Sử dụng kênh hình trong giảng dạy phần sinh sản ở thực vật – sinh học 11 cơ bản

Sử dụng KH còn có ý nghĩa phát huy tính tích cực chủ động của HS, làm cho bài học trở nên sinh động, giúp cho HS thu nhận thông tin về sự vật, hiện tượng Sinh học một cách tích cực, giảm

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG THPT VÕ

THỊ SÁU =====***=====

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

Tên sáng kiến:

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG GIẢNG DẠY

PHẦN SINH SẢN Ở THỰC VẬT – SINH HỌC 11 CƠ BẢN Tác giả sáng kiến: Nguyễn Thị Hải Yến

Mã sáng kiến : 33.56.01

Vĩnh Phúc, năm 2020

0

MỤC LỤC

1 Lời giới thiệu 3

2 Tên sáng kiến 4

3 Tác giả sáng kiến 4

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến 4

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến 4

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử 4

7 Mô tả bản chất của sáng kiến 4

7.1 Về nội dung của sáng kiến 4

7.2 Về khả năng áp dụng của sáng kiến 14

8 Những thông tin cần được bảo mật 15

9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 15

10. Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả và theo ý kiến của tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu 15

10.1 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả 15

10.2 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân……… 16

11 Danh sách những tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng thử hoặc áp dụng sáng kiến lần đầu 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 CNXH Chủ nghĩa xã hội

2 THPT Trung học phổ thông

3 Bộ GD và ĐT Bộ Giáo dục và đào tạo

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Thế kỷ XXI- thế kỷ của sự phát triển mạnh mẽ khoa học và công nghệ Yêu cầu mới của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và những thách thức bị tụt hậu trên con đường tiến lên CNXH, đòi hỏi các nhà trường phải đào tạo nên những con người lao động mới ngày càng toàn diện

Thực hiện công cuộc đổi mới, mục tiêu giáo dục như vậy cũng đòi hỏi chuyển từ một nền giáo dục giúp người học "học được cái gì" sang học thì phải

"làm được cái gì" Nói cách khác là giáo dục con người phải có cả kiến thức, kỹ năng và vận dụng được vào trong thực tiễn Để làm được điều đó cần quan tâm hơn đến những nội dung dạy học gắn với cuộc sống, phải tạo điều kiện, phải yêu cầu, phải kiểm tra, đánh giá kết quả học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề gặp phải trong học tập và trong cuộc sống hằng ngày Và một trong các mối quan tâm nhất hiện nay của các trường THPT là việc đổi mới chương trình và phương pháp dạy học, trong đó có môn Sinh học

Trong định hướng về phương pháp và thiết bị dạy học Sinh học bậc THPT,

Bộ GD - ĐT chỉ rõ: "Sinh học là khoa học thực nghiệm, phương pháp dạy học gắn bó chặt chẽ với thiết bị dạy học, do đó dạy Sinh học không thể thiếu các

phương tiện trực quan như mô hình, tranh vẽ, mẫu vật, phim ảnh " Trích:

SGVSH Ban KHTN Bộ sách thứ hai-NXBGD-2003).

Như vậy, một trong những hướng để đổi mới phương pháp dạy học đó là tăng cường việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, trong đó có việc sử dụng kênh hình vào giảng dạy Kênh hình giúp cho học sinh, giáo viên nắm được một cách chính xác kiến thức cơ bản, giúp người học, người dạy nắm được bản chất của vấn đề, qua đó khắc sâu kiến thức và dễ nhớ kiến thức

Hiện nay, Bộ GD và ĐT đã quan tâm trang bị cơ sở vật chất, thiết bị, phòng học bộ môn cho các trường THPT Trường THPT Võ Thị Sáu nơi tôi đang công tác

đã được trang bị đầy đủ thiết bị của các phòng học bộ môn: Lý, Hóa, Sinh Ngoài ra còn có phòng học tin học được kết nối mạng và phòng Lab hiện đại phục vụ học tập

và giảng dạy, tạo điều kiện cho giáo viên dạy các bài giảng có ứng dụng CNTT Bởi vậy, việc thiết kế các bài giảng với sự trợ giúp của kênh hình (KH) nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học đang được rất nhiều giáo viên quan tâm

Đối với bộ môn Sinh học muốn nhìn thấy hình ảnh tiêu bản thật thì buộc phải

có kính hiển vi điện tử với độ phóng đại lớn - chưa kể đến còn phải nhiều công đoạn kỹ thuật công phu, phức tạp và tốn nhiều thời gian Các tiêu bản cố định thường không được bổ sung mới nên thường hỏng, khó quan sát Các hình ảnh không được cập nhật với sự phong phú và đa dạng của sinh giới, đặc biệt không

có nhiều hình ảnh mô tả quá trình, diễn biến Đặc biệt tư liệu phần Sinh sản ở thực vật trong nhà trường thường rất hạn chế

Phương pháp truyền thống thường được áp dụng khi giảng dạy đến các bài này là thuyết trình Với cách làm này thường không phát huy được cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, học trò khi học thường thụ động, dễ nhàm chán, hiệu quả giờ dạy không cao

Làm thế nào đế trong thời gian chỉ một tiết dạy, giáo viên có thế vừa kiếm tra bài cũ, vừa khai thác xây dựng, hình thành các kiến thức mới Không những thế giáo viên còn phải khắc sâu, mở rộng kiến thức mới cho học sinh, giúp các

em vận dụng tốt các kiến thức mới khi giải thích các sự vật, hiện tượng thực tiễn trong cuộc sống và có thế hoàn thành tốt mọi bài tập có liên quan, giúp học sinh

có thêm hào hứng, hứng thú khi học tập đế rồi ngày càng yêu thích môn Sinh học hơn Đây cũng chính là một trong những yếu tố góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả giờ lên lớp

Đế góp phần khắc phục được các khó khăn nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Sử

dụng kênh hình trong giảng dạy phần sinh sản ở thực vật – Sinh học 11 cơ bản”.

2 Tên sáng kiến:

Sử dụng kênh hình trong giảng dạy phần sinh sản ở thực vật – Sinh học

11 cơ bản

3 Tác giả sáng kiến:

Họ và tên: Nguyễn Thị Hải Yến

Địa chỉ: Trường THPT Võ Thị Sáu – Bình Xuyên – Vĩnh Phúc

Số điện thoại: 0979345914

Mail: nguyenthihaiyen.gvsinhvothisau@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Nguyễn Thị Hải Yến

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:

Phần sinh sản ở thực vật, môn Sinh học 11 cơ bản, ôn thi THPT Quốc gia,

ôn thi học sinh giỏi, vận dụng vào thực tiễn đời sống, biết vận dụng các biện pháp nhân giống vô tính ở thực vật vào trồng trọt

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 18/03/2019

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7 1 Nội dung của sáng kiến

7.1.1 Cơ sở của sáng kiến

7.1.1.1 Khái niệm kênh hình

Các hình vẽ, sơ đồ, bảng số liệu, các đoạn video, các mẫu vật sử dụng trong dạy học được gọi chung là KH KH có tính trực quan cao diễn giải logic kiến thức, minh họa kiến thức, làm cho người học hiểu sâu hơn và rõ ràng hơn

KH là một yếu tố trong quá trình dạy học, kết hợp với các yếu tố khác tạo thành một chỉnh thể hoàn chỉnh của quá trình dạy học

7.1.1.2 Vai trò của KH trong dạy học Sinh học

- KH là phương tiện chuyển tải thông tin có thể thay thế cho sự vật hiện tượng và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà GV và HS không thể tiếp cận trực tiếp (chẳng hạn, quá trình sinh tổng hợp protein, chu trình sinh địa hóa, quá trình diên thế sinh thái ), KH giúp cho HS phát huy được nhiều giác quan trong học tập

- KH có thể cung cấp cho HS kiến thức một cách chắc chắn và chính xác nên HS sẽ nhớ lâu hơn, tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn Sử dụng KH còn có ý nghĩa phát huy tính tích cực chủ động của HS, làm cho bài học trở nên sinh động, giúp cho HS thu nhận thông tin về sự vật, hiện tượng Sinh học một cách tích cực, giảm tính trừu tượng của kiến thức, tạo điều kiện hình thành biểu tượng làm cơ sở để tạo thành khái niệm Sinh học

7.1.1.3 Ph â n loại KH trong dạy học Sinh học

- Các mẫu vật tự nhiên: mẫu sống, mẫu ngâm, mẫu nhồi, tiêu bản ép khô, tiêu bản kính hiển vi

- Các vật tượng hình: mô hình, tranh vẽ, ảnh, phim, đèn chiếu, phim video,

sơ đồ, biểu đồ Đây là một dạng KH đặc biệt, có thể tồn tại ở dạng cố định (trong SGK) và di động (ngoài SGK)

- Các thí nghiệm: Các thí nghiệm Sinh học có thể là thí nghiệm ngoài tự nhiên (được tiến hành ở điều kiện tự nhiên, sát với thực tế) và thí nghiệm trong phòng thí nghiệm (được bố trí chặt chẽ, điều chỉnh các điều kiện thí nghiệm, phù hợp với thời gian và điều kiện học tập của người học)

7.1.1.4 Một số biện pháp khai thác KH trong dạy học Sinh học

- Sử dụng câu hỏi vấn đáp: dựa trên cơ sở quan sát KH, câu hỏi được thiết

kế sao cho trở thành một “Chương trình hành động” trong một thời gian xác định, nhằm định hướng cho quá trình tự học của HS theo ý định của GV Việc

sử dụng biện pháp này nhằm mục đích phát triển tư duy, phát huy năng lực, chủ động, năng lực tích cực trong học tập của HS Do đó, câu hỏi cần yêu cầu HS phân tích, giải thích, khái quát) nội dung mà các em thu nạp được từ KH

- Sử dụng bài toán nhận thức: là sự mô phỏng hay hình dung, tổng kết hay dự

đoán vê nội dung vận động nào đó của quy luật tự nhiên, xã hội Để biến đổi bài toán (hiện tượng khách quan có trong sách, báo, tải liệu tham khảo) thành bài toán nhận thức GV phải dựa vào trình độ học vấn của HS để hình thành các tình huống kiến thức phù hợp, tạo các tình huống có vấn đề, rồi tìm ra biện pháp đưa đến HS tiếp nhận kích thích một cách chủ động, ít phụ thuộc vào GV

- Sử dụng phiếu học tập: với phiếu học tập, HS có thể hoạt động độc lập hoặc làm việc theo nhóm nhỏ diễn ra ngay trong tiết học Nguồn thông tin trong phiếu học tập là các yêu cầu, các câu hỏi bài tập, các sơ đồ, bảng biểu mà HS phải hoàn thành Do đó, việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học là chuyển hoạt động của HS từ trình bày, giảng giải, thuyết minh sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo

HS phải tham gia hoạt động tích cực để lĩnh hội lấy kiến thức mà không còn nghe giảng thụ động

- Sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan: trắc nghiệm khách quan là

dạng trắc nghiệm trong đó mọi câu hỏi kèm theo những câu trả lời sẵn

7.1.1.5 Quy trình chung sử dụng kênh hình trong dạy học

Về cơ bản, GV có thể sử dụng KH một cách linh hoạt trong tất cả các khâu của quá trình dạy học (kiểm tra bài cũ, dạy kiến thức mới, củng cố kiến thức, kiểm tra định kì ) KH cũng có thể được sử dụng với nhiều mục đích như hình thành và

củng cố kiên thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ cho HS Tuy nhiên, dù sử

dụng biện pháp nào thì quy trình chung cần đảm bảo 5 bước sau:

1) GV nghiên cứu nội dung bài học, hình thành ra những ý tưởng ban đầu

về việc sử dụng KH

2) Xác định mục tiêu cụ thể của từng hoạt động trên cơ sở ý tưởng sử dụng

KH

3) Xây dựng tư liệu KH, xác định những KH cần thiết cho hoạt động dạy học

4) Xác định hình thức khai thác KH cụ thể và phù hợp

5) Tổ chức hoạt động học tập sử dụng KH

7.1.2 Tổ chức thực hiện

7.1.2.1 Nội dung, biện pháp thực hiện

- Căn cứ vào chương trình Sinh học THPT: phần sinh sản ở thực vật thuộc Sinh học 11

- Căn cứ vào mục đích của chương trình Sinh học: để học sinh có thể nắm vững kiến thức thì ngoài việc giáo viên truyền thụ, tìm tòi để bổ sung cho học sinh thì một việc hết sức cần thiết đó là hướng dẫn, tổ chức cho các em cách học

để tự bản thân các em có thể tự mình biết đọc, biết suy luận, vận dụng kiến thức

từ nội dung bài học vào thực tiễn cuộc sống

- Trong thực tế dạy học tôi đã hết sức quan tâm đến việc sử dụng kênh hình trong tài liệu (sách giáo khoa, sách tham khảo) coi đó là mục tiêu quan trọng để học sinh biết cách khai thác, sử dụng có hiệu quả, qua đó khắc sâu các kiến thức cơ bản, trên cơ sở đó nâng cao, mở rộng trong một giới hạn nhất định

về kiến thức tránh được sự sa lầy về kiến thức vụn vặt, chi tiết gây khó khăn cho nhận thức của người học Để nâng cao hiệu quả sử dụng kênh hình tôi đã:

+ Căn cứ vào nội dung các bài học để chọn lựa những hình ảnh thiết thực nhất, chuẩn nhất sưu tập lại, đóng thành một cuốn để học sinh dựa vào đó tiếp thu kiến thức, ôn tập kiến thức

+ Hướng dẫn cho học sinh cách xem xét hình ảnh, định hướng học tập Thông qua các câu hỏi có tính dẫn dắt để học sinh khai thác hiệu quả hình ảnh để thu nhận kiến thức, những kiến thức rút ra từ hình ảnh rất đa dạng ngoài mô tả chỉ

là phần phụ, phần chính giúp các em phân biệt, so sánh, suy diễn và vận dụng

Tổ chức kiểm tra đánh giá qua các bài thi, kiểm tra qua đó cho thấy kênh hình đã có tác dụng rõ rệt lên nhận thức của người học và thấy được sự vận dụng kiến thức hiệu quả hơn

7.1.2.2 Một số minh họa về khai thác, sử dụng kênh hình khi dạy học phần sinh sản ở thực vật – Sinh học 11 cơ bản

Môn Sinh học lớp 11 cơ bản, phần Sinh sản ở Thực vật có ba tiết – ba bài: bài 41: Sinh sản vô tính ở thực vật, bài 42: Sinh sản hữu tính ở thực vật, bài 43: Thực hành: Nhân giống vô tính ở thực vật bằng giâm, chiết, ghép

Trong nội dung sáng kiến kinh nghiệm này, tôi khai thác, sử dụng kênh hình vào nội dung của hai bài học là bài 41: Sinh sản vô tính ở thực vật và bài 42: Sinh sản hữu tính ở thực vật

Bài 41 Sinh sản vô tính ở thực vật

- Biện pháp sử dụng câu hỏi vấn đáp:

+ GV chiếu hình 1,2 yêu cầu HS quan sát và trả lời câu hỏi: Cho ví dụ về một số thực vật có hình thức sinh sản bằng bào tử?

+ GV chiếu hình 3 yêu cầu HS quan sát và trả lời câu hỏi: Nêu con đường phát tán của bào tử?

+ GV chiếu hình 4 yêu cầu HS quan sát và nêu các hình thức sinh sản sinh dưỡng ở thực vật

Hình 1: Sinh sản bào tử ở cây rêu

Hình 2: Sinh sản bằng bào tử ở cây dương xỉ

Hình 3: Quá trình sinh sản bằng bào tử ở rêu

Hình 4: Sinh sản sinh dưỡng của thực vật

- Biện pháp sử dụng câu hỏi trắc nghiệm dạng ghép đôi: GV chiếu hình 5, yêu cầu

HS quan sát và ghép cột A với cột B về các hình thức sinh sản sinh dưỡng sao cho

đúng

1 Cây chuối a Thân rễ 1-……

3 Cỏ gấu b Thân củ 3-……

Hình 5: Sinh sản sinh dưỡng của thực vật

9

- Biện pháp sử dụng câu hỏi trắc nghiệm nhiều lựa

chọn? + Ngoài tự nhiên, cây tre sinh sản bằng gì?

A Lóng

B Thân rễ

C Đỉnh sinh trưởng

D Rễ phụ

+ Trong phương pháp nhân giống sinh dưỡng bằng ghép cành, mục đích quan trọng nhất của việc buộc chặt cành ghép với gốc ghép là để:

A dòng mạch gỗ dễ dàng di chuyển từ gốc ghép lên cành ghép

B cành ghép không bị rơi

C nước di chuyển từ gốc ghép lên cành ghép không bị chảy ra ngoài

D cả 3 đáp án trên

- Biện pháp sử dụng câu hỏi nhận thức:

+ Vì sao phải cắt hết lá ở cành ghép?

+ Ưu điểm của chiết cành và giâm cành so với cây trồng mọc từ hạt như thế nào?

+ Cơ sở nào để ta có thể nuôi cấy mô tế bào thực vật?

+ Ưu điểm của phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực

vật? Gợi ý:

Ta phải cắt hết lá ở cành ghép để giảm mất nước qua con đường thoát hơi nước qua lá, nhằm tập trung nước nuôi các tế bào ghép, nhất là các mô phân sinh Ưu điểm của chiết cành và giâm cành so với cây trồng mọc từ hạt: giữ nguyên được tính trạng tốt mà ta mong muốn và cho thời gian thu hoạch nhanh hơn

Có thể nuôi cấy mô tế bào thực vật được là do tính toàn năng của tế bào

Hình 6 Phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật

Ưu điểm của phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật là có thể nhân nhanh giống với số lượng lớn chỉ với một tế bào hoặc mẩu mô mà vẫn giữ nguyên được đặc tính của cây mẹ Biện pháp này rất có triển vọng đặc biệt với các loại cây quý hiếm và các loại hoa có giá trị kinh tế

Hình 7: Tác giả tại phòng nuôi cấy mô tế bào thực vật của Tiến sỹ La Việt Hồng

- Biện pháp sử dụng video (dùng để củng cố bài)

+ Em hãy quan sát video về quá trình sinh sản ở rêu và chứng minh ở rêu

có quá trình xen kẽ thế hệ?

+ Cây rêu là thể đơn bội hay lưỡng bội? Gợi ý: thể đơn bội (n)

Bài 42 Sinh sản hữu tính ở thực vật

- Biện pháp sử dụng phiếu học tập: GV chia lớp thành các nhóm, kết hợp SGK và hoàn thành phiếu học tập:

Nội dung Sinh sản vô tính Sinh sản hữu tính

Có quá trình nguyên

phân

Có quá trình giảm phân

Có quá trình thụ tinh

Có quá trình trao đổi và

tái tổ hợp 2 bộ gen

Gợi ý:

Nội dung Sinh sản vô tính Sinh sản hữu tính

Có quá trình nguyên x x

phân

Có quá trình giảm phân x

Có quá trình thụ tinh x

Có quá trình trao đổi và x

tái tổ hợp 2 bộ gen

- Biện pháp sử dụng câu hỏi vấn đáp:

+ GV chiếu hình 6, yêu cầu HS quan

sát và mô tả cấu tạo của hoa?

+ GV chiếu hình 7, yêu cầu HS quan

sát và mô tả quá trình hình thành hạt phấn

và quá trình hình thành túi phôi?

+ GV chiếu hình 8, yêu cầu HS mô

tả quá trình thụ tinh kép ở thực vật?

Hình 8: Hoa hồng

12