MỘT vài PHƯƠNG PHÁP có HIỆU QUẢ TRONG VIỆC GIẢNG dạy “NHẬT ký TRONG tù” của hồ CHÍ MINH”

Hiện nay trong các nhà trường phổ thông các tác phẩm văn học của Hồ Chí Minh đặc biệt là tập Nhật ký trong tù đã trở thành nguồn cảm hứng giảng dạy - học tập của nhiều thế hệ giáo viên v

“MỘT VÀI PHƯƠNG PHÁP CÓ HIỆU QUẢ TRONG VIỆC GIẢNG DẠY

“NHẬT KÝ TRONG TÙ” CỦA HỒ CHÍ MINH”.

Người thực hiện: Trần Thị Bích Thủy Trường THCS Lập Thạch

1 Lời giới thiệu

Hồ Chí Minh (1890 – 1969 ) là vị lãnh tụ thiên tài của cách mạng Việt Nam,người anh hùng giải phóng dân tộc, người chiến sĩ cộng sản quốc tế lỗi lạc, mộtdanh nhân văn hóa xuất sắc của nhân loại Bên cạnh sự nghiệp cách mạng sáng chóicủa Người, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn có một sự nghiệp văn học vĩ đại gồm bộ phậnchủ yếu: văn chính luận, truyện và kí, thơ ca Nổi bật trong lĩnh vực thơ ca là tác

phẩm Nhật kí trong tù Hiện nay trong các nhà trường phổ thông các tác phẩm văn học

của Hồ Chí Minh đặc biệt là tập Nhật ký trong tù đã trở thành nguồn cảm hứng giảng dạy

- học tập của nhiều thế hệ giáo viên và học sinh Có biết bao nhà giáo và các em học sinh từng rung động trước những áng thơ tứ tuyệt đặc sắc của Người

Tuy nhiên , Nhật ký trong tù là một tập thơ cổ với niêm luật chặt chẽ, lời ít

ý nhiều, ngôn từ uyên bác nhưng đối tượng của chúng ta chủ yếu là học sinh THCSvới vốn từ ngữ nghèo nàn, khả năng cảm thụ văn học còn yếu, chưa biết cách phântích các giá trị nội dung và nghệ thuật để hiểu các tác phẩm văn- thơ, nhất là cáiđẹp cái hay trong thơ tứ tuyệt nói chung và trong thơ tứ tuyệt của Bác nói riêng

Xuất phát từ thực tế đó với vai trò là một giáo viên dạy môn Ngữ văn ở bậcTrung học Cơ sở (THCS), tôi cũng mạnh dạn đưa ra “Một vài phương pháp có hiệu

quả trong việc giảng dạy “ Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh”.

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: trường THCS Lập Thạch, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 0346295759

- Gmail: tranbichthuy1974@gmail.com

4. Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

Giáo viên: Trần Thị Bích Thủy

5. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:

Sáng kiến được áp dụng trong lĩnh vực giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 8

6 Ngày sáng kiến được áp dụng thử:

Từ ngày 6 tháng 9 năm 2018 đến ngày 6 tháng 5 năm

2019 7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam

mà còn là một nhà văn, nhà thơ lớn Trong di sản văn hoá của Người, tác phẩm vănhọc giữ một vai trò quan trọng Hơn nửa thế kỷ nay, có biết bao nhà khoa học đãdày công tìm tòi, nghiên cứu và viết nên những công trình khoa học, tôn vinh giá trịthẩm mỹ được thể hiện từ các hình tượng nghệ thuật mà cây bút xuất sắc Nguyễn

Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã tạo nên Ở nhà trường phổ thông các tác phẩm văn học

của Hồ Chí Minh đặc biệt là tập Nhật ký trong tù đã trở thành nguồn cảm hứng

giảng dạy - học tập của nhiều thế hệ giáo viên và học sinh Có biết bao nhà giáo vàcác em học sinh từng rung động trước những áng thơ tứ tuyệt đặc sắc của Người

Mặt khác, Nhật ký trong tù là một tập thơ cổ với niêm luật chặt chẽ, lời ít ý

nhiều, ngôn từ uyên bác nhưng đối tượng của chúng ta chủ yếu là học sinh THCSvới vốn từ ngữ nghèo nàn, khả năng cảm thụ văn học còn yếu, chưa biết cách phântích các giá trị nội dung và nghệ thuật để hiểu các tác phẩm văn- thơ, nhất là cáiđẹp cái hay trong thơ tứ tuyệt nói chung và trong thơ tứ tuyệt của Bác nói riêng

Với vai trò là một giáo viên dạy môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở

(THCS), tôi cũng muốn đưa ra “Một vài phương pháp có hiệu quả trong việc giảng dạy “ Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh” Đó là lý do tôi chọn đề tài này.

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

- Giúp cho học sinh biết cách phân tích các giá trị nội dung và nghệ thuật để

từ đó hiểu được cái đẹp, cái hay trong thơ của Bác

- Vận dụng các kiến thức đã được học để làm tăng sự hiểu biết, tăng vốn từHán Việt Cảm thụ được vẻ đẹp trong các bài thơ của Bác, từ đó kích thích hứngthú học tập bộ môn Ngữ văn cho học sinh

III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Nhật ký trong tù có nội dung rất phong phú, khối lượng thông tin rất nhiều,

mà thực tế nhận thức của học sinh bậc THCS còn hạn chế Bởi vậy, muốn các emtiếp thu được nội dung của các bài thơ tứ tuyệt mà Bác viết trong những hoàn cảnhkhác nhau, những thời kỳ khác nhau, người giáo viên phải vận dụng, kết hợp tốt cácphương pháp dạy học, nhất là các phương pháp theo tinh thần đổi mới của sáchgiáo khoa Đó là:

- Đổi mới tư duy nhận thức

- Phát huy tính độc lập, tư duy sáng tạo

- Đề cao kỹ năng thực hành, tổng hợp

Để từ đó các em học tốt hơn các bài thơ trong Nhật ký trong tù rung cảm sâu

sắc nội dung và nghệ thuật của thơ Bác Hồ

IV ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ

1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu trên đối tượng là học sinh khối 8 trường THCS Lập Thạch, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 9 năm 2018 đến tháng 5 năm 2019

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1. nghiên cứu trên cơ sở các tài liệu : Luật giáo dục về đổi mới chương trình, phương pháp dạy học tích cực môn Ngữ văn

2. Nghiên cứu thực trạng dạy học “ Nhật ký trong tù” và thơ văn Hồ Chí Minh ở trường THCS Lập Thạch

VII CẤU TRÚC CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

Đề tài này gồm 03 phần chính

Phần một: Mở đầu

Phần hai: Nội dung

Phần ba: Kết luận và kiến nghị

PHẦN II: NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ

Qua quá trình dạy học môn Ngữ văn ở trường THCS, việc cảm thụ các tácphẩm văn học nói chung, thơ nói riêng và nhất là các bài thơ trong “ Nhật ký trongtù” của Bác, học sinh phải tổng hợp cả ba phân môn: Văn; Tiếng Việt; Tập làmvăn Vì vậy, người giáo viên giảng dạy phải vận dụng, kết hợp nhịp nhàng cácphương pháp: Diễn dịch; quy nạp; thực hành luyện tập Các em học tốt các bài thơcủa Bác là điều kiện cũng cố kiến thức phân môn Tiếng Việt về vốn từ Hán và cácyếu tố Hán việt, về câu, từ, nhịp, cách gieo vần và cấu trúc các bài thơ Vì thơ củaBác, nhất là các bài thơ trong tập “Nhật ký trong tù”, Bác viết bằng chữ Hán

Qua việc học các bài thơ Bác, các em hiểu sâu sắc thêm về một tâm hồn lớn,

về nhân cách vĩ đại của Người

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

Trong thực tế, qua việc học tập của các em tôi thấy: các bài thơ trong Nhật

ký trong tù đều ngắn, nên các em dễ thuộc, song không phải các em nào cũng đọc

tốt, đọc hay và đọc đúng Nhiều em đọc chưa tốt Các em vẫn chưa thấy hết cái hay,cái đẹp trong nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của từng bài Bởi vì các em:

- Chưa tìm hiểu kỹ về tiểu sử tác giả, hoàn cảnh ra đời đặc biệt của tập thơ

- Chưa nắm chắc xuất xứ tập thơ, giá trị nội dung và nghệ thuật của tập thơ

III MỘT SỐ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy - học Nhật ký trong tù theotinh thần thay sách giáo khoa mới ở trường THCS và theo tài liệu chuẩn kiến thức

kĩ năng, có một số vấn đề cần xem xét như sau:

- Giới thiệu cho học sinh biết về tiểu sử của Hồ Chí Minh

- Giới thiệu về giá trị nội dung cũng như giá trị nghệ thuật của “Nhật Ký trong tù”

Trước hết giáo viên kết hợp với sự hiểu biết của học sinh giới thiệu cho họcsinh biết về cuộc đời và sự nghiệp của Người, cũng như hoàn cảnh xuất xứ của tậpnhật ký đặc biệt này

A. Giới thiệu tác giả

1 Tiểu sử:

Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 05 năm 1890, mất ngày 02 tháng 09 năm

1969 Người tên thật là Nguyễn Sinh Cung, tự là Tất Thành, quê ở làng Kim Liên,huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, nơi có truyền thống đấu tranh kiên cường chốngách thống trị nặng nề của thực dân phong kiến

Hồ Chí Minh xuất thân trong một gia đình trí thức yêu nước, nguồn gốc nôngdân Thân phụ Người là một nhà nho tên là Nguyễn Sinh Sắc, từng đỗ phó bảng.Thân mẫu là bà Hoàng Thị Loan Dòng họ Nguyễn có nhiều người học giỏi, đỗ đạtcao, ảnh hưởng sâu sắc đến Hồ Chí Minh ngay từ thời niên thiếu

a Cuộc đời:

Thuở nhỏ Nguyễn Tất Thành nổi tiếng là học giỏi, thông minh và ham học,ham đọc sách Lớn lên với tinh thần yêu nước nồng nàn, với sự sáng suốt về chínhtrị, Người đã bắt đầu suy nghĩ về những nguyên nhân thành bại của các phong tràoyêu nước lúc bấy giờ và quyết tâm đi tìm con đường đúng đắn để cứu dân, cứunước Năm 1911, Người quyết định ra đi tìm đường cứu nước Người đến nướcPháp và nhiều nước châu Âu, châu Á, châu Phi, châu Mỹ

Năm 1941, sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, Người về nước triệu tập hộinghị thứ tám của ban chấp hành trung ương Đảng, quyết định đường lối đánh Pháp,đuổi Nhật, thành lập mặt trận dân tộc thống nhất lấy tên là Việt Nam độc lập đồngminh(Việt Minh)

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Người chỉ thị thành lập Đội Việt Nam tuyêntruyền giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày nay vàxây dựng căn cứ địa cách mạng

Tháng 8 năm 1945, trong không khí sục sôi cách mạng của thời kỳ tiền khởinghĩa, Người cùng trung ương triệu tập đại hội quốc dân ở Tân Trào Đại hội đã cửNgười làm chủ tịch chính phủ lâm thời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.Người đã phát lệnh tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước Ngày 2 tháng

9 năm 1945, Người đọc bản tuyên ngôn độc lập trước nhân dân cả nước và nhândân toàn thế giới thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, nhà nước công nôngđầu tiên ở Đông Nam châu Á

Tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta một lần nữa, âmmưu xóa bỏ thành quả của cuộc Cách mạng tháng 8.

Tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn quốc kháng chiến vàcùng ban chấp hành trung ương Đảng lãnh đạo cuộc kháng chiến toàn dân, toàndiện và lâu dài chống thực dân Pháp đến thắng lợi lịch sử Điện Biên Phủ (1954).Cuộc đời của Chủ Tịch Hồ Chí Minh là một cuộc đời trong sáng cao đẹp củamột người cộng sản vĩ đại, một anh hùng dân tộc kiệt xuất, một chiến sĩ quốc tế lỗilạc đã đấu tranh không mệt mỏi và dâng hiến cả đời mình vì Tổ quốc, vì nhân dân,

vì lý tưởng cộng sản, vì độc lập, tự do của các dân tộc, vì hòa bình và công lý trênthế giới

b Sự nghiệp:

Hồ Chí Minh đã để lại cho đời nhiều tác phẩm với nhiều thể loại:

Văn chính luận: Bản án chế độ thực dân Pháp, tuyên ngôn độc lập, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến …

Truyện ký: Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu, Vi hành …

Thơ: Nhật kí trong tù, Thơ Hồ Chí Minh …

Với những cống hiến to lớn như vậy cho nên cuộc họp lần thứ 24 năm 1987 tổchức giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên hiệp quốc UNESCO ra nghị quyết về

kỉ niệm 100 năm ngày sinh cuả Chủ tịch Hồ Chí Minh “Anh hùng giải phóng dântộc Việt Nam và danh nhân văn hóa thế giới”

2.Tác phẩm :

a.Hoàn cảnh sáng tác:

Tháng 8 năm 1942 lãnh tụ Nguyễn ái Quốc bắt đầu lấy tên mới là Hồ ChíMinh Từ địa điểm cơ quan bí mật đóng ở vùng núi Pác Bó thuộc tỉnh Cao Bằng,Bác đã lên đường sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ quốc tế và liên lạc vớicác lực lượng chống Nhật của người Việt Nam ở Trung Quốc Nhưng khi đến gầnthị trấn Túc Vinh (Tỉnh Quảng Tây- Trung Quốc) thì Người bị chính quyền địaphương ở đây bắt giữ Chúng giam cầm và đọa đầy người trong 14 tháng (từ mùathu 1942 đến mùa thu 1943) Trải qua gần 30 nhà tù của 13 huyện thuộc tỉnh QuảngTây Trong thời gian bị giam cầm Người đã sáng tác tập “Nhật ký trong tù”

b Thể loại:

“ Nhật ký trong tù” là một tập nhật ký bằng thơ gồm 133 bài Nhật ký thể hiệntính chân thật Những ghi chép hàng ngày gắn với mọi ăn ở, sinh hoạt, đi lại Đồngthời nó lại được viết bằng thể loại thơ chữ Hán (phần đa các bài thơ được viết bằngchữ Hán và chủ yếu viết bằng thể thơ tứ tuyệt) Bởi thế tác phẩm trở thành một tập

nhật ký trữ tình độc đáo Bởi đằng sau đó chúng ta thấy bức chân dung tinh thần tự họa của Hồ Chí Minh.

Sau khi giới thiệu về tiểu sử của tác giả, cần cho học sinh đi tìm hiểu giá trị nội dung và giá tri nghệ thuật của tập : Nhật ký trong tù

II.Giá trị của tập nhật ký trong tù:

1.Giá trị nội dung tư tưởng:

1.1 Nhật ký trong tù phản ánh hiện thực đen tối về nhà tù và xã hội Trung Quốc thời Tưởng Giới Thạch:

a,NKTT lên án chế độ nhà tù cực kỳ vô nhân đạo:

Ở đó, người tù bị bóc lột tàn nhẫn, vào tù phải nộp đủ mọi khoản tiền: tiền vào nhà giam, tiền đèn:

“ Sơ lai yếu nạp nhập lung tiền, Mới đến nhà giam phải nộp tiền

Chí thiểu nhưng tu ngũ thập nguyên;” Lệ thường ít nhất năm mươi nguyên

(Tiền vào nhà giam )

Và còn phải chịu đựng cái “luật rừng” mà người xưa cho rằng chỉ có ma quỷ mới đối xử với nhau như thế:

“ Chiếu lệ sơ khai chư nạn hữu,

Tất tu thụy tại xí khanh biên;

Giả như nhĩ tưởng hảo hảo thụy,

Nhĩ yếu đa hoa kỷ khối tiền.”

Lệ thường tù mới đếnPhải nằm cạnh cầu tiêu

Muốn ngủ cho ngon giấc

Anh phải trả tiền nhiều

(Tiền công)

Người tù bị đày đọa đến mức tàn khốc nhất Họ phải chịu cảnh ăn đói:

“ Mỗi xan nhất uyển hồng mễ phạn Lót lòng mỗi bữa lưng cơm đỏ

Vô diêm, vô thái, hựu vô thang;” Không muối, không canh cũng chẳng cà

(Cơm tù)

Phải ngủ rét:

“ Thu thâm vô nhục diệc vô chiên

Súc hĩnh cung yêu bất khả miên”

Đêm thu không đệm cũng không chăn Gối quắp lưng còng ngủ chẳng an

(Đêm lạnh)

Bị giải đi suốt ngày, suốt đêm lại không ngủ được:

“ Nhật hành ngũ thập tam công lý,

Thấp tận y quan, phá tận hài;

Triệt dạ hựu vô an thụy xứ,

Xí khanh thượng tọa đãi triêu lai.”

Năm ba cây số một ngày

Áo mũ dầm mưa rách hết giàyLại khổ thâu đêm không chỗ ngủ Ngồi trên hố xí đợi ban mai

(Mới đến nhà lao Thiên Bảo)

Ngày Hồ Chí Minh bị giải tới nhà lao Thiên Bảo là ngày Người phải đi bộ 53cây số,quần áo ướt đẫm, đôi giày dưới chân rách nát Đến nhà lao trời đã tối, cácchỗ ngủ đã bị tù nhân chiếm hết, người tù cao niên ấy chỉ còn một chỗ duy nhất cóthể đặt chân: cái hố xí

Đặc biệt người tù bị hạn chế cả những chuyện nhỏ nhất:

“ Một hữu tự do chân thống khổ

Xuất cung dã bị nhân chế tài;

Khai lung chi thì đỗ bất thống,

Đỗ thống chi thì lung bất khai.”

(Bị hạn chế)

Thậm chí người tù phải chịu cảnh:

Đau khổ chi bằng mất tự do Đến buồn đi… cũng không cho Cửa tù khi mở không đau bụng Đau bụng thì không mở cửa tù

“ Tứ nguyệt ngật bất lão

Tứ nguyệt thụy bất hảo

Tứ nguyệt bất hoán y,

Tứ nguyệt bất tẩy tảo”

Bốn tháng không thay áo

Bốn tháng không giặt giũ

Bốn tháng cơm không noBốn tháng đêm thiếu ngủ

(Bốn tháng rồi)

Chính vì bốn tháng bị đày đọa: cơm không no, đêm thiếu ngủ,áo không thay,không giặt giũ là đủ biến một con người khỏe mạnh, bình thường thành một conngười khác hẳn:

“ Mãn thân hồng lục như xuyên cẩm, Đầy mình đỏ tím như hoa gấm

Thành nhật lao tao tự cổ cầm; Sột soạt luôn tay tựa gẩy đàn

Xuyên cẩm, tù trung đô quý khách, Mặc gấm bạn tù đều khách quý

Cổ cầm, nạn hữu tận tri âm.” Gẩy đàn trong ngục thẩy tri âm

(Ghẻ lở)

Vì thế mà người tù bị bệnh tật hành hạ và cái chết lúc nào cũng có thể xẩy ra:

“ Tha thân chỉ hữu cốt bao bì Thân anh ra bọc lấy xương

Thống khổ cơ hàn bất khả chi Khổ đau, đói rét hết phương sống rồiTạc dạ tha nhưng thụy ngã trắc, Đêm qua còn ngủ bên tôi

Kim triêu tha dĩ cửu tuyền quy.” Sáng nay anh đã về nơi suối vàng

(Một người tù cờ bạc vừa chết cứng)

Hình ảnh nhà tù cực kì vô nhân đạo cũng chính là hình ảnh thu nhỏ của xã hộiTrung Quốc thời Tưởng Giới Thạch

b, Nhật ký trong tù lên án một chế độ xã hội đầy rẫy sự bất công:

Đó là xã hội mà quyền sống của con người không được đảm bảo, người lươngthiện vô tội bị bắt giam bừa bãi:

Gia phạ đương binh cứu quốc gia; Cha sợ sung quân cứu nước nhà;

Sở dĩ ngã niên tài bán tuế, Nên nỗi thân em vừa nửa tuổi

Yếu đáo ngục trung căn trước ma.” Phải theo mẹ đến ở nhà pha

(Cháu bé trong ngục Tân Dương)

Nhân vật trong bài thơ là một em bé sáu tháng Tiếng nói ở đây là tiếng khóc,tiếng khóc tố cáo xã hội Trung Quốc Đó là xã hội mà pháp luật trừng trị, hành hạ

cả những nạn nhân đáng thương vô tội đáng lẽ phải được trân trọng, chăm sóc, yêuthương Chế độ xã hội ấy, nền tảng pháp luật ấy mất đi bản chất nhân đạo và sựcông bằng của nó

Cũng vẫn là âm hưởng trữ tình, pha châm biếm, ở một bài thơ khác, tiếng nóicủa người phụ nữ vừa gây sự thương cảm xót xa, vừa mang tính chất mỉa mai, chuachát:

(Gia quyến người bị bắt lính)

Bài thơ là tiếng nói nhỏ nhẹ, mềm mại của người phụ nữ về cảnh ngộ trớ trêucủa mình Nạn nhân là một người phụ nữ vô tội và kẻ trắng trợn gây tội lỗi lạinghiễm nhiên là những người đại diện cho pháp luật Điều đó càng làm bật lên tínhchất vô nhân đạo của chế độ Tưởng Giới Thạch

Đến đại biểu của một nước láng giềng đến công cán cũng bị bắt giam vô tội

vạ, bị giải tới giải lui qua hơn ba mươi nhà lao mà không hề được giải quyết:

“ Dư nguyên đại biểu Việt Nam dân Ta là đại biểu dân Việt Nam

Nghĩ đáo Trung Hoa kiến yếu nhân; Tìm đến Trung Hoa để hội đàm

Vô nại phong ba bình địa khởi, Ai ngỡ đất bằng gây sóng gió

Tống dư nhập ngục tác gia tân.” Phải làm khách quý tại nhà giam

(Đường đời khó khăn)

Nhật ký trong tù là bản án đanh thép chế độ xã hội Tưởng Giới Thạch

1.2 Nhật ký trong tù- chân dung tự họa Hồ Chí Minh:

“Ai mở cuốn sách này sẽ gặp một con người” Câu nói ấy hoàn toàn đúng vớitập Nhật ký trong tù Những lời đẹp đẽ ấy dường như nghĩ ra và viết riêng cho cuốnNhật ký trong tù

1.2.1 Một con người bình thường:

Đọc nhật ký trong tù ta bắt gặp một người tù như bao nhiêu người tù bìnhthường khác Người cũng phải chịu cảnh ăn đói:

“Cháo tù lưng bát thấm vào đâuBụng đói luôn cứ réo gào”

(Cháo tù)

1.2.2 Nhật ký trong tù khắc họa chân dung một con người vĩ đại:

a.Một con người giàu lòng yêu thương (một bậc đại nhân):

a.1.Một tấm lòng yêu nước nồng nhiệt sắt son:

Trong hoàn cảnh sống trong lao tù tăm tối nơi đát khách quê người, tình cảmyêu nước, thương dân của Người thường có những biểu hiện sâu sắc khácthường.Có khi là nỗi xót xa nhớ nước, thương đồng bào trong cảnh lầm than:

“ Tâm hoài cố quốc thiên đường lộ“ Nghìn dặm bâng khuâng hồn nước cũ

Mộng nhiễu tân sầu, vạn lũ ti; Muôn tơ vương vấn mộng sầu nay

Vô tội nhi tù dĩ nhất tải, ở tù năm trọn thân vô tội

Lão phu hòa lệ tả tù thi.” Hòa lệ thành thơ tả nỗi này”

(Đêm Thu)

Ngay cả khi ốm nặng Người vẫn canh cánh nỗi lo lắng cho nước cho dân:

“ Ngoại cảm Hoa thiên tân lãnh nhiệt “ Ngoại cảm trời Hoa cơn nóng lạnh,Nội thương Việt địa cựu sơn hà Nội thương đất Việt cảnh lầm than;”

(Ốm nặng)

Lòng yêu nước thương dân tha thiết đã biến thành nỗi nhớ cách mạng, khao khátđược trở về hoạt động, đấu tranh:

“ Ninh tử, bất cam nô lệ khổ, Xót mình giam hãm trong tù ngục

Nghĩa kỳ đáo xứ hựu phiêu dương;” Chưa được xông pha giữa trận tiền

(Ở Việt Nam có bạo động)

Biết rõ thời cơ cứu nước đang đến gần mà người lại bị giam hãm trong tùngục nên Người càng nóng lòng sốt ruột và không lúc nào nguôi nỗi nhớ về Tổquốc “ Tin tức bên nhà bữa bữa trông”, “ Nghìn dặm bâng khuâng hồn nước cũ”.Nỗi niềm ấy khiến nhiều đêm dài người không ngủ được nó luôn canh cánh thườngtrực trong lòng Người và vào cả trong giấc mộng:

“ Tứ, ngũ canh thì tài hợp nhãn Canh bốn canh năm vừa chợp mắtMộng hồn hoàn nhiễu ngũ tiêm tinh.” Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh

(Không ngủ được)

Lòng yêu nước có khi được thể hiện thành nỗi nhớ bạn, nhớ đồng chí da diếtbâng khuâng:

“ Tích quân tống ngã chí giang tân Ngày đi, tiễn bạn đến bến sông

Vấn ngã quy kỳ, chỉ cốc tân Hẹn ngày về khi lúa đỏ đồng

Hiện tại tân điền dĩ lê hảo, Nay gặt đã xong, cày đã khắp

Tha hương ngã tác ngục trung nhân.” Quê người tôi vẫn chốn lao lung

(Nhớ bạn)

a.2.Niềm khao khát tự do cháy bỏng:

ở tù nỗi đau khổ lớn nhất của người là mất tự do là không được trực tiếp đấutranh giải phóng dân tộc Người yêu tự do như một lẽ sống cao cả nhất Người thốtlên đầy xót xa cay đắng:

“ Thế thượng thiên tân hòa vạn khổ, (Trên đời ngàn vạn điều cay đắng

Mạc như thất khước tự do quyền !” Cay đắng chi bằng mất tự do )

(Cảnh binh khiêng lợn cùng đi)

Nỗi khao khát cháy bỏng ở Người lúc này là được tự do:

“ Xích bích thốn âm chân khả tích, Tấc bóng nghìn vàng đau xót thật

Bất tri hà nhật xuất lao lung ?” Ngày nào thoát khỏi chốn lao lung

(Tiếc ngày giờ)

Nhưng mặt khác, nhà tù và xiềng xích chỉ có thể giam hãm thân thể ngườicách mạng mà không thể giam cầm được tinh thần, trí tuệ, tình cảm của họ Vì vậy,

Hồ Chí Minh là người tự do về mặt tinh thần:

“ Thân thể tại ngục trung Thân thể ở trong lao

Tinh thần tại ngục ngoại;” Tinh thần ở ngoài lao

“ Tĩnh, vũ, phù vân phi khứ liễu, Mây mưa, mây tạnh bay đi hết

Ngục trung lưu trú tự do nhân.” Còn lại trong tù khách tự do

(Vào nhà lao huyện Tĩnh Tây)

Đúng như Hoàng Trung Thôngđã khẳng định:

“ Ngục tối trái tim càng cháy lửa

Xiềng xích không khóa nổi lời ca”

a.3.Tình thương yêu với con người và vạn vật:

Tình yêu thương con người: Một nét đẹp nổi bật tỏa sáng trong tâm hồnNgười là tình thương yêu bao la với con người và vạn vật

(Cháu bé trong nhà lao Tân Dương)

Tình yêu không biên giới đã nâng cảm xúc và giúp Người viết lên những vầnthơ chứa chan xúc động về cảnh ngộ đáng thương của cháu bé mới lọt lòng Hơnnửa thế kỷ qua tiếng khóc của cháu bé trong nhà lao Tân Dương vẫn làm thổn thứcbao trái tim người đọc hôm nay

Không chỉ bộc lộ tình thương yêu với em nhỏ ở Trung Quốc mà Người cònchia sẻ, cảm thông với cảnh ngộ trớ trêu của vợ người bạn tù đến thăm chồng:

(Vợ người bạn tù đến nhà lao thăm chồng)

Bài thơ gợi sự ngăn cách tình cảm giống như trong câu thơ cổ: