báo cáo kết quả nghiên cứu ứng dụng sáng kiến hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy củng cố, ôn tập kiến thức học kì 2 địa lí 10 CB

Một trong những phương pháp dạy học tích cực, phát triển được năng lực tư duy và khả năng tự học của học sinh là sử dụng sơ đồ tư duy giúp hệthống hóa kiến thức, xác định những kiến thức

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Một trong những nội dung quan trọng của đổi mới giáo dục phổ thônghiện nay là đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học Địa

lí nói riêng là một quá trình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó

có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau Dạy như thế nào? Học như thế nào?

để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo Nội dung chương trình Địa lí 10 bao gồm hai phần lớn là Địa lí tự nhiên đại cương và Địa lí kinh tế xã hội đại cương Đây là phần kiến thức khá rộng, khó hiểu và trừu tượng đối với học sinh phổ thông Nó đòi hỏi học sinh có tư duy tốt, có khả năng tự học mới có khả năng hiểu và nắm vững kiến thức từ chương trình Một trong những phương pháp dạy học tích cực, phát triển được năng lực tư duy và khả năng tự học của học sinh là sử dụng sơ đồ tư duy giúp hệthống hóa kiến thức, xác định những kiến thức cơ bản của nội dung bài học theo chuẩn kiến thức và kỹ năng để đạt được kết quả cao trong học tập

Xuất phát từ thực tế trên, tôi quyết định thực hiện sáng kiến: Hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy củng cố, ôn tập kiến thức học kì 2 Địa lí 10 – SGK cơ bản Nội dung chuyên đề này được lựa chọn chủ yếu bám sát ở tiết học

củng cố và ôn tập kiến thức giúp học sinh học tập tích cực, phát huy khả năng tựhọc, sáng tạo và mang lại hiệu quả học tập cao

2 Tên sáng kiến:

Hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy củng cố, ôn tập kiến thức học kì 2 Địa lí 10 – SGK cơ bản.

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Nguyễn Minh Hạnh

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Liễn Sơn – Lập Thạch – Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 0978385062 E-mail:

Tổ chức hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy củng cố, ôn tập kiến thức học kì 2 Địa lí 10 – SGK cơ bản được tác giả thực hiện từ tháng 2 /2019 đến nay.

7 Mô tả bản chất của sáng kiến

7.1 Giới thiệu chung về sơ đồ tư duy

Sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy và học là một phương pháp giáodục đặc biệt nhất là trong phát triển năng lực tư duy và tự học của học sinh.Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60 (của thế kỉ XX) bởiTony Buzan như là một cách để giúp học sinh "ghi lại bài giảng" mà chỉ dùngcác từ then chốt và các hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Cách ghichép này sẽ nhanh hơn, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn nhờ sự kết nối liên tục giữa cácnhánh mà một bản liệt kê ý tưởng thông thường không làm được Đến giữa thậpniên 70, Tony Buzan đã làm việc chung với Peter Russell và họ đã truyền bá kĩxảo về sơ đồ tư duy cho nhiều cơ quan quốc tế cũng như các học viện giáo dục.Hiện nay, nó đang được hàng trăm triệu người trên thế giới sử dụng, đã và đangđem lại những hiệu quả thực sự, nhất là trong lĩnh vực giáo dục

Tại Việt Nam vào tháng 3 năm 2006, lần đầu tiên sơ đồ tư duy được giớithiệu, ngay lập tức nó đã nhận được nhiều ủng hộ Đến nay, việc sử dụng sơ đồ

tư duy để dạy và học trong các cấp học được trển khai rộng khắp bởi nó dùngcác nhánh, hình ảnh… để liên kết các kiến thức bài học, do đó sẽ nâng cao đượcnhận thức và tư duy sáng tạo của người học Đối với môn Địa lí cấp THPT, giáoviên và học sinh đang ứng dụng khai thác hiệu quả sơ đồ tư duy

Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng

có những ưu điểm sau:

- Tổng kết kiến thức một cách khoa học, hệ thống, trực quan và logic

- Nguồn nghiên cứu khác nhau nhưng dễ hợp nhất thông tin

- Ghi chép (bài giảng, phóng sự, sự kiện )

- Khuyến khích làm giảm sự miêu tả của mỗi ý, mỗi khái niệm xuốngthành một từ (hay từ kép)

- Ghi nhớ và ôn tập sẽ hiệu quả và nhanh hơn

- Có thể thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ thêm vào sơ đồ

- Mỗi sơ đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ

- Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính ( Có đến trên 20phần mềm vẽ sơ đồ tư duy như MindMaple, Coggle, Blumind, Xmind,

OpenMind, MindArchitect, Novamind, Mindomo….)

- Xúc tích thường chỉ cần 1 trang giấy

- Ghi nhớ chi tiết cấu trúc đối tượng mà chúng chứa các mối liên hệ phức tạp.

- Toàn bộ ý của sơ đồ có thể "nhìn thấy" và nhớ bởi trí nhớ hình ảnh

- Phát triển năng khiếu hội họa của học sinh

Để học sinh biết cách sử dụng và sử dụng linh hoạt sơ đồ tư duy tronghọc tập bộ môn Địa lí, tôi đã từng bước chuyển hóa, từ việc tôi sử dụng sơ đồ tưduy trong dạy học chuyển sang hướng dẫn học sinh ứng dụng sơ đồ tư duy ghinhớ kiến thức, ôn tập và củng cố nội dung bài học

7.2 Hướng dẫn cho học sinh các bước thực hiện thiết kế sơ đồ tư duy

7.2.1 Các bước thiết lập sơ đồ tư duy như sau:

Bước 1: Chọn từ khóa trung tâm bằng từ ngữ cô đọng, xúc tích.

Bước 2: Chọn vị trí và viết từ khóa trung tâm.

Bắt đầu từ ở một tờ giấy đối với học sinh hoặc trên khung bảng đen,khung bảng trình chiếu đối với giáo viên đánh dấu vị trí để viết từ khóa trungtâm bằng một biểu tượng hình tròn, hình elips hoặc hình tùy theo ý của học sinh.Chủ đề của từ khóa trung tâm của tất cả các sơ đồ có thể đặt ở trung tâm hoặcgóc phải, góc trái sao cho thuận lợi nhất

Bước 3: Từ hình ảnh trung tâm nối các nhánh chính và nối các nhánh cấp

hai, cấp ba, cấp bốn với nhánh cấp một và cấp hai, cấp ba theo các ý nhỏ triểnkhai ( chú ý: Vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng giống như các nhánh cây,các đường cong có tổ chức sẽ lôi cuốn và thu hút được sự chú ý của mắt hơn rấtnhiều)

Khi vẽ các nhánh, sử dụng màu sắc, hình thái của các nhánh vẽ để biểuđạt nội dung

Sử dụng từ khóa cho mỗi nội dung biểu đạt Dùng những hình ảnh nếu có,

để biểu đạt nội dung

Minh hoạ cách vẽ sơ đồ tư duy 7.2.2 Mục tiêu trọng tâm trong nội dung ôn tập kiến thức Địa lí học kì 2 lớp 10

- Về kiến thức:

Nắm vững một số kiến thức phổ thông, tương đối hệ thống như:

+ Biết được vai trò, đặc điểm, đặc điểm và các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố ngành công nghiệp, các ngành dịch vụ, giao thông vận tải, thương mại

+ Nắm được đặc điểm, sự phát triển và phân bố của từng ngành công nghiệp, vận tải, thương mại

+ Hiểu được mối quan hệ giữa dân cư, hoạt động dân cư, hoạt động sảnxuất và môi trường

- Về kĩ năng:

Củng cố và phát triển ở HS các kĩ năng:

+ Quan sát, nhận xét, phân tích so sánh, đánh giá và giải thích hiện tượngđịa lí.

+ Phân tích: bảng biểu thống kê, biểu đồ, đồ thị, bản đồ, tranh ảnh địa lí.+ Thu thập xử lí và trình bày các thông tin địa lí

- Về tư tưởng, thái độ

+ Có ý thức bảo vệ môi trường tự nhiên

+ Nhận rõ và hiểu đúng những vấn đề đang diễn ra trên thế giới: dân số,tài nguyên, môi trường

+ Trân trọng và yêu quý thành quả lao động của con người

- Phát triển năng lực:

+ Năng lực chung: năng lực tự học, giải quyết vấn đề

+ Năng lực chuyên biệt: năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ

7.2.3 Phương pháp và phương tiện dạy học

* Phương pháp dạy học:

- Sử dụng phương pháp làm việc theo nhóm

- Phương pháp dạy học nêu vấn đề

- Phương pháp thuyết trình…

Trong đó, tôi dùng phương pháp làm việc theo nhóm là chủ yếu

* Phương tiện dạy học:

Để nâng cao hiệu quả của bài học, tôi chuẩn bị phấn viết bảng nhiều

màu, bút màu, giấy A0, giấy A3, A4 nam châm từ, bài soạn trình chiếu…

7.2.4 Giao nhiệm vụ cho học sinh:

- Ở nhà tự hệ thống hóa lại kiến thức Địa lí qua các bài học

- Ở trên lớp tham gia các hoạt động học tập theo yêu cầu của giáo viên

7.3 Tổ chức cho học sinh ôn tập và củng cố

7.3.1 Ôn tập, củng cố kiến thức địa lí công nghiệp

Sau khi học xong bài 34 ( Thực hành: Vẽ biểu đồ tình hình sản xuất một

số sản phẩm công nghiệp trên thế giới) để cho học sinh ôn tập củng cố kiến thức

để làm bài kiểm tra 1 tiết đạt kết quả cao, tôi sử dụng sơ đồ tư duy tái hiện kiếnthức địa lí công nghiệp

Trong quá trình thực hiện GV quan sát và điều chỉnh nhiệm vụ học tậpcho phù hợp với đối tượng HS.

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện nội dung kiến thức mà sơ

+ Nhóm 1: Khái quát các nội dung cơ bản bài 31 (Vai trò và đặc điểm củangành công nghiệp Các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố côngnghiệp)

+ Nhóm 2 + 3 : Khái quát các nội dung cơ bản bài 32 (Địa lí các ngànhcông nghiệp)

+ Nhóm 4: Khái quát các nội dung cơ bản đã học bài 33 (Một số hìnhthức chủ yếu của tổ chức lãnh thổ công nghiệp)

Hoạt động 2: HS thực hiện nhiệm vụ: HS thực hiện theo nhóm và chuẩn

bị báo cáo GV, trao đổi với cả lớp về kết quả đạt được

Tôi hướng dẫn học sinh ứng dụng sơ đồ tư duy để hoàn thành nội dungyêu cầu: Trước hết các nhóm phải tìm ra các từ khóa trung tâm Việc tìm ra từkhóa trung tâm của câu hỏi có ý nghĩa quan trọng đối với việc triển khai kiếnthức tiếp theo Từ nội dung từ khóa triển khai các nội dung có liên quan tới từkhóa, liên quan tới nội dung câu hỏi, tiếp tục phân nhánh những vấn đề tiếptheo phân nhánh đến nội dung của từng phần

Ví dụ: Nhóm 1- Khái quát các nội dung cơ bản bài 32 Từ khóa trung tâm

lựa chọn ở đây là gì? Có thể là: địa lí các ngành công nghiệp Các từ khóa chính

từ từ khóa trung tâm là: công nghiệp năng lượng, công nghiệp điện tử - tin học,công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, công nghiệp chế biến lương thực - thựcphẩm Các nhánh kiến thức xuất phát từ từ khóa chính là: vai trò, đặc điểm hoặc

cơ cấu, phân bố; từ mỗi nhánh của các ngành công nghiệp tiếp tục phát triển cácnhánh nhỏ tiếp Ví dụ: Từ công nghiệp năng lượng có vai trò là ngành kinh tếquan trọng và cơ bản, là cơ sở phát triển công nghiệp hiện đại, là tiền đề của tiến

bộ khoa học - kĩ thuật; về cơ cấu có các nhánh nhỏ là khai thác than, khai thácdầu, công nghiệp điện lực; các nhánh tiếp theo là vai trò, trữ lượng, sản lượng

và phân bố

Trong quá trình hướng dẫn vẽ sơ đồ tư duy tôi lưu ý học sinh: Vẽ sơ đồdùng từ ngữ ngắn gọn, có thể dùng biểu tượng, ký hiệu hoặc lựa chọn màu sắcbiểu đạt nội dung phù hợp và có thể biểu đạt nội dung so sánh Hình thức vẽ cácnhánh hài hòa, tránh gây rối mắt Ví dụ như mỗi đường nhánh biểu đạt cácngành công nghiệp cho màu sắc khác nhau để phân biệt Các nhánh thể hiện nộidung về vai trò, đặc điểm hoặc cơ cấu, phân bố lựa chọn màu sắc giống nhau đểbiểu đạt.

Báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy: Trước khi vào nội dung báo cáo

tôi lưu ý chung các nhóm là khi thuyết trình sơ đồ tư duy phải sử dụng que chỉhoặc thước, kết hợp vừa chỉ dẫn, vừa thuyết trình; diễn tả sơ đồ theo trình tự từcụm từ khóa trung tâm đến các nhánh lớn, đến các nhánh nhỏ Sau đó tôi chođại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy mànhóm mình đã thiết lập Các nhóm lần lượt lên trình bày

Ví dụ: Hình ảnh sơ đồ tư duy của các nhóm học sinh:

- Nhóm 1 Khái quát những kiến thức bài 31.

- Nhóm 2 + 3 Khái quát những kiến thức bài 32.

- Nhóm 4 Khái quát những kiến thức bài 33.

Qua hoạt động này tôi tiếp tục rèn cho các em khả năng thuyết trìnhtrước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn.

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy: Tổ chức

cho học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ tư duy về kiếnthức theo nội dung yêu cầu về kiến thức và kĩ năng bộ môn Khi vẽ sơ đồ tưduy, học sinh tự do sáng tạo theo quan điểm cá nhân, vì vậy khi tổ chức họcsinh thảo luận, tôi hướng học sinh tập trung vào những nội dung kiến thức thiếusót cần bổ sung

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy: Sau khi học

sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức và được học sinh khác nhận xét, bổsung kiến thức Tôi tiếp tục hoàn thiện nội dung kiến thức mà còn thiếu học sinhchưa hoàn thành, nhận xét về sự hài hòa trong cách biểu đạt kiến thức trên sơ đồ

tư duy

7.3.2 Ôn tập, củng cố kiến thức Địa lí học kì 2 lớp 10 – SGK cơ bản.

Đến thời điểm này, học sinh đã biết cách sử dụng sơ đồ tư duy từ các bài

trước nên tôi chuyển giao nhiệm vụ học tập Sau khi học xong bài 42: môi

trường và sự phát triển bền vững, trong nội dung củng cố và giao bài tập về nhà,

tôi giao nhiệm vụ cho học sinh:

- Công việc thứ nhất: Yêu cấu tất cả học sinh ứng dụng sơ đồ tư duy để

khái quát nội dung kiến thức môn Địa lí học kì 2 trên giấy A4 ở nhà gồm cácnội dung: Địa lí công nghiệp, địa lí dịch vụ, môi trường và sự phát triển bềnvững

- Công việc thứ hai: Tôi chia lớp thành 6 nhóm và giao nhiệm vụ cho

các nhóm chuẩn bị nội dung báo cáo trên giấy Ao theo yêu cầu:

Nhóm 1 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 35

Nhóm 2 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 36

Nhóm 3 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 37

Nhóm 4 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 40

Nhóm 5 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 41

Nhóm 6 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 42

( Riêng kiến thức cơ bản về địa lí công nghiệp đã ôn tập ở tiết trước nêncác em tự tổng hợp kiến thức lại bằng sơ đồ tư duy vào vở)

Tôi hướng dẫn lại học sinh ứng dụng sơ đồ tư duy để hoàn thành nội dungyêu cầu: Trước hết các nhóm phải tìm ra các từ khóa trung tâm Việc tìm ra từkhóa trung tâm của câu hỏi có ý nghĩa quan trọng đối với việc triển khai kiếnthức tiếp theo Từ nội dung từ khóa triển khai các nội dung có liên quan tới từ

khóa, liên quan tới nội dung câu hỏi, tiếp tục phân nhánh những vấn đề tiếptheo phân nhánh đến nội dung của từng hiện tượng địa lí Học sinh có thể dùngcác hình ảnh, biểu tượng, ký hiệu riêng đặc trưng để diễn tả, ghi nhớ.

Ví dụ:

Nhóm 1 Khái quát nội dung kiến thức bài 35

Từ khóa trung tâm lựa chọn ở đây là gì? Có thể là: Địa lí dịch vụ Cácnhánh chính kiến thức xuất phát từ từ khóa trung tâm đó là: Cơ cấu, vai trò, cácnhân tố ảnh hưởng, đặc điểm phân bố các ngành dịch vụ Từ các nhánh chính:

cơ cấu tiếp tục các nhánh nhỏ: dịch vụ kinh doanh, dịch vụ tiêu dùng, dịch vụcông Tương tự như vậy các em dựa vào kiến thức cơ bản đã học để làm

Tôi lưu ý học sinh: Vẽ sơ đồ dùng từ ngữ ngắn gọn, có thể dùng biểutượng, ký hiệu hoặc lựa chọn màu sắc biểu đạt nội dung phù hợp và có thể biểuđạt nội dung so sánh Hình thức vẽ các nhánh kiến thức hài hòa, tránh gây rốimắt

Để học sinh tái hiện kiến thức Địa lí 10 học kì 2 , tôi tổ chức 4 hoạt động:Hoạt động 1: Giao nhiệm vụ cho học sinh để thiết lập sơ đồ tư duy từng nội dung (GV đã nêu các vấn đề cho HS từ tiết học trước để chuẩn bị)

Hoạt động 2: Báo cáo về sơ đồ tư duy theo nhiệm vụ đã giao

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện nội dung kiến thức mà sơ

đồ tư duy đã lập

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức

Cụ thể:

Hoạt động 1: Trên cơ sở nhiệm vụ đã giao học sinh hoàn thành ở nhà, tôi

chuyển hoạt động tiếp theo

Hoạt động 2: Học sinh báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy đã làm.

Trước khi vào nội dung báo cáo tôi lưu ý chung các nhóm: Thứ nhất là chọnhọc sinh lên trình bày báo cáo theo hình thức giáo viên bốc thăm ngẫu nhiên ( học sinh chuẩn bị sẵn tên của tất cả các thành viên trong nhóm đựng vào mộtchiếc hộp) điều này khiến tất cả học sinh đều có tinh thần chuẩn bị bài để báocáo Thứ hai, các em khi thuyết trình sơ đồ tư duy phải sử dụng que chỉ hoặcthước, kết hợp vừa chỉ dẫn, vừa thuyết trình; diễn tả sơ đồ theo trình tự là bắtđầu từ cụm từ khóa trung tâm đến các nhánh lớn, đến các nhánh nhỏ Sau đótôi chọn ngẫu nhiên đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về

sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập Các nhóm lần lượt lên thuyết trình:

Ví dụ: Hình ảnh sơ đồ tư duy của các nhóm học sinh:

- Nhóm 1 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 35.

- Nhóm 2 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 36.

- Nhóm 3 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 37.

- Nhóm 4 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 40.

- Nhóm 5 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 41.

- Nhóm 6 Khái quát những kiến thức cơ bản bài 42.

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy : Sau khi đại

diện các nhóm thuyết trình xong về sơ đồ tư duy kiến thức của mình, tôi tổ chứccho học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa lần lượt nội dung sơ đồ tư duy củacác nhóm để hoàn thiện sơ đồ tư duy về kiến thức theo chuẩn kiến thức và kĩnăng của bộ môn Nội dung thảo luận chủ yếu là: Nhóm đã lựa chọn từ khóatrung tâm và vị trí đặt phù hợp chưa? các kiến thức triển khai các nhánh chính

và nhánh nhỏ có đáp ứng đủ với yêu cầu hay không?

Vì học sinh sáng tạo sơ đồ tư duy theo quan điểm cá nhân nên khi tổ chứchọc sinh thảo luận, tôi hướng học sinh tập chung vào những nội dung kiến thứcthiếu sót cần bổ sung

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức

Sau khi học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức và được học sinhkhác nhận xét, bổ sung kiến thức, tôi tiếp tục bổ sung và hướng dẫn học sinh tựhoàn thiện nội dung mà các em chưa hoàn thành Tiếp sau đó, tôi nhận xét sựhài hòa trong cách biểu đạt kiến thức trên sơ đồ tư duy của các em

Cuối cùng, tất cả học sinh cả lớp tự bổ sung, chỉnh sửa và hoàn thiện sơ

đồ tư duy của toàn bộ bài ôn tập mà mình đã làm trên giấy A4 ở nhà Đây chính

là tài liệu giúp các em ôn tập và củng cố kiến thức chuẩn bị cho kì thi khảo sátchất lượng do Sở giáo dục và đào tạo tổ chức, điểm bài thi này lấy làm điểm học

- Khai thác kiến thức bài học trong bản đồ, bảng biểu

- Rèn luyện kĩ năng sử dụng biểu đồ và bảng số liệu

3 Thái độ: Nghiêm túc, tích cực, tự giác trong giờ.

4 Định hướng các năng lực được hình thành

- Năng lực giải quyết vấn đề; năng lự hợp tác; năng lực ứng dụng CNTT