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ”…
Từ phòng giam tăm tối, Bác hướng tới vầng trăng, nhìn về ánh sáng, tâm hồnthêm thư thái Song sắt nhà tù tỉnh Quảng Tây không thể nào ngăn cách được người tù
và vầng trăng! Máu và bạo lực không thể nào dìm được chân lý, vì người tù là một thinhân, một chiến sĩ vĩ đại tuy “thân thể ở trong lao” nhưng “tinh thần ở ngoài lao”
Câu thứ tư nói về vầng trăng Trăng có nét mặt, có ánh mắt và tâm tư Trăng đượcnhân hóa như một người bạn tri âm, tri kỷ từ viễn xứ đến chốn ngục tù tăm tối thăm Bác.Trăng say sưa nhìn Bác, cảm động không nói nên lời, Trăng và Bác tri ngộ “đối diệnđàm tâm”, cảm thông nhau qua ánh mắt
Hai câu 3 và 4 được cấu trúc đăng đối tạo nên sự cân xứng hài hoà giữa người vàtrăng, giữa ngôn từ, hình ảnh và ý thơ:
“Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ,
Trang 12Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ”
(Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt
Nguyệt tòng song khích khán thi gia)
Ta thấy: “Nhân- Nguyệt” rồi lại “Nguyệt- Thi gia” ở hai đầu câu thơ và cái songsắt nhà tù chắn ở giữa Trăng và người tù tâm sự với nhau qua cái song sắt nhà tù đáng
sợ ấy Khoảnh khắc giao cảm giữa thiên nhiên và con người xuất hiện một sự hóa thân
kỳ diệu: “Tù nhân” đã biến thành thi gia Lời thơ đẹp đầy ý vị Nó biểu hiện một tư thếngắm trăng hiếm thấy Tư thế ấy chính là phong thái ung dung, tự tại, lạc quan yêu đời,yêu tự do
“Ngắm trăng” là một bài thơ trữ tình đặc sắc vừa thể hiện tình cảm thiên nhiên đăcbiệt sâu sắc, mạnh mẽ, một biểu hiện nổi bật của tâm hồn nghệ sĩ Bác Hồ, vừa cho thấysức mạnh to lớn của người chiến sĩ vĩ đại đó Có thể nói bài thơ không hề có một chữ
“thép” nào mà vẫn sáng ngời chất “thép” Trong gian khổ tù đầy, tâm hồn Bác vẫn cónhững giây phút thảnh thơi, tự do ngắm trăng, thưởng trăng
Bước ba:
- Sau khi củng cố lại toàn bộ kiến thức cơ bản của hai bài thơ cho học sinh, bước này
tùy từng đối tượng học sinh để tôi giúp học sinh luyện kĩ năng, nhận biết, thông hiểu và vận dụng qua bài tập 1,2,3 dành cho đối tượng học sinh đại trà nhằm giúp học sinh nắm chắc kiến thức
- Giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ cộng sản trong cảnh tù đày qua bài tập tổng hợp bài tập 4, 5,6.Phần bài tập này dành cho đối tượng học sinh giỏi, cụ thể là:
5.3.2 Luyện tập:
Bài tập 1:
a.Viết đoạn văn giới thiệu tác giả Tố Hữu và tác phẩm “Khi con tu hú”.
b Viết đoạn văn giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh và tác phẩm “Ngắm trăng”
Với dạng bài tập nhận biết này giúp học sinh viết được đoạn văn giới thiệu về tác giả
Tố Hữu và Hồ Chí Minh trên cơ sở kiến thức tôi đã cung cấp cho học sinh ở bước một qua đó học sinh tái hiện lại thông tin cơ bản về hai tác giả.
Gợi ý:
a Tố Hữu và bài thơ “Khi con tu hú”:
- Tố Hữu ( 1920-2002)- tên khai sinh là Nguyễn Kim Thành, quê ở Quảng Điền- ThừaThiên Huế Ông giác ngộ cách mạng khi còn đang là học sinh Tháng 4-1939 Tố Hữu bịbắt giam vào nhà lao Thừa Phủ Tố Hữu có nhiều cống hiến cho cách mạng và thơ ca
Trang 13Việt Nam Ở Tố Hữu có sự thống nhất giữa cuộc đời cách mạng và cuộc đời thơ Ông lànhà thơ của lí tưởng cộng sản.
- Con đường thơ Tố Hữu gắn bó chặt chẽ với các giai đoạn của cách mạng Việt Nam,được đánh dấu bởi các tập thơ: “Từ ấy”- ( 1937-1946); “ Việt Bắc ”- (1947-1954); “Giólộng”- (1955-1961); “Ra trận”- (1962-1971)…
- Bài thơ “Khi con tu hú” được Tố Hữu sáng tác vào tháng 7- 1939 ở nhà lao Thừa Phủ,lúc đã hơn ba tháng trời bị giam cầm Bài thơ nằm trong phần “Xiềng xích” của tập thơ
“Từ ấy” Bài thơ là tiếng lòng của người thanh niên 19 tuổi say mê lí tưởng, tha thiết yêuđời và hăng hái hoạt động nhưng bị giam cầm cách biệt hoàn toàn cuộc sống bên ngoài
Đó chính là vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ cộng sản Tố Hữu
b Hồ Chí Minh và bài thơ “Ngắm trăng”:
- Hồ Chí Minh (1890- 1969) không chỉ là vị lãnh tụ cách mạng kiệt xuất của nhân dânViệt Nam mà còn là một nhà thơ, nhà văn lớn, nhà văn hóa lớn của dân tộc và nhân loại.Bác có quan điểm văn chương là vũ khí phục vụ cho sự nghiệp cách mạng, trong cuộchành trình khắp năm châu bốn biển tìm đường cứu nước
- Những truyện ngắn đặc sắc, những bài thơ hay: Bản án chế độ thực dân Pháp, Vihành, Bản tuyên ngôn độc lập, Tập nhật kí trong tù…
- Trong kháng chiến người chỉ làm thơ trong những giây phút rảnh rỗi, hiếm hoi Nhữngbài thơ của Người luôn chan chứa một tình yêu thiên nhiên đằm thắm hòa trong một tìnhcảm lớn là tình yêu đất nước sâu sắc
- Trong những ngày Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam Người đã viết tậpthơ “Nhật kí trong tù” gồm 133 bài thơ chữ Hán, phần lớn là thơ tứ tuyệt “Nhật kí trongtù” đã trở thành viên ngọc quý trong kho tàng thơ ca dân tộc “Ngắm trăng”
( Vọng nguyệt) là một bài thơ hay của tập thơ “Nhật kí trong tù”
=> Đặt trong hoàn cảnh ấy chúng ta càng thấy rõ sự bình tĩnh, chủ động, lạc quanNgười Phong thái ấy toát ra từ những rung cảm tinh tế và dồi dào trước thiên nhiên, đấtnước
Bài tập 2:
Nêu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của hai bài thơ?
Với dạng bài tập thông hiểu này giúp học sinh nắm được giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của hai bài thơ.
a Bài “Khi con tu hú”: