SKKN một số giải pháp nhằm áp dụng phương pháp dạy học theo dự án môn khoa học lớp 5 một cách hiệu quả

Bởi dạy học dự án là một hình thức dạy học hay phương pháp dạy học phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua việc g

PHÒNG GD&ĐT TAM DƯƠNG TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐỒNG TĨNH B

=====***=====

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

Tên sáng kiến: Một số giải pháp nhằm áp dụng phương pháp dạy học theo

dự án môn Khoa học lớp 5 một cách hiệu quả

Tác giả sáng kiến: Trần Thị Loan

Tam Dương, năm 2020

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Luật Giáo dục ban hành ngày 14 tháng 6 năm 2019 đã chỉ ra Mục tiêu giáo dục

của nước ta như sau: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế.”

Để thực hiện được Mục tiêu giáo dục phải có sự chỉ đạo sâu sát, sự vàocuộc quyết liệt của các cấp, các ngành giáo dục Nghị quyết số 29-NQ/TW đã

chỉ ra việc phải đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo: “Phát triển giáo

dục đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội Giáo dục cần hướng cho học sinh chủ động, tích cực hội nhập quốc tế để phát triển giáo dục

và đào tạo phải đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế để phát triển đất nước.”

Nhà tâm lí học, triết học người Thụy Sĩ, Jean Piaget (1896-1980), người nổi

tiếng bởi những nghiên cứu về “Chủ nghĩa kết cấu”, “Nhận thức luận di truyền”,

“Lý thuyết phát triển nhận thức”, đã từng nói: “Mục tiêu căn bản của giáo dục ở trường học là tạo nên những con người có khả năng tạo ra những điều mới, chứ không phải thuần túy lặp lại những gì mà các thế hệ trước đã làm.”

Như vậy, trong bối cảnh xã hội nước ta hiện nay, việc chú trọng phát triểngiáo dục được coi là ưu tiên hàng đầu, để đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước.Trong công cuộc đó, phải kể đến vai trò quan trọng của người giáo viên cùngvới sự đổi mới phương pháp giáo dục đáp ứng mục tiêu từng bài học, chủ đềmôn học nói riêng và đáp ứng mục tiêu từng cấp học nói chung Tiến sĩ Thomas

Gordon trong cuốn T.E.T Đào tạo giáo viên hiệu quả cũng đã nói: “Suy cho

cùng, trong mọi cuộc cải cách giáo dục, giáo viên sẽ là nhân tố quyết định sự thành bại.” Người giáo viên bằng cái tâm của một nhà giáo dục cộng với

phương pháp dạy học phù hợp, linh hoạt trong từng tình huống sẽ đem đến hiệuquả cho bài học và kết quả là đạt Mục tiêu giáo dục đề ra

Thêm nữa, bốn trụ cột của Giáo dục mà UNESCO đề xướng năm 1996: Học để biết; Học để làm; Học để tồn tại; Học để cùng chung sống Bốn trụ cột này của

UNESCO còn muốn nói rằng con người của thế kỉ 21 đòi hỏi phải có được sự liên kết vững chắc giữa Giáo dục và Văn hóa; Quyền công dân; Gắn kết xã hội; Lao động và Việc làm; Phát triển; và Nghiên cứu khoa học Nhưng để làm tốt một trong những mối liên hệ này cũng đã đòi hỏi nỗ lực vô cùng lớn của nhiều người rồi Thế nhưng vấn đề

là với đa số giáo viên phổ thông nói chung và giáo viên tiểu học nói riêng,

việc hiểu biết rõ ràng các mục tiêu giáo dục kể trên còn nhiều băn khoăn và việc áp lực thi cử, áp lực thành tích vẫn làm giáo viên phải “bóp méo” hoạt động giảng dạy và nhất là việc phải thống nhất theo một chương trình sách giáo khoa chung đã khiến cho việc thực hiện mục tiêu giáo dục của chúng ta bị chuyển hướng như thế nào.

Ở đây, tôi muốn nhấn mạnh đến vai trò của phương pháp dạy học trong việcthực hiện Mục tiêu giáo dục Như chúng ta đã biết, cụm từ “dạy học tích cực” cũngnhư “dạy học theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất người học” đã khôngcòn xa lạ với mỗi chúng ta Chúng ta đã và đang dần thay đổi từng ngày về phươngpháp cũng như kĩ thuật dạy học Tuy nhiên, “cuộc chiến” về phương pháp dạy học

sẽ là không ngừng nghỉ để làm sao tất cả hàng triệu giáo viên trên đất nước ViệtNam sẽ thấm nhuần tư tưởng sáng tạo trên từng bài giảng của mình

Tiểu học là bậc học nền móng của hệ thống giáo dục quốc dân, có vài trò nềntảng hình thành nhân cách và phong cách người học Trong các môn học ở Tiểuhọc, với khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm này tôi chỉ xin chia sẻ những nghiêncứu, thực nghiệm của tôi về phương pháp giảng dạy trong môn Khoa học lớp 5.Môn Khoa học ở Tiểu học là môn học đóng vai trò quan trọng trong việc giúp họcsinh học tập môn Khoa học tự nhiên ở cấp trung học sơ sở và các môn Vật lý, Hoáhọc, Sinh học ở cấp trung học phổ thông Môn học này chú trọng tới việc khơi dậytrí tò mò khoa học, bước đầu tạo cho học sinh cơ hội tìm hiểu, khám phá thế giới tựnhiên; vận dụng kiến thức vào thực tiễn, học cách giữ gìn sức khoẻ và ứng xử phùhợp với môi trường sống xung quanh Đồng thời đây cũng là môn học mở ra nhiều

cơ hội học tập theo kiểu tìm tòi khám phá, học tập từ trải nghiệm thực tế, thực hànhlàm việc Vì vậy, có thể nói đây được xem là môn học tiềm năng trong việc hìnhthành các năng lực, phẩm chất của con người hiện đại Đặc biệt với các em học sinhlớp 5, lớp cuối cấp thì việc này càng có ý nghĩa lớn hơn

Như đã nói, đặc thù môn Khoa học là khơi gợi khả năng tìm tòi, khám phá, trải nghiệm thực tế nên phương pháp dạy học theo dự án được coi là một phương pháp có nhiều lợi thế Bởi dạy học dự án là một hình thức dạy học hay phương pháp dạy học phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành

và tạo ra các sản phẩm cụ thể Đã có một số công trình nghiên cứu về việc vận dụng phương pháp này trong các môn học ở Tiểu học Tuy nhiên trong môn Khoa học lớp 5 thì mới có một số ít công trình nghiên cứu và chưa thấu đáo để phương pháp này trở nên hiệu quả hơn cũng như hạn chế được những nhược điểm của nó Vậy việc áp dụng phương pháp dạy học theo dự án môn Khoa học 5 cần được tiến hành như thế nào? Làm sao vận dụng cho hiệu quả? Việc vận dụng linh hoạt với từng vùng miền cần được chú trọng như thế nào? Làm sao để vừa đạt hiệu quả giáo dục môn học vừa phát triển năng lực, phẩm chất học sinh trong điều kiện còn khó khăn? Đó là những trăn trở của tôi trong năm học này Sau thời gian tìm hiểu và áp dụng tôi đã rút ra được những kinh nghiệm để áp dụng phương pháp này hiệu quả hơn ở Tiểu học, cụ thể trong môn

Khoa học lớp 5 Đó là lí do tôi chọn sáng kiến: Một số giải pháp nhằm áp dụng phương pháp dạy học theo dự án môn Khoa học lớp 5 một cách hiệu quả Xin được

trân trọng gửi tới quý đồng nghiệp!

2 Tên sáng kiến: Một số giải pháp nhằm áp dụng phương pháp dạy học theo dự án môn Khoa học lớp 5 một cách hiệu quả.

3 Tác giả sáng kiến

- Họ và tên: Trần Thị Loan

- Địa chỉ tác giả sáng kiến:Trường TH Đồng Tĩnh B – Tam Dương – Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 0976733413; E- mail: tranloan.c1dongtinha@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:

Trần Thị Loan – Trường Tiểu học Đồng Tĩnh B – Tam Dương – Vĩnh

Phúc 5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến

Lĩnh vực áp dụng sáng kiến của tôi là một số giải pháp để ứng dụng các kĩthuật dạy học và PPDH phù hợp khi hướng dẫn học sinh thực hiện các dự ánmôn Khoa học lớp 5 Sáng kiến của tôi giúp các giáo viên tiểu học có thể từngbước áp dụng vào việc dạy học theo dự án môn Khoa học lớp 5 và đồng thời cóthể áp dụng cho các môn học khác ở tiểu học Qua đó đáp ứng mục tiêu dạy họcphát triển năng lực cho học sinh hiện nay

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: Tháng 8/2019

7 Mô tả bản chất của sáng kiến

7.1 Về nội dung của sáng kiến

Tôi xin trình bày những luận điểm cơ bản về cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễncủa việc thực hiện phương pháp dạy học theo dự án trong môn Khoa học lớp 5.Các bước thực hiện phương pháp này trong dạy học môn Khoa học lớp 5.Nghiên cứu thực trạng dạy và học Khoa học lớp 5 và những khó khăn khi thựchiện chương trình Khoa học lớp 5 Từ đó đề xuất những giải pháp để việc ápdụng phương pháp này thực sự có hiệu quả cũng như các điều kiện cần thiết để

và toàn diện giáo dục, đào tạo (GDĐT); phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồnnhân lực chất lượng cao”

Việc xác định đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT và phát triển nguồn nhânlực được quán triệt là một yêu cầu cấp thiết trong Nghị quyết 29-NQ/TW khóa

XI Với sự đóng góp tích cực của các nhà khoa học, nhà giáo và các tầng lớpnhân dân cho việc hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể thờigian qua đã cho thấy quyết tâm không chỉ của ngành giáo dục, mà còn của toànĐảng, toàn dân chung tay xây dựng và đổi mới nền giáo dục theo hướng tiếp cậnnăng lực, phù hợp với xu thế phát triển chương trình giáo dục của thế giới và bắtkịp nền giáo dục của các nước tiên tiến.

Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học có thể kể đến là:

- Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống;

- Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học;

- Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề;

- Vận dụng dạy học theo truyền thống;

- Vận dụng dạy học theo định hướng hành động;

- Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin h ợp lí

hỗ trợ dạy học;

- Sử dụng các kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh;

- Chú trọng các phương pháp dạy học đặc thù bộ môn;

- Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được khẳng định rõ trong cácvăn bản, Nghị quyết và các Luật của nhà nước Việc đổi mới phương pháp dạyhọc ở tiểu học nhằm hướng tới việc học tập chủ động và loại bỏ dần thói quenhọc tập thụ động Đây được gọi là dạy học theo quan điểm lấy người học làmtrung tâm Dạy học lấy học sinh làm trung tâm không chỉ là phương pháp giáodục mà còn là một triết lí giáo dục hay định hướng để đạt giáo dục hiệu quả Dạyhọc lấy học sinh làm trung tâm nhấn mạnh các vấn đề: Hứng thú học tập của họcsinh: động cơ thúc đẩy việc học tập, háo hức tiếp thu tri thức mới; Vốn kinhnghiệm trong cuộc sống hằng ngày của học sinh: tạo cơ hội để các em chủ độnglĩnh hội tri thức mới; Sự toàn diện trong nhận thức của các em, nghĩa là học sinh

có được cái nhìn toàn diện về mọi khía cạnh của một vấn đề

Dạy học lấy học sinh làm trung tâm có những khác biệt cơ bản so với dạyhọc truyền thống Nó nhấn mạnh vai trò chủ động, tích cực của người học, chú ýđến hứng thú và vốn kinh nghiệm của học sinh cũng như phát triển các năng lực,phẩm chất, chú ý đến việc học sinh học như thế nào hơn là việc giáo viên dạynhư thế nào Do đó, người giáo viên cần tích cực đổi mới và vận dụng cácphương pháp dạy học tích cực để đáp ứng yêu cầu nâng cao hiệu quả dạy học

7.1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực

Theo bài viết trên Tạp chí Giáo dục số 348 ra kì 2 tháng 12 năm 2014 củaTiến sĩ Lê Thanh Oai thì phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn,được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Phương pháp dạy học tíchcực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học,tức là tập kết vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập kếtvào phát huy tính tích cực của người dạy Phương pháp dạy học tích cực luônhướng tới mục đích phát triển năng lực giải quyết vấn đề, đặc biết là năng lực sángtạo của người học Phương pháp này đề cao vai trò của người học bằng hoạt động

cụ thể thông qua sự động não để tự chiếm lĩnh đỉnh cao tri thức

Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực là:

- Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu;

- Dạy học phát huy tính tích cực của học sinh;

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập cộng tác;

- Kết hợp đánh giá của giáo viên với tự đánh giá của học sinh

Có thể so sánh phương pháp dạy học truyền thống với phương pháp dạy học tíchcực như sau:

Phương pháp dạy học truyền Phương pháp dạy học tích cực

thống

Cung cấp sự kiện, học thuộc Cung cấp kiến thức cơ bản, có chọn lọcGiáo viên là nguồn kiến thức duy Ngoài kiến thức học ở lớp, còn có nhiều

Giáo viên ở vị trí trung tâm Học sinh ở vị trí trung tâm

Học sinh làm việc độc lập, cá nhân Học sinh tự học, kết hợp thảo luận nhóm

và có sự hỗ trợ của giáo viênDạy thành từng bài riêng biệt Hệ thống bài học, có thể dạy học theo chủ

đề hoặc liên môn, tích hợpCoi trọng trí nhớ (Mức độ tư duy ở Coi trọng độ sâu của kiến thức, không chỉmức nhớ, hiểu, vận dụng thấp) nhớ mà suy nghĩ, đặt ra những vấn đề mới

(Tư duy bậc cao)Ghi chép tóm tắt Làm sơ đồ, mô hình, làm bộc lộ cấu trúc bài

giảng giúp học sinh dễ nhớ, dễ vận dụng.Chỉ dừng lại ở câu hỏi, bài tập Thực hành, nêu ý kiến riêng

Ít gắn lí thuyết với thực hành Lý thuyết kết hợp với thực hành, vận dụng

kiến thức vào cuộc sốngDùng thời gian học tập để nắm kiến Cổ vũ cho học sinh tìm tòi, bổ sung kiếnthức do giáo viên truyền thụ thức từ việc nghiên cứu lí luận và từ những

bài học, kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn.Hay nói cách khác giáo viên là ngườitruyền lửa cho học sinh hoạt động

Phương pháp dạy học tích cực bao gồm các phương pháp sau: Vấn đáp,Phát hiện và giải quyết vấn đề, Làm việc theo nhóm, Bàn tay nặn bột, Thựcnghiệm, Đóng vai, Làm dự án, …

Phương pháp dạy học theo dự án là một trong những phương pháp dạyhọc tích cực đáp ứng được các yêu cầu thực tiễn dạy và học hiện nay

7.1.1.3 Phương pháp dạy học theo dự án

a) Khái niệm dự án và vấn đề

Dự án (Project) là tổng hợp của những vấn đề, đòi hỏi phải có sự nỗ lực, bền

bỉ từ việc phân tích mục tiêu (phân tích vấn đề), quy hoạch ý tưởng và quản lí cáchành động, các thay đổi Một dự án được tiến hành trong một khoảng thời gian cóhạn với những nguồn lực nhất định (tài chính, nhân lực, trang thiết bị, sự hiểu biết,

…) để đạt được mục tiêu cụ thể nhằm đáp ứng vấn đề, giải quyết các nhu cầu màcác đối tượng thụ hưởng kì vọng Học tập qua dự án kì vọng vào tính thực tiễn

mà học sinh theo đuổi, bao gồm sự gắn kết của dự án với môi trường xungquanh (trường học, khu phố, làng xóm, các tổ chức xã hội…) qua đó trau dồikiến thức và rèn luyện thái độ với cuộc sống.

Các dự án phải liên quan đến một hay một nhóm vấn đề cụ thể, vượt quakhỏi các giải pháp mà học sinh đã biết từ trước, qua đó đòi hỏi các em phải nỗlực để hoàn thành trong một khoảng thời gian nhất định

Một dự án hoàn thành là dự án giải quyết được toàn bộ hoặc phần lớn nhucầu cụ thể mà học sinh đã đề ra

Vấn đề (Problem) thường xuất phát từ một câu hỏi, một sự nghi ngờ Vấn

đề có thể mang tính lí thuyết (về các công thức, định lí, …) hay tính thực tiễn;thuộc mảng xã hội hay kĩ thuật; có thể mô tả ngắn gọn hoặc hết sức trừu tượng.Hoài nghi và đặt vấn đề chính là điểm mấu chốt, khởi đầu cho sự học tập khôngngừng nghỉ của học sinh “Học cùng dự án” coi các vấn đề là mắt xích để kết nốicác mảng kiến thức liên ngành với nhau, đồng thời trong cả quá trình phân tích,triển khai và đánh giá dự án

Một dự án có thể bao gồm nhiều vấn đề và một vấn đề có thể triển khaithành nhiều dự án Trong khi một dự án có thời gian bắt đầu và kết thúc rõ ràng,thì một vấn đề có thể tiên đoán trước, được khái quát sau khi đã xảy ra, nhưngkhó có thể nói là hoàn toàn chấm dứt

Thấu hiểu vấn đề Khám phá kiến thức Giải quyết vấn đề

Thấu hiểu vấn đề

Nhu cầu giải quyết

Xác định mục tiêu

Tập hợp thông tin Chia sẻ thông tin Kiến tạo giải pháp

Xác định giải pháp tối ưu Trình bày giải pháp Tiếp tục mổ xẻ vấn đề

Bảng 1: Mô hình tiếp cận các vấn đề trong dự án học tập

b) Dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học phức hợp, trong đó dưới

sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năngthông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong đời sống,theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lí thuyết với thực hành và tạo racác sản phẩm cụ thể

Hình thức làm việc chủ yếu trong dạy học theo dự án là làm việc nhóm

Các loại dự án học tập

- Theo nội dung: Dự án trong môn học; Dự án liên môn; Dự án ngoài môn học.

- Theo thời gian: Dự án nhỏ (2-6 giờ); Dự án trung bình (ngày dự án); Dự

án lớn (tuần dự án)

- Theo hình thức tham gia: Dự án cá nhân; Dự án nhóm; Dự án toàn

trường Đặc điểm của dạy học dự án: Dạy học dự án có các đặc điểm chính sau: Thứ nhất, định hướng học sinh:

- Người học là trung tâm của dạy học theo dự án

- Dạy học theo dự án chú ý đến nhu cầu, hứng thú của người học, ngườihọc được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng

và hứng thú của cá nhân

- Người học tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạyhọc, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra,điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Giáo viên đóng vai trò tưvấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tính trách nhệm, sựsáng tạo của người học

Thứ hai, định hướng thực tiễn

- Chủ đề của dự án luôn gắn liền với những tình huống của thực tiễn xã hội,với những nghề nghiệp cụ thể, đời sống có thực… Người học thường đóng mộtvai gì đó khi thực hiện dự án

- Các dự án học tập luôn gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội,với địa phương, với môi trường và có thể mang lại những tác động tích cực đốivới xã hội

- Các dự án thường giải quyết, khắc phục một hiện trạng đang tồn tại xungquanh học sinh hay ở cộng đồng nơi các em sinh sống Đặc điểm này của dự ánhọc tập đảm bảo cho nguyên tắc học tập thông qua làm việc, thực hành, trảinghiệm Chúng ta hay bắt gặp những hiện tượng như sau trong giáo dục đó làngười học học những thứ mà họ không hề nhìn thấy trong thực tiễn và các emkhông biết học để làm gì Do đó học sinh thiếu đi động cơ và ý chí học tập, các

em học tập qua loa, hời hợt và học như vậy thì nhanh quên và nhanh chán

Ví dụ: Dự án về tìm hiểu các nhạc cụ dân tộc; Dự án tìm hiểu các đồ dùng bằng nhựa; Dự án tìm hiểu về sử dụng năng lượng điện, …

Thứ ba, định hướng hành động

- Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp nghiên cứu lí thuyết và vậndụng lí thuyết vào trong thực tiễn Thông qua đó, kiểm tra, củng cố và mở rộnghiểu biết lí thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễncủa người học

-Theo cách dạy truyền thống thì mỗi bài học được thiết kế trong một hoặc vàitiết học Tuy nhiên trong dự án học tập hướng học sinh vào giải quyết một nhiệm

vụ mang tính liên môn, đa ngành, không có ranh giới giữa các lĩnh vực khoa học

mà chỉ tồn tại vấn đề cần giải quyết Do đó để giải quyết vấn đề ấy đòi hỏi ngườihọc phải có hiểu biết về một số lĩnh vực khoa học Khi người học chưa đủ kiến thứcnền tảng để giải quyết vấn đề thì họ phải tự học, tự nghiên cứu hoặc tìm sự giúp đỡ

từ các chuyên gia Đây cũng chính là chìa khóa cho sự thành công của mô hình dạyhọc này Việc sử dụng tư duy tích hợp, kiến thức và kĩ năng tích hợp để giải quyếtcác vấn đề tích hợp đem lại nhiều cơ hội phát triển bền vững cho người học

- Các hoạt động học tập trong quá trình thực hiện dự án cũng vô cùngphong phú và đa dạng: Điều tra, thực địa, phỏng vấn, ghi chép, đóng vai, thựcnghiệm, thí nghiệm, làm báo cáo, thuyết trình, tranh biện , …

Thứ tư, định hướng sản phẩm

-Kết quả của một dự án phải là một sản phẩm đầu ra Sản phẩm này có thể làvật chất hoặc phi vật chất, một bản thiết kế; sơ đồ tư duy, một bản kế hoạch, …

- Các sản phẩm này mang lại lợi ích nhất định cho xã hội và cuộc sống xung quanh các em.

- Sản phẩm là kết quả của cả một quá trình làm việc nhóm và sự nỗ lực củatừng cá nhân Nên sau khi dự án hoàn thành năng lực làm việc cá nhân và làmviệc nhóm được hình thành và phát triển

Thứ năm, tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh

vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

Thứ sáu, tính tự lực cao của người học: Khi tham gia vào dự án đòi hỏi người

học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học

Quy trình dạy học theo dự án

Các yêu cầu bắt buộc phải đạt được với một dự án:

(1) Dự án phải gắn với nội dung dạy học của chương trình

(2) Dự án phải gắn với thực tiễn đời sống

(3) Thiết kế được các hoạt động (việc làm) cụ thể cho người học

(4) Qua hoạt động của dự án người học tiếp thu được kiến thức của môn học(5) Có tính khả thi (phù hợp với điều kiện thực tế và năng lực của người học)(6) Có các sản phẩm cụ thể

7.1.2 Cơ sở thực tiễn

7.1.2.1 Mục tiêu dạy học môn Khoa học lớp 5 hiện nay

* Về kiến thức: Học sinh có một số kiến thức cơ bản, ban đầu, thiết thực về:

-Sự trao đổi chất, nhu cầu dinh dưỡng và sự lớn lên của cơ thể người, cách

phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm

- Sự trao đổi chất, sự sinh sản của động, thực vật

- Đặc điểm và ứng dụng của một số chất, một số vật liệu và năng lượng thường gặp trong đời sống và sản xuất

* Về kĩ năng: Bước đầu hình thành và phát triển cho học sinh các kĩ năng:

- Ứng xử thích hợp trong các tình huống có liên quan đến vấn đề sức khỏe của bản thân, gia đình, cộng đồng

- Quan sát và làm một số thí nghiệm khoa học đơn giản gần gũi với đời sống, sản xuất

- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập; biết tìm thông tin giải đáp; biết diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,…

- Phân tích so sánh, rút ra những dấu hiệu chung và riêng của một số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên

* Về thái độ: Hình thành và phát triển ở HS thái độ:

-Tự giác thực hiện các quy tắc vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng.

-Ham hiểu biết khoa học, có ý thức vận dụng kiến thức đã học vào đời sống

-Yêu thiên nhiên, đất nước, yêu cái đẹp; có ý thức và bảo vệ môi trường xung quanh.

Như vậy, môn Khoa học lớp 5 ngoài việc trang bị những tri thức khoa họcđơn giản cho học sinh còn giúp học sinh hình thành và phát triển những kĩ năng,hành vi và thái độ phù hợp, đồng thời phát triển khả năng tư duy khoa học vàgiáo dục nhân cách học sinh.

Nội dung môn Khoa học 5 được xây dựng thành 3 chủ đề lớn: Con người

và sức khỏe; Vật chất và năng lượng; Thực vật và động vật Sự phân bố cácmạch nội dung như sau:

Chủ đề Con Vật chất Thực vật Môi Bài học Ôn tập,

người và và năng và động trường và mới kiểm trasức khỏe lượng vật tài nguyên

thiên nhiên

7.1.2.2 Đặc trưng của môn Khoa học lớp 5

- Tính tích hợp: Chương trình môn Khoa học lớp 5 được tổ chức trên cơ sởtích hợp nhiều lĩnh vực từ khoa học vật lý, hoá học, sinh học, dân số và môi trường.Nội dung học tập Khoa học lớp 5 gần gũi, phù hợp với sự hiểu biết và kinh nghiệmcủa học sinh giai đoạn cuối tiểu học Môn học được cấu trúc thành các chủ đề “Conngười và sức khoẻ”, “Vật chất và năng lượng”, “Thực vật và động vật”, “Môitrường và tài nguyên thiên nhiên” Như vậy, nội dung môn Khoa học lớp 5 thuậntiện trong việc xây dựng các dự án học tập tích hợp nhiều lĩnh vực khoa học

- Tính logic chặt chẽ và gắn với đời sống thực tiễn: Tuy nội dung học tậptích hợp nhưng các chủ đề học tập lại mạch lạc và có logic chặt chẽ Các chủ đềnày không mang tính hàn lâm kinh viện mà gắn với những hiện tượng, quá trình

và các sự kiện gần gũi trong hiện thực đời sống Các sự kiện và nguyên lí khoahọc khác nhau liên kết với nhau trên cơ sở những chủ đề tích hợp, tạo thuận lợicho học sinh học tập thông qua dự án, giúp giáo viên thiết kế dự án học tập đượcthuận lợi Do tính tích hợp của các chủ đề Khoa học nên học sinh có nhiều cơhội tìm tòi và phát hiện vấn đề, thảo luận và chia sẻ, trải nghiệm và hợp tác, đâychính là các phương thức học chủ yếu thông qua dự án.

7.1.2.3 Vai trò của dạy học theo dự án trong dạy học Khoa học lớp 5

Như trên đã chỉ ra thì chương trình môn Khoa học lớp 5 được xây dựngtheo quan điểm dạy học tích cực, mang tính đa ngành, tính thực tiễn cao Nộidung kiến thức xây dựng cho các em đều nằm xung quanh các em, gần gũi vàthiết thực với học sinh Những điều này các em có thể áp dụng vào cuộc sốngcủa các em Và do đó, học sinh có thể học bằng cách phát hiện và giải quyếtnhững tình huống nảy sinh trong thực tế dựa trên những kiến thức khoa học.Quá trình này cho phép lớp học của các em trở thành môi trường học tập tốt màcác em là trung tâm của quá trình học tập

Phương pháp dạy học theo dự án dễ dàng tạo ra kinh nghiệm học tập và thuhút học sinh vào những dự án phức tạp của thế giới thực Kiến thức trong sách vởcủa các em sẽ bước ra ngoài cuộc sống thực của các em Lại nói thêm đặc điểm tâmsinh lí của học sinh tiểu học là vô cùng tò mò, hiếu kì, ham thích khám phá thiênnhiên, khám phá cuộc sống Các em có thể mê mẩn cả ngày trên đồng cỏ để tìmhiểu và khám phá các loài côn trùng, hoặc mày mò với những thí nghiệm thực tế,nhưng có thể ngáp ngủ khi đọc vài trang sách khô khan hoặc với phương pháp

thuyết trình, giảng giải Hiện nay giáo viên đã đổi mới và trực quan bài giảng củamình bằng các hình ảnh minh họa và video nhưng đó vẫn chưa đủ với học sinhđược Có câu “Trăm hay không bằng tay quen, trăm thấy không bằng một sờ”.Dạy học theo dự án trong môn Khoa học khắc phục được những nhược điểmcủa dạy học truyền thống đó là dạy học bình quân (yêu cầu như nhau với tất cả họcsinh), khắc phục được tính thụ động của học sinh, khơi dậy được tính tò mò, sựhứng thú trong học tập vì dạy học theo dự án được tình huống hóa, hoàn cảnh hóa,gắn lí thuyết với thực hành, tư duy với hành động, nhà trường và thực tế xã hội.

Dạy học theo dự án trong môn Khoa học còn rèn cho học sinh năng lực hợp tác, phối hợp hành động, đồng thời phát huy được thế mạnh của từng cá nhân, học sinh cũng sẽ tự tin hơn, thỏa mãn được các phong cách nhận thức và các loại hình trí thông minh của học sinh Học sinh được rèn sự bền bỉ, kiên nhẫn để đạt mục tiêu dự án.Ngoài ra, học sinh còn phát triển khả năng tự đánh giá, rèn khả năng tự học,

tự nghiên cứu Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh còn được phát triển khảnăng giao tiếp, tư duy sáng tạo, tác phong nghiên cứu khoa học

Như vậy, ta có thể khẳng định phương pháp học tập qua dự án đáp ứng đượcđầy đủ yêu cầu chuẩn kiến thức, kĩ năng của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy địnhnhưng còn giúp phát triển những kĩ năng cần thiết của con người lao động thế kỉ

21 Đó là hành trang để các em học tập tốt không chỉ môn Khoa học và các mônhọc khác Ta có thể nói rằng việc dạy học môn Khoa học bằng phương pháp họctập theo dự án là một việc làm hoàn toàn phù hợp và góp phần nâng cao chất lượnggiảng dạy ở Tiểu học Trong bối cảnh chuẩn bị thực hiện chương trình giáo dục phổthông 2018 thì phương pháp này vẫn thể hiện rõ nhiều ưu thế của mình

7.1.2.4 Đánh giá tính hiệu quả của dạy học môn Khoa học lớp 5 hiện nay

Để có được thông tin từ phía giáo viên, đánh giá về tính hiệu quả của việcdạy học môn Khoa học ở lớp 5 hiện nay chúng tôi đã sử dụng câu hỏi số 4 trongphiếu khảo sát ý kiến chuyên gia (xem Phụ lục 1) Kết quả khảo sát cho thấyphần lớn giáo viên đánh giá rằng kết quả dạy học môn khoa học hiện nay là bìnhthường (khoảng 59%) Thậm chí, có tới 15% giáo viên được hỏi đánh giá làchưa hiệu quả Qua trao đổi trực tiếp với giáo viên và xin ý kiến một số nhàquản lí về giáo dục tiểu học, chúng tôi có thêm thông tin về thực tế này Nhiềutrường tiểu học coi môn Tiếng Việt, môn Toán là môn học

chính và dành phần lớn thời Đánh giá tính hiệu quả của dạy học

gian để dạy học hai môn học

Khoa học lớp 5 hiện nay

đó, còn các môn học khác chỉ

giới thiệu qua loa, thậm chí

một bài 2 tiết thì dồn dạy trong

1 tiết Nhiều trường cử giáo

viên phụ (là những giáo viên

hợp đồng, giáo viên kiêm Chưa hiệu quả 15% Bình thường 59%

nhiệm…) để dạy những môn

dạy học môn Khoa học ở lớp 5

chưa thực sự khả quan

7.1.2.5 Việc áp dụng phương pháp dạy học theo dự án và những khó khăn khi thực hiện vào việc dạy học môn Khoa học lớp 5 ở huyện Tam Dương

Nội dung trong sách giáo khoa Khoa học 5 như sau: Bài học không được đưa ra

một cách trực tiếp, chi tiết mà cung cấp cho học sinh dưới hình thức tổchức cho học sinh trả lời câu hỏi, quan sát tranh hoặc hoặt động thực hành, thínghiệm để phát hiện ra kiến thức mới Nội dung tóm tắt của bài được trình bàyqua thông tin “Bạn cần biết”

Qua khảo sát và thống kê trực tiếp quá trình dạy học Khoa học của 48 giáoviên dạy lớp 5 ở huyện Tam Dương năm học 2018-2019, tôi thấy tiến trình bàihọc môn Khoa học được thực hiện theo nhiều cách khác nhau, cụ thể như sau:

Bảng 2 Sử dụng các phương pháp dạy học trong môn Khoa học 5

5 Dạy học qua trò 9 18.75 24 50.00 12 25.00 3 6.25chơi

7 Thảo luận nhóm 35 72.92 9 18.75 3 6.25 1 2.08

8 Dạy học theo dự 2 4.17 7 14.58 15 31.25 24 50.00 án

9 Dạy học dựa vào 2 4.17 8 16.67 9 18.75 29 60.41 vấn đề

10 Bàn tay nặn bột 4 8.33 15 31.25 20 41.67 9 18.75

Ta thấy các phương pháp được GV sử dụng ở mức độ rất thường xuyên có tỉ

lệ cao là phương pháp quan sát (83,33%), phương pháp thảo luận nhóm (72,92%)

và phương pháp vấn đáp (64,58%) Điều này cho thấy, hiện nay về cơ bản giáo viênvẫn sử dụng các phương pháp truyền thống trong dạy học Khoa học ở tiểu học,chúng ít có chức năng phát huy hết tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.Đặc biệt là chưa hướng tới việc hình thành và phát triển các năng lực quan trọngcho học sinh trong quá trình dạy học, như năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề,năng lực hợp tác, năng lực tự học, tìm tòi nghiên cứu khoa học …

Phương pháp thực hành, thí nghiệm là phương pháp đặc trưng của mônKhoa học nhưng tỉ lệ sử dụng “rất thường xuyên” là 16,67% và “tương đốithường xuyên” là 41,67%, điều này phù hợp với thực tế, vì số lượng bài có nộidung phải thực hành thí nghiệm không nhiều Phương pháp Bàn tay nặn bột làphương pháp có nhiều ưu điểm và phù hợp với hoạt động khám phá khoa học,tuy nhiên mức sử dụng “rất thường xuyên” là 8,33% và “tương đối thườngxuyên” là 31,25%, điều này cũng đúng với thực tế vì phương pháp Bàn tay nặnbột được triển khai thí điểm từ năm học 2012-2013 và được nhân rộng từ nămhọc 2013-2014, mặt khác không phải bài nào cũng dạy được theo phương phápbàn tay nặn bột, chỉ có một số ít bài là phù hợp với phương pháp này

Phương pháp dạy học theo dự án chưa được giáo viên vận dụng nhiều trongdạy học Khoa học Tỉ lệ giáo viên vận dụng thường xuyên đối với phương phápdạy học theo dự án là hơn 4%, tương đối thường xuyên là gần 15%, điều nàycho thấy quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học nói chung và trongdạy học môn Khoa học nói riêng chưa được thực hiện tốt trong thực tiễn hoặcgiáo viên còn nhiều khó khăn khi thực hiện Chính vì thế, sáng kiến này tậptrung đưa ra các giải pháp đẩy mạnh việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệnđại cụ thể là dạy học theo dự án vào quá trình dạy học các môn học ở tiểu họcnhằm tích cực hóa người học, không chỉ nâng cao hiệu quả dạy học môn học màcòn hướng vào việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh Đồng thờigiúp giáo viên tháo gỡ những khó khăn khi thực hiện.

Qua trao đổi với giáo viên và các nhà quản lí giáo dục tại cơ sở, tôi xin tómtắt những khó khăn chung được đưa ra khi thực hiện phương pháp dạy học theo

dự án trong môn Khoa học lớp 5 như sau:

Bảng 3: Khó khăn khi dạy học Khoa học qua dự án học tập

1 Thời gian để thực hiện dự án thường dài hơn tiết học nên khó 18 37.50 thực hiện.

2 Không có đủ kinh phí để triển khai dự án 14 29.16

3 Giáo viên chưa có kinh nghiệm thiết kế và tổ chức cho học 22 45.83 sinh học tập theo dự án

4 Giáo viên không có đủ điều kiện về thời gian và tâm huyết để 11 22.91 dạy học qua dự án.

5 Học sinh chưa có kĩ năng để học tập qua dự án 13 27.08

Từ bảng trên cho thấy giáo viên gặp phải khá nhiều khó khăn khi triển khaidạy học Khoa học ở tiểu học qua dự án học tập Cụ thể, khó khăn về kinhnghiệm thiết kế và tổ chức dự án học tập chiếm tỉ lệ trên 45%, khó khăn về mặtthời gian tổ chức, thực hiện các dự án chiếm tỉ lệ trên 37%, học sinh chưa có kĩnăng học tập thông qua dự án chiếm tỉ lệ trên 27%, điều kiện về kinh tế chiếm tỉ

lệ không nhỏ là hơn 29% Kết quả điều tra này góp phần định hướng cho việc đềxuất các giải pháp, nhất là các biện pháp có tính kĩ thuật để dạy học Khoa học ởtiểu học qua dự án học tập đạt hiệu quả

7.1.3 Các giải pháp giúp áp dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học môn Khoa học 5 một cách hiệu quả

Như tôi đã phân tích ở trên từ những ưu điểm rõ rệt của phương pháp dạyhọc theo dự án trong dạy học Khoa học 5 đến những bất cập, khó khăn khi ápdụng phương pháp này mà chưa mang lại hiệu quả như mong đợi Tôi xin đưa racác giải pháp khắc phục như sau:

Giải pháp 1: Thực hiện sinh hoạt chuyên môn trao đổi về phương pháp dạy học theo dự án

Sinh hoạt chuyên môn là hoạt động thường kì của mỗi tổ khối trong mỗinhà trường Tuy nhiên, chúng ta phải thừa nhận một thực tế là nhiều nhà trườngcòn sinh hoạt chuyên môn mang tính hình thức nên gây lãng phí thời gian cũngnhư không nâng cao được hiệu quả giảng dạy Tôi đánh giá giải pháp này là đầutiên và then chốt để thực hiện thành công phương pháp dạy học theo dự án tôitrình bày ở trên Với vai trò khối trưởng chuyên môn nhiều năm, thực hiện chỉđạo của Ban Giám hiệu nhà trường, tôi đã tổ chức các buổi sinh hoạt chuyênmôn thiết thực Định kì 2 tuần một lần, sinh hoạt chuyên môn tổ, hàng tuần đều

có trao đổi chuyên môn từng khối, hàng tháng có báo cáo sinh hoạt chuyên mônvới Ban chuyên môn nhà trường Ngoài những nội dung sinh hoạt chuyên mônchung về mục tiêu, chương trình, phương pháp, ở đây tôi xin phép được nóiđến những nội dung và cách thức mà chúng tôi trao đổi về thực hiện phươngpháp dạy học theo dự án môn Khoa học lớp 5

Thứ nhất, về cách thức trao đổi chuyên môn:

- Dùng kĩ thuật NLP (lập trình ngôn ngữ tư duy) để giáo viên đồng lòngthấu hiểu mục tiêu dạy Khoa học cho học sinh là gì? Tại sao chúng ta không chỉdạy học sinh kiến thức mà còn cần cả kĩ năng? Tại sao chúng ta phải thay đổiphương pháp dạy học? Phương pháp nào phù hợp để dạy Khoa học? Giáo viênphải hiểu rằng Khoa học không phải là môn học phụ, mà ngược lại đó là mônhọc mà kĩ năng học sinh được phát triển rất tốt Không phải ngẫu nhiên mà hiệnnay môn Khoa học được đưa vào thi ở nhiều cuộc thi danh giá và uy tín trên thếgiới Số lượng từ khóa và các kênh video về Khoa học (Science) trên mạnginternet lại rất nhiều Từ đó, giáo viên thấu hiểu được tầm quan trọng của dạymôn Khoa học và có động lực để dạy môn học này hơn

-Giáo viên “đội mũ” học sinh để học tập chuyên môn: Trong các buổi sinh hoạt chuyên môn về phương pháp dạy học qua dự án, chúng tôi đã dùng phương pháp thảo luận nhóm, đóng vai, kĩ thuật động não để tìm tòi về phương pháp này Có thể so sánh như thế này: Để hiểu học sinh và có phương pháp dạy học phù hợp thì người giáo viên cũng cần học tập như một học sinh thực thụ Cần tránh xa lối sinh hoạt, trao đổi chuyên môn bằng cách một vài người đọc tài liệu và mọi người cho ý kiến.

- Thực hiện triển khai dạy học dự án thực nghiệm, quan sát, phân tích, ghichép và rút kinh nghiệm cẩn thận sau mỗi dự án được tiến hành xong Việc làm nàychúng tôi thực hiện xuyên suốt từ tháng 8 tức là thời gian chưa chính thức thực họccủa học sinh Thực hiện sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, tập trungvào hoạt động học của học sinh chứ không phải đánh giá giáo viên

Thứ hai, về nội dung trao đổi về phương pháp dạy học theo dự án trong các buổi sinh hoạt chuyên môn:

1/ Thế nào là dạy học theo dự án?

2/ Phân loại dự án học tập

3/ Đặc điểm của phương pháp dạy học theo dự án này

4/ Quy trình thiết kế dự án và thực hiện dự án môn Khoa học lớp 5

5/ Thiết kế các nhiệm vụ trong dự án học tập môn Khoa học lớp 5

6/ Thiết kế đồ dùng, phương tiện, học liệu để học sinh thực hiện dự án7/ Cách đánh giá một dự án học tập

Nội dung 1, 2 và 3 tôi đã trình bày ở trên, mục Cơ sở lí luận Ở đây, tôi xinlàm rõ hơn nội hàm của khái niệm dự án học tập Học tập theo dự án không phải

là làm dự án Trong khi đầu ra của các dự án thông thường là sản phẩm, thì đầu

ra của các dự án học tập là năng lực, kiến thức và thái độ cần được phát triển.Học tập theo dự án và các dự án thực tế khác nhau ở mục tiêu Trong khi ngườilàm dự án thật có mục tiêu hoàn thành dự án, bất kể do công việc, sở thích hayyêu cầu thì các dự án học tập lại có chủ đích đạt được các giá trị giáo dục Mụctiêu của dự án học tập không phải là hoàn thiện sản phẩm cuối cho bằng đượchay thương mại hóa sản phẩm mà thông qua quá trình tìm hiểu vấn đề, phát triểngiải pháp, triển khai dự án để học sinh có thể hình thành được các kiến thức, kĩnăng và quan trọng hơn cả là thái độ học tập, nghiên cứu chuyên nghiệp

Có rất nhiều hình thức khác nhau để triển khai một dự án học tập Một dự

án có thể diễn ra trên lớp, giải quyết một vấn đề trong một môn học, hoặc ởphạm vi bên ngoài trường học, giải quyết một vấn đề thực tế đời sống Cho dùphạm vi nội dung, quy mô triển khai của các dự án có khác nhau nhưng vẫncùng chung một phương thức học tập: Học qua việc làm thực tế

Chính bởi mục tiêu học qua làm, nên các khái niệm của trong môn học đãtránh được gò bó trong các tiêu chuẩn hóa, tập trung vào sự hợp tác và giao tiếpthay vì truyền đạt thông tin Qua việc lấy bản thể dự án, thay vì các kiến thức,khái niệm làm đối tượng học tập, học sinh được đặt vào vị trí trung tâm để pháthuy tính khám phá, đổi mới sáng tạo

Nội dung 4; 5; 6 và 7 tôi xin phép sẽ trình bày lồng ghép dưới đây Chúngtôi đã trao đổi ở trường sở tại tôi công tác và các nhà trường tiểu học trong tỉnh

mà tôi tiến hành thực nghiệm và rút ra được quy trình thiết kế và thực hiện dự án

Khoa học cho học sinh lớp 5 Đồng thời cũng xin trình bày chi tiết từng bước thực hiện và những lưu ý để đạt hiệu quả.

Nguyên tắc thiết kế dự án học tập môn Khoa học lớp 5

- Dự án phải gắn với bối cảnh hiện thực cuộc sống;

- Mục tiêu trọng tâm của mỗi dự án phải nhằm hình thành cho học sinh mộtnội dung tri thức khoa học cụ thể;

- Dự án phải phù hợp với nội dung học vấn của tiểu học;

- Dự án phải phù hợp với khả năng thực hiện của học sinh;

- Dự án phải phù hợp với điều kiện thực tế về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học của trường, địa phương

Quy trình thiết kế và thực hiện dự án học tập

Quy trình thiết kế và thực hiện dự án được thể hiện tóm tắt trong bảng trên.Dưới đây, tôi trình bày chi tiết từng bước thực hiện và những lưu ý để áp dụngvào dạy học Khoa học đạt hiệu quả cao nhất

Bước 1: Xác định chủ đề và mục đích dự án học tập

Để xác định vấn đề có thể xây dựng thành dự án học tập môn Khoa học lớp

5 cần lưu ý như sau:

Lưu ý 1: Xác định mục tiêu và nội dung khoa học trọng tâm cần hình thànhcho học sinh lớp 5 Nhiệm vụ trước tiên của mọi hoạt động thiết kế dạy họcchính là xác định mục tiêu hoạt động học tập của người học Ở đây người thiết

kế cần xác định rõ sau dự án học tập người học sẽ chiếm lĩnh được kiến thức và

kĩ năng khoa học học nào Thông thường mục tiêu học tập được biểu đạt theocác mức độ trong thang nhận thức mà Bloom và các cộng sự đã nêu

Ở đây người thiết kế cần định hình rõ có những nội dung kiến thức khoahọc nào? Mỗi nội dung kiến thức ấy thường tương ứng với một hoạt động họctập của học sinh

Lưu ý 2: Lựa chọn các nội dung tích hợp trong dự án Khoa học lớp 5 Dự

án học tập có tính tích hợp nhiều tri thức thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau.Chính vì thế, mặc dù bản thân môn khoa học đã có tính tích hợp nhưng vẫn cầntìm kiếm các tri thức khoa học thuộc các lĩnh vực khác như ngôn ngữ, văn học,toán học, xã hội học…để tạo ra các dự án học tập có nội dung tích hợp cao, đemlại hiệu quả giáo dục lớn hơn

Lưu ý 3: Xác định vấn đề trong thực tiễn đời sống Cần tìm kiếm một ý tưởng có tính độc đáo, hấp dẫn đối với học sinh, đồng thời có thể truyền tải được cả nội dung giáo dục khoa học và nội dung học vấn phổ thông khác thuộc chương trình giáo dục để thiết kế thành dự án học tập Bối cảnh xã hội, tình huống thực tế chính là chìa khóa để gắn kết các nội dung, mục tiêu giáo dục tạo thành một vấn đề học tập có tính chỉnh thể vừa có ý nghĩa giáo dục, vừa có tính xã hội, tính thực tiễn sâu sắc.

Việc làm này không chỉ hiểu đơn giản là triển khai thực hiện nguyên tắcthực tiễn trong giáo dục mà điều quan trọng ở đây là tạo ra sức sống và giá trịthực sự cho mỗi dự án giáo dục khoa học cho học

sinh Chính vì thế khi thiết kế dự án để giáo dục

khoa học thì cần thiết dựa vào chính cuộc sống

xã hội xung quanh học sinh, và tốt hơn nữa là

dựa vào hay khai thác được các sự kiện, hiện

tượng, các vấn đề xã hội mà chính các em học

sinh đang quan tâm Tính thực tiễn và sự quan

tâm của học sinh đối với các dự án học tập chính

Thang cấp độ tư duy Bloom

là động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy học sinh dấn thân vào quá trình học tập, rèn luyện để có được tri thức khoa học.

Ví dụ: Vấn đề của dự án Hành động cho tương lai của chính chúng ta!

được hình thành vì những điều kiện sau:

- Nội dung kiến thức của dự án đảm bảo nội dung kiến thức môn Khoa học lớp 5 từ bài 12, 13, 14, 62, 64, và 68

- Vấn đề của dự án này có tính thực tế bởi chính một vấn đề đang có thực,đang diễn ra và học sinh có thể giải quyết được Khoảng thời gian này là thờiđiểm muỗi dễ sinh sôi và gây ra nhiều bệnh nguy hiểm như sốt rét, sốt xuấthuyết, viêm não, …gây ảnh hưởng đến sức khỏe học sinh, thầy cô và cộng đồng.Môi trường cho chúng ta những điều kiện để sinh sống nhưng cũng chứa nhữngnguy cơ gây hại cho chính tương lai cuộc sống chúng ta Vậy làm sao để giảmthiểu những tác hại đến môi trường trong khi chúng ta vẫn cần phải lấy vào vàthải ra các chất từ môi trường để sinh sống? Chúng ta vừa bảo vệ môi trườngvừa phòng bệnh cho bản thân và cộng đồng bằng hành động thiết thực nào?

- Vấn đề của dự án có thể xây dựng để phát triển tư duy sáng tạo bậc cao bằng cách tạo ra sản phẩm có ích cho cuộc sống và mang giá trị thực tiễn cao

Dự án được thực hiện bởi các học sinh khối 5 các trường tiểu học trong tỉnhVĩnh Phúc Sau quá trình tìm hiểu kiến thức, học sinh tiến hành triển khai cácgiải pháp nhằm ứng dụng kiến thức thực tiễn vào đời sống

Tích hợp kiến thức các bài học từ bài 12 đến bài 14: Phòng bệnh sốt rét, Phòng

bệnh sốt xuất huyết, Phòng bệnh viêm não và kiến thức của bài 62: Môi trường; bài

64: Tác động của môi trường tự nhiên đối với đời sống con người; bài 68: Một

số biện pháp bảo vệ môi trường

Thiết kế các nhiệm vụ trong dự án học tập môn Khoa học lớp 5

Thông thường mỗi dự án học tập có nhiều nhiệm vụ khác nhau Có nhữngnhiệm vụ để học sinh hoạt động cá nhân, có những nhiệm vụ để học sinh hoạt độngtheo nhóm, hoạt động cả lớp Có những nhiệm vụ nhiều nhóm học sinh thực hiệncùng lúc, nhưng có nhiệm vụ chỉ một nhóm thực hiện Các nhiệm vụ trong một dự

án thường hướng học sinh tạo ra một sản phẩm vật chất nào đó Sản phẩm này phải

là sự kết tinh của toàn bộ hoạt động cá nhân và của nhóm Tức là để tạo ra được sảnphẩm của dự án theo yêu cầu, thì học sinh phải thực hiện thành công hoạt động cánhân (theo sự phân công của nhóm) và đặc biệt là phải hợp tác thành công với cácthành viên khác trong nhóm để giải quyết vấn đề Chính quá trình

làm việc hợp tác cùng nhau để tạo ra sản phẩm mà học sinh được trải nghiệmtrong quan hệ xã hội, được rèn luyện và phát triển các năng lực quan trọng khác.Quá trình thiết kế các nhiệm vụ trong các dự án học tập để giáo dục khoa họccho học sinh cần lưu ý:

1/ Tăng cường các nhiệm vụ đòi hỏi học sinh phải tìm tòi nghiên cứu nhưđiều tra, khảo sát thực trạng;

2/ Tăng cường các hoạt động đòi hỏi học sinh phải đưa ra giả thiết, phánđoán, suy luận;

3/ Huy động nhiều nguồn lực khác nhau để hỗ trợ quá trình tìm tòi, khámphá của học sinh như trung tâm nghiên cứu, cơ sở sản xuất, trung tâm thông tinthư viện…;

4/ Tạo cơ hội để học sinh được tham gia vào chính quá trình xác định cácnhiệm vụ và phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm;

5/ Sản phẩm của dự án cần được định hướng rõ ràng, nhưng không đóngkhung theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà phải mở ra cơ hội để học sinh đượcsáng tạo, tự chủ và tự quyết định về sản phẩm của nhóm

Thiết kế đồ dùng, phương tiện, học liệu để học sinh thực hiện dự án

Vì kết thúc dự án, học sinh phải tạo ra được một sản phẩm vật chất cụ thể, nênviệc chuẩn bị các công cụ cần thiết để học sinh thực hiện các nhiệm vụ trong dự án

có ý nghĩa quan trọng Các công cụ, phương tiện này thường bao gồm: dụng cụ thínghiệm, thực hành; tài liệu văn bản in ấn nhằm cung cấp thông tin về đối tượng họctập, nghiên cứu theo nhiệm vụ của dự án; máy tính kết nối mạng internet để họcsinh tìm kiếm thông tin có liên quan tới đối tượng học tập, thiết kế bài thuyết trình;giấy khổ lớn và bút dạ, sáp màu để học sinh trình bày bản thiết kế, trình bày bảnbáo cáo…; và những công cụ vật chất khác tùy thuộc vào từng dự án cụ thể

Như mục Cơ sở thực tiễn có nhắc đến một khó khăn khi thực hiện dạy họctheo dự án của giáo viên đó là không đủ kinh phí để triển khai dự án Thực tế là đặcthù của dự án liên quan đến các sản phẩm thực tế và không thể làm dự án chỉ “trêngiấy” được Do vậy, tôi có giải pháp thực hiện ở đây là xã hội hóa giáo dục Đầunăm học khi nhận lớp chủ nhiệm, tôi thường gửi cho từng phụ huynh lá thư với nộidung trao đổi với phụ huynh về nội dung, chương trình học và những định hướngtốt đẹp mà nhà trường và trực tiếp là giáo viên sẽ thực hiện với học sinh Mục đíchcủa lá thư sẽ là cầu nối ban đầu giữa giáo viên và phụ huynh, kết hợp sau này làbuổi họp phụ huynh học sinh đầu năm Giáo viên có tâm ắt phụ huynh

đồng cảm, đồng lòng, tất cả vì con em mình Vì vậy, vấn đề khó khăn về kinhphí đã được giải quyết ổn thỏa Ngoài ra kết hợp với việc kết nối với các tổ chứckinh tế, xã hội ở địa phương để nhờ giúp đỡ khi học sinh thực địa, học tập, thựchành, thực nghiệm … nên kinh phí cũng được giúp đỡ một cách đáng kể.

Bước 2: Xây dựng kế hoạch dự án học tập

Lập kế hoạch thực hiện dự án là công việc quan trọng, có ý nghĩa quyếtđịnh lớn tới khả năng thực hiện thành công dự án Kế hoạch càng chi tiết, đầy đủthì quá trình thực hiện càng dễ dàng, việc kiểm soát, đánh giá hoạt động thựchiện dự án của học sinh càng thuận lợi

Nhiệm vụ chủ yếu của giáo viên với vai trò là người tổ chức dự án ở bước này

là giúp cho người học nắm bắt được đầy đủ các công việc cần thực hiện trong dự

án, các giai đoạn thực hiện, thời gian thực hiện, yêu cầu về sản phẩm đầu ra chomỗi công việc Thậm chí giáo viên phải giúp người học hình dung ra cả những khókhăn, trở lực mà họ sẽ phải đối mặt trong quá trình thực hiện, những phương thức

để thảo gỡ, các nguồn lực hỗ trợ…bằng cách đặt những câu hỏi để người học trảlời Khi thảo luận các câu hỏi định hướng, tham gia góp ý kiến, xây dựng kế hoạchthực hiện, phân công nhiệm vụ cho nhau, người học nhận thức được nhiệm vụ, yêucầu công việc và trách nhiệm của mình trong dự án Chính vì thế, trong giai đoạnthiết kế dự án, giáo viên chỉ hoạch định các ý tưởng chính trong phần lập kế hoạchthực hiện Còn những nội dung chi tiết thì để cho chính người học được tự quyết.Việc để cho người học có phần tự chủ trong khâu lập kế hoạch thực hiện dự án làmột cách hữu hiệu rèn luyện kĩ năng xã hội cho người học, đặc biệt là nhóm kĩnăng nhận thức xã hội và nhóm kĩ năng giao tiếp, ứng xử xã hội trong quá trìnhtương tác với bạn học và các thành viên khác trong dự án

Các nội dung chính học sinh cần thảo luận để thống nhất trong kế hoạchthực hiện dự án bao gồm:

1/ Các nhiệm vụ, công việc cần thực hiện;

2/ Phân công người thực hiện;

3/ Phương thức tiến hành;

4/ Dự kiến sản phẩm (sản phẩm đầu ra của hoạt động);

5/ Thời gian thực hiện, thời hạn hoàn thành;

6/ Những khó khăn và nguồn lực hỗ trợ

Kết thúc hoạt động này, giáo viên và học sinh phải có được một bản kếhoạch hành động chi tiết, sắp xếp theo bảng như sau:

Bảng 4 Kế hoạch hoạt động của dự án

Nhiệm vụ cụ thể phẩm/ thực hiện thực hiện Thời gian Phương án

Bước 3: Tổ chức thực hiện dự án

Đây là giai đoạn học sinh bắt tay vào việc thực hiện dự án, giải quyết cácnhiệm vụ, công việc cụ thể theo các giai đoạn đã hoạch định để tạo ra sản phẩmtheo yêu cầu Quá trình thực hiện dự án đôi khi học sinh sẽ làm việc trên lớphọc, nhưng sẽ rất thường xuyên các em học tập nghiên cứu ở phạm vi ngoài lớphọc như trên thư viện, phòng máy tính của trường, ngoài thiên nhiên, thực địa,thậm chí tại gia đình

Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh không chỉ lĩnh hội được tri thứckhoa học mà còn phát triển được các kĩ năng sống quan trọng, đặc biệt đối vớinhững dự án học tập mà học sinh phải thực hiện trong những điều kiện mới lạ,hoàn toàn ngoài khuôn khổ quen thuộc ở gia đình và nhà trường, với những đốitượng mới, không quen biết khi điều tra, khảo sát, từ thiện…

Khó khăn lớn nhất giáo viên phải đối mặt khi tổ chức cho học sinh học tậpthông qua dự án là hoạt động học tập của học sinh thường diễn ra trong khoảng thờigian khá dài, một vài tuần, có khi lên đến cả tháng với nhiều dạng hoạt động khácnhau, ở nhiều địa điểm khác nhau nên việc kiểm soát sẽ gặp khó khăn Do đó, giáoviên cần trang bị cho học sinh kĩ năng quản lí dự án (trình bày bên dưới) Về cơ bảnhọc sinh, các nhóm học sinh sẽ độc lập thực hiện dự án, song vai trò

của giáo viên ở đây là người tổ chức, điều khiển để học sinh thực hiện tốt cácnhiệm vụ học tập đã đề ra Học sinh tự quản lí dự án theo bảng kiểm soát đãthiết kế trước khi tiến hành dự án và xin sự hỗ trợ khi cần thiết.

Giáo viên tổ chức kiểm tra, đánh giá theo hình thức cho học sinh báo cáođịnh kì tiến độ và kết quả học tập của cá nhân, nhóm; phối hợp với các tổ chứctham gia hỗ trợ học sinh học tập để giám sát, đánh giá Việc giám sát và đánhgiá thường xuyên hoạt động học tập sẽ tạo động lực để học sinh tích cực hoạtđộng Các chỉ dẫn hiệu chỉnh kịp thời của giáo viên giúp cho quá trình học tậptrong dự án luôn đi đúng hướng để tạo ra sản phẩm Khi học sinh tự quản lí dự

án, thiết lập các quan hệ xã hội giữa các thành viên dự án cũng là cơ hội để thựchành, luyện tập nhóm kĩ năng giao tiếp và ứng xử xã hội

Quản lí dự án là một trong số những kĩ năng cần thiết hình thành cho học sinhtrong quá trình dạy học theo dự án Kĩ năng này giúp cho học sinh kiểm soát đượchoạt động học tập của bản thân và của nhóm theo các dự án Như đã mô tả trên đây,trong mỗi dự án học tập thường có nhiều nhiệm vụ khác nhau Mỗi nhiệm vụ trong

số đó lại được thực hiện bởi một hay nhiều người trong nhóm và thực hiện vàonhững thời điểm khác nhau trong quá trình thực hiện dự án Chính vì thế, các côngviệc học sinh cần thực hiện khi quản lí dự án bao gồm:

1/ Dự án học tập gồm bao nhiêu nhiệm vụ hay công việc;

2/ Mỗi công việc đó ai thực hiện; 3/ Tiến độ thực hiện

mỗi công việc

Để quản lí được cả ba trường thông tin đó cùng lúc, đòi hỏi giáo viên phảihướng dẫn học sinh cách lập bảng để quản lí dự án Các bảng này có hình thứcnhư sau:

Bảng 5: Theo dõi tiến độ thực hiện dự án Tên công việc Thời gian thực hiện Người thực hiện

2 …Các bước tiến hành hướng dẫn học sinh quản lí dự án:

1/ Xác định các nhiệm vụ cần thực hiện trong dự án và phân công nhiệm vụ

Xác định các nhiệm vụ trong một dự án thường được giáo viên tổ chức triểnkhai trong những buổi học đầu tiên khi giới thiệu dự án tới học sinh Khi ấy, nhữngnhiệm vụ cụ thể mà mỗi nhóm học sinh cần thực hiện đã được giáo viên cho thảoluận và phân công Tiếp theo là tổ chức cho học sinh thảo luận trong nhóm để phâncông các công việc cụ thể cho từng thành viên trong nhóm Bước thảo luận trongnhóm để xác định lại các nhiệm vụ và phân công công việc này rất có giá trị đối vớihọc sinh, giúp cho mỗi thành viên đều nắm rõ nhiệm vụ chung của nhóm, cácnhiệm vụ cụ thể và định hướng về sản phẩm cần hoàn thành Đây

cũng là lúc mỗi nhóm thể hiện tinh thần đoàn kết, lòng quyết tâm chung sức,hợp lực để hướng tới mục tiêu chung của toàn nhóm Chính vì thế, mặc dù bướcnày do các nhóm chủ động thực hiện, song giáo viên phải có biện pháp để chắcchắn rằng các em sẽ thực hiện và thực hiện hiệu quả Chính vì thế việc chọn lựa

và huấn luyện các vị trí trong nhóm như nhóm trưởng, quản lí thời gian, thư kícủa nhóm có ý nghĩa quan trọng

2/ Lập bảng theo dõi

Giáo viên cần hướng dẫn học sinh lập bảng theo dõi tiến độ của dự án haycòn gọi là bảng kiểm Người quản lí bảng kiểm này là nhóm trưởng, hoặc mộtthành viên được cử ra Đối với những dự án nhỏ, ít nhiệm vụ hoặc thực hiệntrong thời gian ngắn thì nhìn chung việc lập và sử dụng bảng theo dõi tiến độkhông thực sự cần thiết Song đối với những dự án nhiều nhiệm vụ và thực hiệntrong thời gian dài thì đây là một phần công việc trong dự án và nó rất có giá trịtrong giáo dục học sinh về tính kế hoạch, tư duy khoa học

3/ Thực hiện dự án và theo dõi tiến độ

Công việc còn lại liên quan tới quản lí dự án đơn giản là trong quá trình thựchiện, học sinh sẽ theo dõi và đánh dấu trạng thái: chưa thực hiện, đang thực hiện, đãhoàn thành vào các thời điểm xác định Đây cũng có thể được xem là cách thức tổchức cho học sinh tự đánh giá thường xuyên quá trình học tập thông qua dự án

Giáo viên cũng cần hướng dẫn học sinh, trong quá trình thực hiện dự án,nếu một phần việc nào đó bị chậm tiến độ hoặc chưa đạt yêu cầu thì cần có biệnpháp để xử lí Chính những điều chỉnh trong quá trình học tập thông qua dự án

sẽ làm tăng cơ hội hợp tác và tư duy phê phán cho học sinh, đồng thời cũng tạo

ra tính linh hoạt mềm dẻo, cơ động trong quá trình học tập của học sinh

Bước 4 và 5: Trưng bày sản phẩm và đánh giá dự án

Kết thúc dự án luôn là giai đoạn rất có ý nghĩa đối với học sinh Đây là lúc các

em nhìn lại thành quả làm việc của cả cá nhân và nhóm Thành quả ấy kết tinhtrong sản phẩm chung mà nhóm đã tạo ra Chính vì thế, nguyên tắc cốt lõi trongđánh giá sản phẩm ở đây là tôn trọng và nâng đỡ Có thể sản phẩm chưa hoàn hảo,chưa được như mong muốn nhưng những người đánh giá phải trân trọng sự nỗ lựclàm việc của các cá nhân, tinh thần hợp tác của nhóm để tạo ra sản phẩm

Các bước tiến hành trong trưng bày và đánh giá sản phẩm:

1) Trưng bày sản phẩm của dự án:

Phương thức phổ biến và đem lại hiệu quả nhất trong trưng bày sản phẩm là tổchức theo kiểu “phòng tranh” Tức là sản phẩm của mỗi nhóm được xếp đặt tại góchọc tập của nhóm mình để mọi thành viên trong lớp học đều có thể quan sát đượcthuận tiện Trong nhiều dự án, các nhiệm vụ học tập được thiết kế theo kiểu chuỗinối tiếp Mỗi nhóm học sinh nhận một phần việc trong một dự án lớn; kết thúc dự

án chỉ tạo ra một sản phẩm vật chất chung của cả lớp, thì khi ấy sản phẩm đượctrưng bày ở không gian chung Tuy nhiên giáo viên vẫn nên yêu cầu các nhóm viếtmột báo cáo về kết quả thực hiện dự án của nhóm để trình bày trước lớp

2) Giới thiệu, thuyết minh sản phẩm của dự án:

Mỗi nhóm cần cử đại diện giới thiệu cho cả lớp biết về sản phẩm của nhómmình Đây là cơ hội để học sinh phát triển được kĩ năng thuyết trình, sự tự tinkhi nói trước đám đông nên có thể tạo cơ hội để nhiều bạn trong nhóm đượctham dự Phần giới thiệu này học sinh không chỉ tập trung vào việc nói về sảnphẩm tức là kết quả của dự án, mà cả quá trình các em đã phối hợp làm việccùng nhau như thế nào để tạo ra được sản phẩm

3) Đánh giá và bình chọn sản phẩm:

Việc làm này nhằm mục đích ghi nhận sự nỗ lực, cố gắng của các cá nhân vànhóm khi kết thúc dự án, đặc biệt đối với những nhóm có thành tích xuất sắc Từnhững sản phẩm của các nhóm trong lớp, giáo viên và học sinh sẽ chọn ra sản phẩmtốt nhất để trưng bày trong góc học tập của lớp, phòng truyền thống của nhà trường

4) Phát triển các ý tưởng của dự án:

Kết thúc một dự án không phải là đóng lại hoạt động học tập mà đó là lúc mở

ra những cơ hội học tập mới từ chính những ý tưởng của dự án vừa hoàn thành Vìthế, sau khi hoàn thành nhiệm vụ học tập trong dự án, giáo viên cần tổ chức chohọc sinh trong nhóm và cả lớp cùng thảo luận để rút ra bài học kinh nghiệm, đồngthời tìm kiếm những ý tưởng mới như vận dụng kiến thức học được từ quá trìnhthực hiện dự án vào trong thực tế đời sống, hoặc từ những sản phẩm mới được tạo

ra, các em có thể làm gì tiếp theo dựa vào sản phẩm ấy… Các ý tưởng mới này cóthể triển khai thành những nhiệm vụ học tập tiếp theo hoặc cá nhân hay nhóm họcsinh tiếp tục theo đuổi trên cơ sở tự nguyện, mà không có sự áp đặt hay ràng buộc

gì từ phía giáo viên Khi ấy, việc tìm hiểu, học tập trở thành nhu cầu tự thân nên giátrị và ý nghĩa của nó tăng lên rất nhiều Khi trưng bày và đánh giá sản phẩm, họcsinh phải quan sát, lựa chọn cách tốt nhất để trình bày sản phẩm của nhóm mình,lắng nghe và hiểu các nhận xét đa chiều từ các nhóm bạn khác,

hiểu rõ hơn về bản thân và các bạn, học cách giao tiếp thể hiện sự tôn trọngngười khác nhưng vẫn bảo vệ chính kiến của mình nếu hợp lí Đó chính là việcrèn luyện nhóm kĩ năng nhận thức xã hội và giao tiếp và ứng xử xã hội đượcthực hiện ở bước này của dự án.

Cách đánh giá một dự án học tập

* Các yêu cầu bắt buộc phải đạt được với một dự án

- Dự án phải gắn với nội dung dạy học của chương trình

- Dự án phải gắn với thực tiễn đời sống

- Thiết kế được các hoạt động (việc làm) cụ thể cho người học

- Qua hoạt động của dự án người học tiếp thu được kiến thức của môn học

- Có tính khả thi (phù hợp với điều kiện thực tế và năng lực của người học)

- Có các sản phẩm cụ thể

Ai là người đánh giá quá trình thực hiện dự án?

Đánh giá dự án do cả giáo viên và học sinh thực hiện nhằm đánh giá quá trình thực hiện và kết quả cũng như kinh nghiệm đạt được

- Giáo viên và người học đánh giá quá trình thực hiện và kết quả dự án dựatrên những sản phẩm thu được, tính khúc chiết và hợp lý trong cách thức trìnhbày của các em

- Giáo viên hướng dẫn người học rút ra những kinh nghiệm cho việc thực hiện các dự án tiếp theo

Học sinh có thể: Tự đánh giá sản phẩm dự án của nhóm Hoặc đánh giá sảnphẩm dự án của các nhóm khác theo tiêu chí đã đưa ra

* Để đánh giá được hướng phát triển của dự án, cần phải trả lời các câu hỏi:

- Dự án vừa thực hiện có cho phép một sự học tập tích cực hay không?

- Trong tương lai dự án có thể thực hiện khác được không?

- Hướng phát triển tiếp theo của dự án là gì?

Do đó cần tiến hành hoạt động xem xét lại dự án: trở lại dự án để thực hiệnviệc tổng kết và đưa ra các kết luận rộng hơn Nó có thể xoay quanh câu hỏi: Mụcđích học tập đạt được hay chưa? Liệu sản phẩm của dự án có dùng được haykhông? Những thiếu sót gì đã bỏ qua? Các yếu tố khác như cảm giác thoải mái củahọc sinh trong quá trình hoạt động nhóm – thời gian thực hiện dự án – các

vấn đề gặp phải và sự hỗ trợ, … đều phải được đề cập tới và đánh giá một cáchchu đáo Từ đó rút ra những kinh nghiệm cho việc phát triển dự án hoặc thựchiện các dự án tiếp theo khác.

Phương pháp đánh giá dự án học tập môn Khoa học lớp 5:

* Có những phương pháp đánh giá khác nhau như: Trao đổi bằng thư, đánhgiá toàn lớp, đánh giá đồng đẳng, tự đánh giá, học sinh nêu câu hỏi, đánh giá cácnhóm… Việc phân chia các giai đoạn thực hiện dự án trên đây chỉ mang tính chấttương đối Trong thực tế chúng có thể xen kẽ và thâm nhập lẫn nhau Việc tự kiểmtra, điều chỉnh cần được thực hiện trong tất cả các giai đoạn của dự án Với nhữngdạng dự án khác nhau có thể xây dựng cấu trúc chi tiết riêng phù hợp với nhiệm vụ

dự án Đánh giá dự án không chỉ đơn thuần là đánh giá sản phẩm của dự án mà cònphải đánh giá mức độ hiểu, khả năng nhận thức và kĩ năng của học sinh đồng

thời theo dõi sự tiến bộ ở các em

- Phỏng vấn và quan sát dựa trên kế hoạch đã chuẩn bị Các cuộc phỏngvấn miệng chính thức, được lên lịch với các thành viên trong nhóm để thăm dò

sự hiểu bài của học sinh Thể thức câu hỏi phỏng vấn là yêu cầu học sinh giảithích và đưa ra lý do về cách hiểu vấn đề Các quan sát cũng được tiến hànhtương tự nhưng dùng cho việc đánh giá kỹ năng, tiến trình và sự thể hiện nănglực và cũng có thể được thực hiện bởi học sinh

- Sự thể hiện – là những bài trình bày, các sản phẩm và các sự kiện mà học sinh thiết kế và thực hiện để thể hiện quá trình học tập của các em

- Kế hoạch dự án Kế hoạch dự án giúp học sinh tự chủ trong học tập Họcsinh xác định mục tiêu, thiết kế chiến lược để đạt mục tiêu, đặt thời gian biểu vàxác định các tiêu chí để đánh giá

- Phản hồi qua bạn học Phản hồi của bạn học giúp cho học sinh tiếp thu được đặc điểm về chất lượng học tập qua đánh giá việc học của bạn học

- Quan sát các nhóm làm việc để hỗ trợ đánh giá kỹ năng cộng tác

- Các sản phẩm Sản phẩm là những gì học sinh sáng tạo ra hoặc xây dựngnên thể hiện việc học tập của các em Đánh giá được thực hiện trong suốt quátrình triển khai thực hiện dự án Thông qua hồ sơ học tập, bảng Rubic, bài kiểmtra viết Khi sử dụng loại hình đánh giá nào cần thực hiện công khai, minh bạch,công bằng để học sinh cảm nhận được kết quả hoạt động học tập thực tế của bảnthân so với bản thân mình trước đây cũng như đối chiếu với bạn bè.

Cu tḥể:

+ Điểm làm việc nhóm (thể hiện trong hồ sơ học tập) là do các thành viêntrong nhóm tự đánh giá và đánh giá chéo, nhóm trưởng có trách nhiệm tập hợp

và ghi chi tiết điểm thành phần theo mẫu gửi đến giáo viên vào cuối dự án

+ Điểm hình thức thuyết trình có được tại buổi thuyết trình khi đó các nhóm hoc sinh đánh giá chéo theo mẫu (thiết kế kiểu Rubirc) Nhóm trưởng tâp hợp các phiếu đánh giá của các nhóm bạn rồi chia trung bình để có được điểm cuối cùng của nhóm(điểm của nhóm cũng là điểm của từng cá nhân) sau đó gửi lại cho giáo viên.+ Điểm nội dung: Giáo viên chấm nội dung của từng học sinh thông quaviệc từng học sinh chuyển nội dung theo kế hoạch được phân công như tiến độ

đã dự kiến Kết hợp với chấm nội dung của cả nhóm trên bản word vàpowerpoint đến giáo viên trước khi báo cáo (Chú ý: điểm của từng thành viên

sẽ là điểm cá nhân công với điểm của nhóm chia 2)

Cách chấm: Các nhóm chuyển sản phẩm cuối cùng cho nhau để chấm chéo sau

đó nhóm trưởng tập hợp chi tiết điểm của nhóm bạn chấm cho nhóm mình rồi chia trung bình ra điểm của nhóm (điểm của nhóm cũng là điểm của từng cá nhân) Sau đó gửi điểm cho giáo viên Điểm nội dung ̣= (điểm nội dung của giáo viên + điểm nội dung của học sinh) /2 Điểm nội dung phải căn cứ vào mục tiêu đã đề ra để đánh giá.Chú ý: Điểm nội dung cũng có thể được xác nhận thông qua bài kiểm traviết Điểm của dự án = (Điểm nội dung + điểm thuyết trình + điểm làm việc).Các công cụ đánh giá này phải được sử dụng trong suốt quá trình thực hiện dự

án, tại các thời điểm quan trọng hay vào giai đoạn cuối của dự án

Những kĩ thuật đánh giá trên cung cấp thông tin có giá trị cho cả giáo viên

và học sinh Mỗi kĩ thuật đưa ra những phương pháp và công cụ đồng nhất Điềuthen chốt là phải hiểu được các mục đích khác nhau của chúng, chúng được thiết

kế như thế nào, và cuối cùng, xử lí kết quả thu được ra sao

* Các tiêu chí đánh giá chất lượng 1 dự án học tập

Để đánh giá một dự án, có thể dựa vào 10 tiêu chí trong bảng dưới đây.Mỗi tiêu chí cho điểm từ 1 đến 5 Dự án đạt loại tốt khi có tổng điểm từ 40-50;khá: 30-40; đạt: 5-30; không đạt: dưới 25.

3 Tạo điều kiện cho mọi thành

viên tham gia

4 Chỉ rõ những công việc người

học cần làm

5 Tính hấp dẫn với người học của dự

án

6 Phù hợp với điều kiện thực tế

7 Phù hợp với năng lực của người

1 Nhiệm vụ của dự án phù hợp với khả năng thực hiện của người học

2.Dự án tập trung vào những nội dung học tập quan trọng, cốt lõi của chương trình

3 Các nhiệm vụ của dự án kích thích được cảm hứng, say mê của người học

4.Người học được hướng dẫn cụ thể, rõ ràng để thực hiện công việc có chất lượng tốt.

5 Phát huy tối đa năng lực cá nhân của người học khi họ đảm nhận những vai trò khác nhau và hợp tác làm việc trong các nhóm

6 Dự án phải gắn với đời sống thực tế của người học Người học có điều kiện đểtiếp xúc với những đối tượng thực tế, các nguồn lực cộng đồng, tham khảo cácchuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu

7 Kết quả của dự án được thể hiện kết tinh trong sản phẩm của người học Ngay

từ khi riển khai dự án, các kết quả dự kiến phải được làm rõ và luôn được rà soátnhiều lần

8.Người học có điều kiện thể hiện sự hiểu biết của mình thông qua báo cáo và sản phẩm.

28

9 Dự án có các hình thức đánh giá đa dạng và thường xuyên.

10 Dự án có sự tham gia của công nghệ hiện đại Người học được tiếp cận vớinhiều công nghệ khác nhau để hỗ trợ việc phát triển kỹ năng tư duy và tạo ra sảnphẩm có chất lượng tốt

Các tiêu chí đánh giá dự án cần được đưa ra trước khi tiến hành thực hiện

dự án để học sinh có định hướng thực hiện sản phẩm của mình

Giải pháp 2: Xác định rõ vai trò, nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong dự án.

Như trên đã trình bày về điểm cốt lõi trong dạy học phát triển năng lực họcsinh đó là lấy người học làm trung tâm Vai trò của người giáo viên và học sinhgiờ đã thay đổi Chúng ta có thể xem bảng sau để hiểu rõ hơn vai trò nhiệm vụ

cụ thể của giáo viên và học sinh trong dạy học theo dự án

Bước Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh

Chuẩn bị - Xây dựng bộ câu hỏi định - Làm việc nhóm để lựa chọn

cho dự án: hướng: xuất phát từ nội dung học chủ đề dự án

- Xây dựng ý và mục tiêu cần đạt được - Xây dựng các kế hoạch dự án:tưởng; - Thiết kế dự án: Xác định các xác định những công việc cần

- Lựa chọn lĩnh vực thực tiễn ứng dụng nội làm, thời gian dự kiến, vật liệu,chủ để, tiểu dung học, ai cần, ý tưởng và tên kinh phí, phương pháp tiến hành

nhóm

- Lập kế - Thiết kế các nhiệm vụ cho học

hoạch các sinh: Làm thế nào để học sinh - Chuẩn bị các nguồn thông tinnhiệm vụ thực hiện xong thì bộ câu hỏi định đáng tin cậy để chuẩn bị thựchọc tập qua hướng được giải quyết và các hiện dự án

dự án mục tiêu đồng thời cũng đạt được - Cùng giáo viên thống nhất các

- Chuẩn bị các tài liệu hỗ trợ cũng tiêu chí đánh giá dự án

như các điều kiện thực hiện dự ántrong thực tế

2 Thực hiện - Theo dõi, hướng dẫn, đánh giá - Phân công nhiệm vụ các thành

dự án: học sinh trong quá trình thực hiện viên trong nhóm thực hiện dự án

29

- Thu thập - Liên hệ các cơ sở, khách mời - Tiến hành thu thập, xử lí thôngthông tin; cần thiết cho học sinh tin thu được.

- Thực hiện - Chuẩn bị cơ sở vật chất, tạo điều - Xây dựng sản phẩm hoặc sảnđiều tra; kiện thuận lợi cho các em thực phẩm báo cáo

- Thảo luận hiện dự án - Liên hệ, tìm nguồn giúp đỡ khivới các thành - Bước đầu thông qua các sản cần

viên khác; phẩm cuối của các nhóm học - Thường xuyên phản hồi, thông

- Học sinh là người quyết định cách tiếp cận vấn đề cũng như phương pháp

và các hoạt động cần phải tiến hành để giải quyết vấn đề đó

- Học sinh tập giải quyết các vấn đề của cuộc sống thực bằng các kĩ năng của người lớn thông qua làm việc theo nhóm

- Chính học sinh là người lựa chọn các nguồn dữ liệu, thu thập dữ liệu từnhững nguồn khác nhau đó, rồi tổng hợp (synthesize), phân tích (analyze) vàtích lũy kiến thức từ quá trình làm việc của chính các em

- Học sinh hoàn thành việc học với các sản phẩm cụ thể (dự án) và có thể trình bày, bảo vệ sản phẩm đó.

- HS cũng là người trình bày kiến thức mới mà họ đã tích lũy thông qua dự án

- Cuối cùng, bản thân học sinh là người đánh giá và được đánh giá dựa trênnhững gì đã thu thập được, dựa trên tính khúc chiết, tính hợp lý trong cách thứctrình bày của các em theo những tiêu chí đã xây dựng trước đó

Về phía giáo viên:

- Khác với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên đóng vai trò trungtâm, là chuyên gia và nhiệm vụ chính là truyền đạt kiến thức, trong dạy học theo dự

án, giáo viên là chỉ là người hướng dẫn (guide) và tham vấn (advise) chứ khôngphải là “cầm tay chỉ việc” cho học sinh của mình Theo đó, giáo viên không dạy nộidung cần học theo cách truyền thống mà từ nội dung nhìn ra sự liên quan của nó tớicác vấn đề của cuộc sống, hình thành ý tưởng về một dự án liên quan đến nội dunghọc, tạo vai trò cho học sinh trong dự án, làm cho vai trò của học sinh gằn với nộidung cần học (thiết kế các bài tập cho học sinh)… Như vậy, học sinh được cóquyền tự chủ việc học của mình, học sinh học một cách tự nguyện, không cảm thấy

gò ép Học sinh hiểu được ý nghĩa của việc học tập này hoặc có thể hiểu cách kháchọc sinh bị “dẫn dụ” vào quá trình học mà không biết mình đang học, học sinhđang nghĩ mình chỉ vào một “cuộc chơi” đầy tò mò và thú vị mà thôi

- Tóm lại, giáo viên không còn giữ vai trò chủ đạo trong quá trình dạy học

mà trở thành người hướng dẫn, người giúp đỡ học sinh, tạo môi trường thuận lợinhất cho các em trên con đường thực hiện dự án

Như vậy, giải pháp này giúp tháo gỡ những khó khăn của giáo viên khinhận thức tìm phương pháp dạy học thích hợp vừa đáp ứng mục tiêu dạy học,vừa phát triển năng lực học sinh và nâng cao chất lượng dạy học thực sự

Giải pháp 3: Xây dựng nội dung môn học lại thành các chủ đề bài học,

có thể xây dựng liên môn

Dự án hướng học sinh vào việc giải quyết một nhiệm vụ mang tính liênmôn, đa ngành mà không chỉ bó buộc trong phạm vi một lĩnh vực cụ thể nào.Theo lối tư duy dạy học truyền thống thì mỗi nội dung học vấn cụ thể cần hìnhthành cho người học được thiết kế thành một bài và tiến hành dạy trên lớp từmột đến vài tiết học (mỗi tiết học kéo dài trung bình 35 đến 40 phút), và tấtnhiên bài học ấy sẽ thuộc một môn học cụ thể nào đó Tuy nhiên,

ở dự án học tập người ta không tìm thấy ranh giới giữa các lĩnh vực khoa học

mà chỉ tồn tại vấn đề cần giải quyết

Dự án học tập không bị bó buộc trong một vài tiết lên lớp như bài họctruyền thống, nó có thể kéo dài trong một vài tuần, thậm chí cả tháng hay cả kìhọc Hình thức thực hiện dự án cũng hết sức đa dạng, có thể ngay trên lớp họchoặc cũng có thể trên thư viện, ngoài thực địa, tại hiện trường hay thậm chí ởnhà Điều quan trọng nhất của một dự án học tập không phải là vấn đề thời gian

mà chính là tính vấn đề tương đối rõ và cao của nhiệm vụ học tập thể hiện trong

dự án Chính tính mở về thời gian thực hiện dự án đã làm cho nó trở nên cơđộng và linh hoạt, làm cho nó mềm dẻo, hiệu quả và có sức sống hơn hơn nhiều

so với lối học truyền thống.

Do đó, một giải pháp nữa xin được đưa ra để thực hiện thành công phươngpháp dạy học theo dự án, đó là việc xây dựng lại nội dung môn học thành cácchủ đề môn học Việc này cần có sự thống nhất, nhất trí của Ban giám hiệu cũngnhư tổ chuyên môn Mục tiêu vẫn là thực hiện được nội dung môn học nhưngchỉ khác là xây dựng theo một cách khác

Các bài học môn Khoa học lớp 5 có thể xây dựng thành chủ đề là: (có thể

và thêm tính liên môn)

Bài 1: Sự sinh sản Tôi đã lớn! (Tích hợp môn Đạo đức

Bài 2-3: Nam hay nữ? bài Em là học sinh lớp 5 và các nội

dung giáo dục giới tính)Bài 3: Cơ thể chúng ta được hình thành

như thế nào?

Bài 7: Từ lúc mới sinh đến tuổi dậy thì

Bài 12: Phòng bệnh sốt rét Hành động cho tương lai của chính

Bài 13: Phòng bệnh sốt xuất huyết chúng ta! (tích hợp các nội dung bảo

vệ môi trường)Bài 14: Phòng bệnh viêm não

Bài 62: Môi trường

Bài 64: Vai trò của môi trường tự nhiên

đối với đời sống con người

32

Bài 68: Một số biện pháp bảo vệ môi

trường

Bài 22: Tre, mây, song Nghề nghiệp của em! (từ việc nhận

Bài 23: Sắt, gang, thép biết đặc điểm và công dụng của một số

vật liệu xây dựng để học sinh có thểBài 24: Đồng và hợp kim của đồng

định hướng nghề nghiệp em chọnBài 25: Nhôm tương lai: thợ gò hàn, thợ cơ khí, thợBài 26: Đá vôi thủ công mĩ nghệ, thợ gốm, thợ sảnBài 27: Gốm xây dựng: gạch, ngói xuất tơ sợi cao cấp, hoặc chế tạo ra

các sản phẩm phù hợp tại địa phương

Bài 29: Thủy tinh

Bài 30: Cao su

Bài 31: Chất dẻo

Bài 32: Tơ sợi

Bài 40: Năng lượng Nhà kinh tế học tương lai! (những dự

Bài 41: Năng lượng mặt trời án mang những ý tưởng để tiết kiệm

năng lượng cho tương lai, học sinh cóBài 42-43: Sử dụng năng lượng chất đốt

thể tính toán được lượng tiền tiết kiệmBài 44: Sử dụng năng lượng gió và được khi sử dụng năng lượng tiết kiệm

Bài 45: Sử dụng năng lượng điện hình kĩ thuật tự chọn)

Bài 46-47: Lắp mạch điện đơn giản

Bài 48: An toàn và tránh lãng phí khi

Ví dụ về thực hiện nội dung dạy học theo chủ đề.

Chủ đề 1: Tôi đã lớn Xây dựng từ các bài học sau:

Bài 1: Sự sinh sản;

Bài 2-3: Nam hay nữ?

Bài 3: Cơ thể chúng ta được hình thành như thế nào?

Bài 7: Từ lúc mới sinh đến tuổi dậy thì

Mục tiêu kiến thức:

- Học sinh hiểu các giai đoạn phát triển từ lúc bào thai đến khi già Hiểu cơ thể mình được hình thành như thế nào

- Học sinh hiểu được sự khác nhau giữa nam và nữ

- Hiểu được thế nào là tự lập, vai trò trách nhiệm của học sinh lớp 5 ở trường và

ở nhà

Mục tiêu kĩ năng:

- Lãnh đạo, lên kế hoạch và phát triển cá nhân;

- Giao tiếp và làm việc nhóm;

- Tìm kiếm và xử lí thông tin;

- Thuyết trình, tư duy sáng tạo

Thời lượng học là 5 tiết môn Khoa học và 2 tiết của môn Đạo đức Vậyphân bổ lại thời gian theo tiến trình dự án như sau:

Thoạt tiên, dự án “Tôi đã lớn!” tưởng chừng rất đơn giản, đời thường vàkhông hề liên quan đến “học thuật” Tuy nhiên, dự án sẽ hoàn thành tốt việcgiúp học sinh lớp 5 hình thành được ý thức, tinh thần trách nhiệm cao qua cácvòng lặp nghiên cứu - ứng dụng

Trong vòng 2 tiết đầu, học sinh sẽ được dẫn dắt để tìm hiểu kiến thức nền

về các giai đoạn phát triển của chính bản thân học sinh để các em yêu quý, trântrọng bản thân các em và chủ động trong việc vệ sinh theo lứa tuổi Các em cũng

ý thức được giới tính của mình và việc tôn trọng giới tính của bạn

Đồng thời trong hai tiết đó học sinh sẽ lên kế hoạch thực hiện trải nghiệm Docác yếu tố tâm lí, học sinh ở độ tuổi này còn chưa thực sự tập trung, chủ động thamgia vào các công việc gia đình Thay vì việc nói, rao giảng về ý thức, tinh thần,trách nhiệm học sinh lớp 5, dự án đặt các em vào vị trí người khai phá – xây

dựng những cuốn “Cẩm nang tự phục vụ”, hướng dẫn bản thân mình cách làmviệc nhà, qua nhiều hình thức khác nhau Các em cần phải tự mình tìm hiểuthông tin, tự mình trải nghiệm, đúc rút lại những điểm chính và trình bày lại mộtcách mạch lạc nhất để người khác hiểu được Chính yêu cầu tự tìm tòi và kiểmchứng này giúp các em có được kiến thức tổng thể và có tính tự lập và hìnhthành phần nào thói quen tự lập.

Tiếp theo là tuần lễ trải nghiệm “Hãy để con giúp mẹ nhé!” và “Con đã biết

tự phục vụ!” với nhiều hoạt động ý nghĩa cho từng cá nhân học sinh, cũng nhưlan tỏa dự án đến một cộng đồng rộng hơn Học sinh sẽ báo cáo tiến trình thựchiện bằng hình ảnh, video,

Buổi cuối cùng của dự án là buổi báo cáo kết quả trải nghiệm với chủ đề

“Đầu bếp nhí của mẹ !” là cơ hội để các em có thể cộng tác và học tập lẫn nhau

từ kinh nghiệm các em đã thu thập được Các em báo cáo trên sân trường vớihình thức thực hành nấu một bữa ăn cho gia đình theo từng nhóm

Như vậy, 7 tiết học vẫn thực hiện đúng theo phân phối thời lượng Trong

đó phân bố lại: tiết 1-2 để xây dựng dự án và xây dựng kiến thức nền Tiết 3-4

để trải nghiệm tại nhà và hiệu chỉnh dự án trên lớp Tiết 5-6-7 để báo cáo sảnphẩm dự án

Các chủ đề khác cũng được thiết kế và bố trí lại cho phù hợp với thời lượngđược quy định Việc thiết kế và sắp xếp lại các môn theo chủ đề dự án học tậpcần được thực hiện và thống nhất từ đầu năm học

Giải pháp 4: Áp dụng công nghệ thông tin trong thực hiện dự án

Mặc dù công nghệ không phải là vấn đề cốt yếu đối với phương pháp dạyhọc theo dự án nhưng nó là một phần không thể thiếu Nó có thể nâng cao kinhnghiệm học tập và đem lại cho học sinh cơ hội để hòa nhập với thế giới bênngoài, tìm thấy các nguồn tài nguyên và tạo ra sản phẩm Với sự phát triển như

vũ bão của cuộc cách mạng công nghệ 4.0 và sắp tới là 5.0 thì việc trang bị chohọc sinh kĩ năng công nghệ thông tin thông qua dự án là không thể thiếu

Như trên đã nêu khó khăn của giáo viên khi thực hiện dạy học theo dự án đó

là việc thiếu thốn điều kiện kinh tế cũng như trang thiết bị để thực hiện dự án Thìgiải pháp tôi đã đưa ra ở trên là thực hiện xã hội hóa giáo dục dựa trên nguồn lựccủa phụ huynh học sinh và các tổ chức kinh tế - xã hội tại địa phương liên quan đến

dự án Đồng thời sử dụng công nghệ thông tin chính là một giải pháp giúp tiết kiệmkinh phí thực hiện dự án Hiện tại các trường tiểu học ở tỉnh Vĩnh Phúc đều