SKKN xây dựng tình huống dạy học phần cơ chế di truyền và biến dị môn sinh học lớp 12 ban cơ bản

Phương pháp này có thể kích thích ởmức cao nhất tính tích cực học tập của học sinh, không chỉ giúp học sinh lĩnh hộikiến thức, phát triển năng lực mà còn rèn luyện được kĩ năng nhận thức

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

I Lời giới thiệu

Trong những năm gần đây, cùng với chuyển biến bước đầu về chất lượng giáodục, hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học đang từng bước được ghi nhận Tuynhiên về phương pháp dạy học còn nhiều vấn đề cần bàn

Một bộ phận không nhỏ học sinh thụ động học tập do không được làm việchoặc không chịu làm việc trong các giờ học Trong hầu hết các giờ lên lớp, thực tập,thao giảng và thi giáo viên dạy giỏi vì giới hạn thời gian tiết học nên giáo viên chỉlàm việc với một số học sinh khá, giỏi để hoàn thành bài dạy, số học sinh còn lại imlặng, nghe giảng và ghi chép Thực chất đó là những bài độc diễn của giáo viên có sựphụ họa của một số học sinh khá giỏi Xét về nhận thức và hành động, nhiều giáoviên không thể chuyển hóa được mục tiêu tích cực hóa hoạt động học tập của họcsinh vào việc thiết kế và thi công bài dạy

Trước thực trạng đó, việc đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học là một yêucầu bức thiết đối với ngành giáo dục nước ta trong thời kỳ hội nhập Và một trongnhững định hướng đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm nhiều hiện nay là

dạy học bằng tình huống.

Qua các năm giảng dạy tôi nhận thấy rằng, việc sử dụng phương pháp dạy họcbằng tình huống đã thu được kết quả khả quan Phương pháp này có thể kích thích ởmức cao nhất tính tích cực học tập của học sinh, không chỉ giúp học sinh lĩnh hộikiến thức, phát triển năng lực mà còn rèn luyện được kĩ năng nhận thức, kĩ năng tiếpcận, phát hiện và giải quyết vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau, kĩ năng giao tiếp, tăngcường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo…Nó tạo điều kiện cho học sinh chủđộng điều chỉnh nhận thức, kĩ năng, hành vi Phương pháp này có thế mạnh trong đàotạo nhận thức bậc cao Vì thế cần được khuyến khích sử dụng, đặc biệt là ở nhữngtrường có một bộ phận học sinh chưa chủ động học tập

Vì những lí do trên tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Xây dựng tình huống dạy học phần cơ chế di truyền và biến dị môn sinh học lớp 12 ban cơ bản”

II Tên sáng kiến kinh nghiệm

“XÂY DỰNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC PHẦN CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN

DỊ SINH HỌC 12 BAN CƠ BẢN”

III Lĩnh vực áp dụng sáng kiến

Lĩnh vực áp dụng sáng kiến vào đổi mới phương pháp dạy học

IV Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử

Áp dụng từ ngày 3 tháng 9 năm 2019

V Mô tả bản chất của sáng kiến

A Về nội dung của sáng kiến

Đề ra những giải pháp hiệu quả và cụ thể việc áp dụng nhằm nâng cao chấtlượng bộ môn sinh học 12 tại nhà trường

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tình huống dạy học phần cơ chế di truyền và biến dị mônsinh học lớp 12 ban cơ bản

- Khách thể nghiên cứu: Học sinh lớp 12A2, 12A4 của nhà trường

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu trong quá trình giảng dạy bộ môn sinh học lớp 12A2, 12A4 năm học2019-2020 trường THPT để tìm ra thực trạng và giải pháp xây dựng tình huống dạyhọc phần cơ chế di truyền và biến dị môn sinh học lớp 12 ban cơ bản.

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

Thu thập những thông tin lý luận về phương pháp dạy học, phương pháp và kỹthuật dạy học tích cực trong tài liệu phương pháp giảng dạy, tài liệu tập huấn, các bàitham luận trên Internet

- Phương pháp quan sát

Quan sát hoạt động học, thái độ học tập của học sinh

- Phương pháp điều tra

Trao đổi với học sinh, cha mẹ học sinh, thăm dò học sinh các lớp

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

+ Tham khảo những bản báo cáo, tổng kết hàng năm của nhà trường

+ Tham khảo kinh nghiệm của các giáo viên cùng bộ môn

- Phương pháp thử nghiệm

Thử áp dụng các giải pháp vào công tác giảng dạy cho học sinh ở lớp 12A2,12A4 trường THPT năm học 2019-2020

5 Điểm mới trong nghiên cứu

Mục đích của hoạt động này tạo tâm thế học tập học sinh, giúp học sinh ý thứcđược nhiệm vụ học tập, hứng thú học bài, huy động được kiến thức, kinh nghiệm bảnthân có liên quan đến vấn đề bài học làm bộc lộ cái học sinh đã biết, bổ khuyết những

gì học sinh còn thiếu, giúp học sinh nhận ra cái chưa biết và cái muốn biết

B Về khả năng áp dụng của sáng kiến

Sáng kiển có thể được áp dụng cho giảng dạy bộ môn sinh học 12 phần cơ chế

di truyền và biến dị trên tất cả các trường THPT và làm cơ sở xây dựng tình huốngtrong dạy học ở các nội dung tiếp theo

VI Những thông tin cần được bảo mật (nếu có):

Sáng kiến được phổ biến đến các đồng nghiệp để đổi mới phương pháp giảng dạy

VII Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

Sáng kiến kinh nghiệm được áp dụng khi có sự tâm huyết của giáo viên tronggiảng dạy và sự tích cực đổi mới phương pháp nhằm nâng cao chất lượng bộ môn đápứng yêu cầu đổi mới giáo dục

VIII Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả:

Việc áp dụng sáng kiến vào thực tế giảng dạy bộ môn sinh học phần cơ chế ditruyền và biến dị lớp 12 ban cơ bản, bản thân tôi thấy học sinh tích cực làm việc, chủđộng trong lĩnh hội kiến thức, quan hệ thầy – trò được cải thiện, không khí giờ họccởi mở hơn, các em nắm được kiến thức mới, khắc sâu kiến thức làm cơ sở tiết thu vàhoàn thiện các đơn vị kiến thức tiếp theo Thái độ học tập của học sinh thay đổi đãgiúp các em yêu thích môn học

huống gắn với thực tiễn là con đường quan trọng để gắn việc đào tạo trong nhàtrường với thực tiễn đời sống, góp phần khắc phục tình trạng giáo dục hàn lâm, xa rờithực tiễn hiện nay của nhà trường phổ thông Tuy nhiên, nếu các tình huống được đưavào dạy học là những tình huống mô phỏng lại, thì chưa phải tình huống thực Nếuchỉ giải quyết các vấn đề trong phòng học lý thuyết thì học sinh cũng chưa có hoạtđộng thực tiễn thực sự, chưa có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành.

1 Tình huống dạy học

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xãhội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủthể hoạt động với đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học nhằm một mục đíchdạy học cụ thể

Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong đượcsinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Theo quan điểm lý luận dạy học, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, tế bàocủa bài lên lớp, bao gồm tổ hợp các điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học, nộidung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế riêng biệt

2 Bài tập tình huống dạy học

Bài tập tình huống dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thểxảy ra trong quá trình dạy học được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khi học sinh giảibài tập ấy, vừa có tác dụng củng cố tri thức, vừa rèn luyện được kỹ năng học tập cầnthiết

3 Nguyên tắc thiết kế bài tập tình huống

Bài tập tình huống nêu ra phải tạo ra được nhu cầu nhận thức, tạo được tínhsáng tạo, kích thích tư duy của người giải

Bài tập tình huống nêu ra phải xuất phát từ nhiệm vụ của giáo viên, từ các kỹnăng cần thiết cho việc đặt câu hỏi để dạy học

Bài tập tình huống nêu ra phải gắn với cơ sở lý luận với một liều lượng tối đacho phép

Bài tập tình huống phải có đầy đủ hai yếu tố: điều kiện và yêu cầu cần tìm

4 Kỹ thuật thiết kế tình huống dạy học.

Để giúp học sinh xác định được các dữ kiện, nhận ra được các mâu thuẫn trongnhận thức, thì xây dựng tình huống dạy học được thiết kế theo các bước sau:

Bước 1 Xác định mục tiêu

Bước 2 Phân tích cấu trúc nội dung của bài học

Bước 3 Thiết kế tình huống dạy học

Bước 4 Vận dụng tình huống vào dạy học

II Xây dựng tình huống phần cơ chế di truyền và biến dị sinh học 12 ban cơ bản.

Bài 1- GEN, MÃ DI TRUYỀN VÀ QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI ADN

Em có thể giải thích giúp thắc mắc đó được không?

Tình huống 3

Một bạn quan sát thấy hiện tượng sau, cây trồng hay vật nuôi sau khi sinh ra đều trải

qua quá trình lớn lên nhưng khi lớn lên vẫn mang những đặc điểm trước đó, tại saolại có hiện tượng như vậy?

Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của hiện tượng ấy

Bài 2- PHIÊN MÃ VÀ DỊCH MÃ Tình huống 1

Một bạn có thắc mắc như sau nhưng còn lúng túng chưa giải thích được nguyên nhân.

Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của những hiện tượng ấy

Gen ở trong nhân tế bào, prôtêin ở ngoài nhân tế bào nhưng tại sao gen vẫn chỉ huytổng hợp được prôtêin ở ngoài nhân tế bào

Bài 3- ĐIỀU HÒA HOẠT ĐỘNG CỦA GEN Tình huống 1

Một bạn thắc mắc như sau; tế bào gan luôn hoạt động để tổng hợp nên nhân mớitrong khi đó tế bào thần kinh lại gần như không hoạt động tổng hợp nên tế bào mớitrong suốt quá trình sống của cơ thể Tại sao lại có thể xảy ra được như vậy? Em hãygiải thích giúp bạn ấy nhé!

Tình huống 2

Có ý kiến cho rằng

- Ở sinh vật nhân sơ số lượng gen ít

- Cơ chế điều hòa hoạt động của gen sẽ khác với sinh vật nhân thực

Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Theo em hiểu thế nào là đúng?

Bài 4 – ĐỘT BIẾN GEN Tình huống 1

Có ý kiến cho rằng: Sự tiến hóa của sinh vật là do có sự sai khác về vật chất di truyềngiữa các cá thể, những sai khác thích nghi với môi trường sẽ được tồn tại và pháttriển dần dần hình thành nên những sinh vật phù hợp với môi trường sống Sự saikhác giữa các cá thể là do sự biến đổi vật chất di truyền

Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?

Tình huống 2

Hơn 160.000 người đã phải sơ tán khi thảm họa kép động đất - sóng thần xảy ra tạiđông bắc Nhật Bản ngày 11/3/2011, gây rò rỉ phóng xạ tại nhà máy hạt nhânFukushima Daiichi

Một khu vực cấm có bán kính 20 km quanh nhà máy được lập ra và sau 4 năm, nó trởthành một vùng đất hoang tàn vì rất ít người dân dám quay lại nơi này

Theo em tại sao người dân lại không dám quay lại nơi này?

Bài 5- NHIỄM SẮC THỂ VÀ ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NHIỄM SẮC THỂ Tình huống 1.

Cấu tạo của Bộ gen người

Bộ gen người hoàn chỉnh bao gồm khoảng 3 tỷ phân tử ADN Nếu bắt đầu đọc thứ tựcủa các phân tử ADN với tốc độ 100 phân tử mỗi phút thì bạn cần đến 57 năm để cóthể đọc hết các phân tử AND của cơ thể mình với điều kiện không dừng lại để ăn,uống, ngủ, sử dụng phòng tắm

Kích thước bộ gen người: Cơ thể con người được tạo thành từ 100 nghìn tỷ tế bào.Chiều dài của ADN trong nhân mỗi tế bào dài khoảng 1,8 m Nếu làm như thế với tất

cả các ADN trong cơ thể sẽ tạo thành sợi có chiều dài 107,8 tỷ km

Làm thế nào để cuối cùng trong một tế bào bộ gen chỉ còn khoảng 0,0001 cm nằmtrong nhân tế bào? Em có thể giải thích cho các bạn cùng hiểu

Tình huống 2

Một bạn có thắc mắc như sau:

- Tại sao ở người lại có bệnh ra ung thư máu ác tính

Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của những hiện tượng ấy

Bài 6- ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NHIỄM SẮC THỂ Tình huống 1

Ở người có hiện tượng bị hội chứng đao

Theo em cơ sở khoa học của hội chứng này là gì, tại sao lại có người mắc hội chứngđó?

Tình huống 2

Có quan sát thấy hiện tượng sau:

Ở một số cây ăn quả như chuối, dưa hấu, hồng, nho… quả không có hạt

Em hãy giải thích tại sao?

III Kết quả nghiên cứu.

Qua áp dụng giảng dạy tại lớp 12A2, 12A4 chất lượng bộ môn được cải thiện, tinhthần học tập học sinh nghiêm túc trong các giờ học, học sinh chủ động, tích cực tronggiờ, bước đầu học sinh yêu thích môn học

Quan hệ thầy – trò cởi mở, học sinh tích cực hỏi và trao đổi về các vấn đề thựctiễn cuộc sống liên quan đến kiến thức bộ môn, qua đó các em trưởng thành hơn,sáng tạo hơn, tự tin về mình hơn

KẾT LUẬN

I Bài học kinh nghiệm

Qua trải nghiệm thực tế, tôi nhận thấy rằng xây dựng tình huống trong giảng dạythành công hay thất bại còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, giáo viên chủ động học hỏiphương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực

Để đạt được mục đích giáo dục, ta cần phải biết chọn tình huống xuất phát thíchhợp với đặc điểm riêng của từng lớp, phù hợp với năng lực của học sinh

PHỤ LỤC Một số giáo án áp dụng tình huống dạy học

Ngày soạn: 26/8/2019

Tiết số: 1

Phần năm: DI TRUYỀN HỌC Chương I: Cơ chế di truyền và biến dị Bài 1: Gen, Mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN

I Mục tiêu bài dạy

- Sau khi học song bài này học sinh phải nắm được;

1 Kiến thức:

- Trình bày được khái niệm gen

- Trình bày được khái niệm và các đặc điểm chung của mã di truyền

- Từ mô hình tái bản ADN, mô tả các bước của quy trình tự nhân đôi ADN làm cơ

sở cho sự tự nhân đôi của nhiễm sắc thể

2 Kĩ năng: Rèn luyện và phát triển tư duy phân tích, khái quát hoá

3 Thái độ: Có ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ các loài quý hiếm.

4 Năng lực:

- Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn sinh học

- Hình thành và rèn luyện năng lực sáng tạo

- Hình thành và phát triển năng lực tự học

- Năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào cuộc sống.

II Chuẩn bị

- Giáo viên: Tranh vẽ phóng hình 1.2 hoặc mô hình lắp ghép nhân đôi ADN.

- Học sinh: Đọc trước nội dung bài

(Giới thiệu khái quát chương trình sinh học 12, phương pháp làm việc)

3 Giảng bài mới:

- Hoạt động 1: Khái niệm

Giáo viên đưa ra Tình huống

Có bạn thắc mắc tại sao con cái sinh ra lại luôn có các đặc điểm giống với bố mẹ, emhãy giải thích giúp bạn ấy

Học sinh: Nêu ra các ý kiến khác nhau, giáo viên ghi lại các ý kiến của học sinh vào góc bảng, không đánh giá nhận xét

Giáo viên:

* Em hãy nêu khái niệm gen?

* Theo em 1 phân tử ADN chứa một

hay nhiều gen? Hãy giải thích

I Khái niệm gen: Gen là 1 đoạn phân tử

ADN mang thông tin mã hoá 1 chuỗipôlipeptit hay 1 phân tử ARN

Hoạt động 2: Mã di truyền

Giáo viên đưa ra Tình huống

Có ý kiến thắc mắc rằng gen được cấu tạo từ các nuclêôtit, còn chuỗi pôlipeptit(prôtêin) lại được cấu tạo từ các axit amin Trong ADN có 4 loại nuclêôtit (A, T, G,X), nhưng trong prôtêin có khoảng 20 loại axit amin Vậy làm thế nào gen có thể quyđịnh được cấu trúc chuỗi pôlipeptit

Em có thể giải thích giúp thắc mắc đó được không?

Học sinh: Nêu ra các ý kiến khác nhau, giáo viên ghi lại các ý kiến của học sinh vào góc bảng, không đánh giá nhận xét

Hoạt động của thầy - trò Nội dung kiến thức

* Các bộ ba trong sinh giới có giống

nhau không?

* Mỗi 1 bộ ba chỉ mã hoá 1 axit amin

(đặc hiệu) khoảng 20 loại axit amin mà

có 61 bộ ba? (tính thoái hoá)

II Mã di truyền:

1 Khái niệm: Là trình tự sắp xếp các

Nu trong gen quy định trình tự sắp xếpcác aa trong Prôtêin

- Có hơn 20 loại axit amin nhưng chỉ có

4 lại Nu nên mã di truyền là mã bộ ba

- Trên gen cấu trúc cứ 3 Nu đứng liềnnhau mã hoá cho 1 axit amin - Bộ ba mãhoá (triplet)

- Với 64 bộ ba có 3 bộ ba không mã hóaa.a (UAA, UAG, UGA làm nhiệm vụkết thúc và 1 bộ ba mở đầu (AUG) mãhoá a.a Met (ở SV nhân sơ là foocminMet)

2 Đặc điểm:

- Mã di truyền được dọc từ 1 điểm xácđịnh theo từng bộ ba không gối lênnhau

- Mã di truyền có tính phổ biến: Hầu hếtcác loài đều có chung 1 bộ ba di truyền

- Mã di truyền có tính đặc hiệu: Một bộ

ba chi mã hoá cho một loại axitamin

- Mã di truyền mang tính thoái hoá (dưthừa): Một axit amin có thể có hơn một

bộ ba, trừ AUG và UGG

Hoạt động 3: Quá trình nhân đôi ADN (tái bản ADN)

Giáo viên đưa ra Tình huống

Một bạn quan sát thấy hiện tượng sau, cây trồng hay vật nuôi sau khi sinh ra đều trải

qua quá trình lớn lên nhưng khi lớn lên vẫn mang những đặc điểm trước đó, tại saolại có hiện tượng như vậy?

Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của hiện tượng ấy

Học sinh: Nêu ra các ý kiến khác nhau, giáo viên ghi lại các ý kiến của học sinh vào góc bảng, không đánh giá nhận xét

Quan sát hình 1.2 và nội dung

phần III SGK em hãy nêu thời

điểm và diễn biến quá trình nhân

đôi ADN.

III Quá trình nhân đôi ADN:

1 Diễn biến: (Gồm 3 bước)

a Bước 1: (Tháo xoắn phân tử ADN)

- Nhờ các enzim tháo xoắn (helicase) 2 mạchphân tử ADN tách nhau dần

b Bước 2: (Tổng hợp các mạch ADN mới)

nhiều chạc sao chép (rút ngắn

thời gian nhân đôi ADN

Phát biểu NTBS?

+ Các đoạn Okazaki có chiều

tổng hợp ngược với mạch kia và

có sự tham gia của ARN mồi,

enzim nối ligaza

Thế nào là nguyên tắc bán bảo

ADN Chiều tổng hợp có chiều từ 5’  3’), nên mạchkhuôn có chiều 3’ - 5’ mạch bổ sung được tổnghợp liên tục, còn mạch khuôn có chiều 5’- 3’mạch bổ sung được tổng hợp từng đoạn(Okazaki) rồi sau đó nối lại với nhau nhờ enzimnối (ligaza)

c Bước 3: (Hai phân tử ADN được tạo thành)

- Trong mỗi phân tử ADN mới có 1 mạch củaphân tử ADN ban đầu (bán bảo toàn) và 1 mạch

- Nêu nguyên tắc bổ sung, bán bảo tồn và ý nghĩa quá trình nhân đôi ADN?

- Giải thích vì sao trên mỗi chạc chữ Y 1 mạch được tổng hợp liên tục còn 1 mạch được tổng hợp từng đoạn (Các Nu liên kết với nhau theo chiều 5’- 3’ nên mạch khuôn có chiều 5’- 3’ các Nu không liên kết được với nhau liên tục do đó cần ARN mồi tạo điểm liên kết hình thành đoạn Okazaki)

5 Dặn dò

- Học bài chuẩn bị các câu hỏi cuối bài

- Chuẩn bị nội dung bài mới các câu hỏi cuối bài mới

Ngày soạn: 26/8/2019

Tiết số: 2