Đa số giáo viên hiểu được bản chất của phương pháp dạy học tích cực và nắm đượctrọng tâm đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhưng việc vận dụng chưađược thường xuyên, mới chỉ tập trung
Trang 1MỤC LỤC
Trang
Mục lục 1
Các chữ cái viết tắt 2
1 Lời giới thiệu………… 3
2 Tên sáng kiến……… 4
3 Tác giả sáng kiến……….………4
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến……… 4
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến………5
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu……… 5
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:………… 5
7.1 Tình trạng giải pháp đã biết 5
7.1.1 Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học môn sinh học lớp 12 hiện nay 5
7.1.2 Một số vấn đề về phương pháp dạy học của giáo viên 5
7.1.3 Một số vấn đề về phương pháp học của học sinh 6
7.2 Nội dung của giải pháp 6
7.2.1 Tư duy và bản đồ tư duy trong dạy học kiểu bài ôn tập 6
7.2.2 Một số yêu cầu đối với giáo viên khi sử dụng bản đồ tư duy trong quá trình ôn tập 8
7.2.3 Sử dụng bản đồ tư duy trong giờ ôn tập, phụ đạo môn sinh học lớp 12 7.3 Điểm khác biệt, tính mới của giải pháp………16
7.4 Khả năng áp dụng của giải pháp………… ………16
7.5 Phạm vi ảnh hưởng của sáng kiến ……… 17
8 Những thông tin cần được bảo mật (nếu có)……… 17
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến……….17
10 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả và theo ý kiến của tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu ……… ……17
10.1 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả ….….……… ……20
10.2 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân ……….………20
Phụ lục một số sản phẩm của học sinh 21
Tài liệu tham khảo……… 26
1
Trang 3BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Đổi mới phương pháp dạy học là một xu hướng tất yếu trong dạy họcngày nay nhằm đáp ứng nhu cầu tạo ra nguồn nhân lực được đào tạo có trình độcao, năng động sáng tạo, có khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh củakhoa học và công nghệ Với xu thế tiến bộ của thời đại, dạy học tích cực luôn có
ý nghĩa rất lớn đối với ngành giáo dục Dạy học không chỉ dừng lại ở việctruyền thụ kiến thức mà quan trọng hơn là dạy cho học sinh phương pháp tự học,
tự chiếm lĩnh kiến thức Dạy học theo hướng tích cực trong môn Sinh học khôngchỉ nhằm giúp học sinh phát huy khả năng tự học, sáng tạo mà qua đó còn giúpcác em nắm vững kiến thức, phát huy khả năng tư duy tổng hợp, có liên hệthường xuyên với thực tiễn và đời sống
Trong quá trình giảng dạy môn Sinh học lớp 12 ở Trường THPT Yên Lạc
2, bản thân tôi nhận thấy chỉ có một số học sinh có ý thức tự học, hiểu, nắmvững kiến thức và có khả năng tư duy tổng hợp Bên cạnh đó vẫn còn một sốhọc sinh chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức giáo viên truyềnđạt, ghi chép và học thuộc lòng nên khi quên chữ cái đầu là quên tất cả Đặc biệt
là những năm gần đây, sự thay đổi hình thức thi THPT Quốc gia từ tự luận sangtrắc nghiệm khách quan đòi hỏi phải có hướng ôn tập phù hợp, kiến thức học tậpphải phủ kín chương trình, hình thức ôn tập phải phù hợp để giúp học sinh cóthể làm quen với phương pháp trả lời những câu hỏi trắc nghiệm khách quan
Chính vì vậy, bản thân tôi luôn trăn trở phải làm thế nào để tất cả các họcsinh đều hiểu bài, nắm vững nội dung kiến thức và thành thạo các kĩ năng, cóhứng thú trong học tập Nhằm nâng cao hiệu quả giờ ôn tập môn Sinh học lớp
12 ở Trường THPT Yên Lạc 2, qua 7 năm giảng dạy tôi đã áp dụng nhiềuphương pháp ôn tập phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, phù hợp vớinăng lực chuyên môn của giáo viên và phù hợp với điều kiện thực tế của nhàtrường Các giải pháp mà tôi áp dụng đã đem lại những hiệu quả thiết thực.Trong đó, tôi nhận thấy giải pháp sử dụng bản đồ tư duy để khái quát nội dungkiến thức đã mang lại hiệu quả cao Trong năm học 2019-2020, tôi tiếp tụcnghiên cứu và ứng dụng phương pháp này trong quá trình ôn tập, phụ đạo đểnâng cao hơn nữa chất lượng các kì kiểm tra học kì, thi THPT Quốc gia mônSinh học của học sinh
Việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học bộ môn Sinh học nói chung đãmang lại nhiều hiệu quả rất tích cực Giáo viên có được một cách trình bày bàigiảng sáng tạo, hệ thống linh hoạt, cấu trúc nội dung chặt chẽ Học sinh hìnhthành được một cách học tập hiệu quả, ghi nhớ nội dung bài học nhanh chóng,thấy rõ mối quan hệ tổng thể của các đơn vị kiến thức trong bài, trong chươngtrình học Mặt khác, sử dụng bản đồ tư duy còn giúp học sinh rèn luyện pháttriển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinhkhông chỉ trong môn Sinh học mà còn trong các môn học khác cũng như các vấn
đề trong cuộc sống
3
Trang 4Ôn tập là quá trình người học khái quát, hệ thống lại những kiến thức đãlĩnh hội theo một trật tự mới để có thể ghi nhớ, nắm chắc được những kiến thức
đã được truyền đạt trong quá trình dạy học Qua đó, người học được rèn luyệncác kĩ năng học tập bộ môn và giáo dục tư tưởng, thái độ, tình cảm Đối với kiểubài ôn tập có nhiều điểm khác với các bài dạy chính khóa thông thường Bài ôntập là kiểu bài tổng hợp các kiến thức, kĩ năng đã được học Về mặt lí luận, kiểubài ôn tập có những điểm riêng như:
- Khối lượng kiến thức được đề cập đến nhiều hơn so với kiểu bài líthuyết, kĩ năng mới
- Các kiến thức, kĩ năng được đề cập đến trong bài học đều đã được họcsinh tiếp thu từ các giờ học trước đó
- Giữa các kiến thức, kĩ năng có mối liên hệ logic, chặt chẽ Việc tổ chứcdạy học với kiểu bài ôn tập cũng có những cách thức tổ chức và lựa chọnphương pháp đặc trưng
- Không dạy lại các kiến thức mà chủ yếu tập trung hệ thống, khắc sâucác kiến thức đã được học Các tri thức mới được hình thành trong bài là đào sâukiến thức, tìm mối liên hệ logic giữa các đơn vị kiến thức đã học từ trước
- Cách đặt vấn đề và hướng dẫn giải quyết vấn đề không nhằm vào việctìm các tri thức mới mà tập trung củng cố các kiến thức đã học; phân tích làm rõmối quan hệ nhân quả, tương tác lẫn nhau giữa các kiến thức
- Việc tổ chức dạy học theo bất kì hình thức nào (đàm thoại, tổ chức họctập theo nhóm hay tổ chức dạy học cả lớp ) đều hướng đến việc ôn tập, củng cốkiến thức
- Do khối lượng kiến thức được đề cập trong bài khá nhiều nên lựa chọnphương tiện trực quan cần có sự chọn lọc kĩ lưỡng
Vì thế việc tổ chức cho học sinh ôn tập sao cho không bị nhàm chán màvẫn đạt được các mục tiêu bài học không phải dễ Đòi hỏi giáo viên phải cóphương pháp dạy học hiệu quả, sáng tạo, phát huy tối đa các năng lực của họcsinh, nhất là năng lực tự học, năng lực tư duy sáng tạo Vì vậy phương pháp sửdụng bản đồ tư duy là phương pháp ôn tập phù hợp, hiệu quả nhất
- Họ và tên: Nguyễn Thị Phượng
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Giáo viên trường THPT Yên Lạc 2
- Số điện thoại: 0989865216 E_mail: phuongnt.32csinh@gmail.com
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
- Nguyễn Thị Phượng – Trường THPT Yên Lạc 2 – Vĩnh Phúc
Trang 55 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
- Phạm vi triển khai thực hiện: Học sinh lớp 12 Trường THPT Yên Lạc 2.
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: tháng 9/2017
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Tình trạng giải pháp đã biết
7.1.1 Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học môn sinh học lớp 12 hiện nay
Nhìn chung ở các trường hiện nay, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học
đã được đề cập và đang dần thực hiện nhưng kết quả chuyển biến còn chậm Đa
số giáo viên hiểu được bản chất của phương pháp dạy học tích cực và nắm đượctrọng tâm đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhưng việc vận dụng chưađược thường xuyên, mới chỉ tập trung ở các giờ giảng mẫu, ở một số giáo viêntâm huyết với nghề, luôn tìm tòi những phương pháp dạy học mới
Một số giáo viên chưa chú trọng đúng mức đến khâu soạn bài, thường sửdụng giáo án cũ, ít có phần rút kinh nghiệm, chỉnh lý, bổ sung sau mỗi năm học.Giáo án thường nặng về nội dung, tóm lược kiến thức sách giáo khoa Phần tổchức hoạt động chưa thể hiện rõ được biện pháp tổ chức học sinh hoạt động họctập tự lực, thường chỉ đặt một vài câu hỏi cho mỗi mục sách giáo khoa, câu hỏi
ít phải suy nghĩ, học sinh chỉ cần học thuộc hoặc đọc lại sách giáo khoa để trảlời, không có sự phân tích sâu sắc kiến thức Mục tiêu bài học chỉ dừng ở mụctiêu về kiến thức, chưa có hoặc chưa đi sâu vào phần mục tiêu về kỹ năng vàthái độ Việc xác định mục tiêu bài học còn mang tính hình thức, ít có sự đốichiếu sau khi dạy xong bài
7.1.2 Một số vấn đề về phương pháp dạy học của giáo viên
Đa số giáo viên đã có ý thức vận dụng phương pháp tích cực trong quátrình giảng dạy (Hỏi đáp bộ phận, biểu diễn thí nghiệm, dạy học nêu vấn đề,quan sát tranh ảnh…), song thực tế việc áp dụng mới chỉ ở mức dấu hiệu bềngoài của phương pháp tích cực, nặng về giáo viên thuyết trình giảng giải nộidung kiến thức, minh họa lại tranh ảnh, hình vẽ hoặc hỏi đáp mang tính chấtthông báo, dẫn đến học sinh thụ động học tập, không hiểu sâu sắc bản chất cáckhái niệm, sự kiện, kiến thức sinh học, chưa phát huy được khả năng tư duy củahọc sinh
Trong quá trình dạy học kiểu bài ôn tập cũng như ôn thi THPT quốc gia,giáo viên vẫn thường sử dụng phương pháp dạy học truyền thống với các bước
cụ thể là:
- Bước 1: Giáo viên hệ thống kiến thức bằng các gạch đầu dòng
- Bước 2: Đàm thoại, nêu vấn đề để học sinh tái hiện lại nội dung
- Bước 3: Giao câu hỏi, bài tập để học sinh dựa vào kiến thức đã học đểgiải quyết vấn đề
- Bước 4: Giáo viên chuẩn hóa kiến thức, chốt lại các nội dung trọng tâm.Với cách dạy này, mang lại cho giáo viên và học sinh một số ưu điểm, tuynhiên còn nhiều hạn chế:
5
Trang 6a Về ưu điểm
* Đối với giáo viên:
Giáo viên không mất nhiều thời gian cho việc chuẩn bị nội dung, phươngpháp, phương tiện bởi vì: Hầu hết nội dung được đề cập đến trong bài đều là nộidung giáo viên đã giảng dạy ở các bài trước đó, học sinh đã có nội dung ghichép trong vở
Giáo viên chỉ cần thiết kế một số câu hỏi, bài tập tương ứng với nội dung
để hướng dẫn học sinh giải quyết trong giờ ôn tập
Phương tiện sử dụng đơn thuần là hệ thống bản đồ, lược đồ, các bảng sốliệu thống kê hoặc các biểu đồ đã được sử dụng từ các tiết dạy trước Phươngpháp chủ đạo là đàm thoại, nêu vấn đề, hướng dẫn, làm mẫu
* Đối với học sinh: Học sinh không cần chuẩn bị nhiều cho bài ôn tập
được tổ chức theo cách dạy truyền thống này bởi nội dung ôn tập đã được ghicẩn thận trong vở qua từng bài học
b Về hạn chế
* Đối với giáo viên: Khó nắm bắt được mức độ, trình độ nhận thức của
các đối tượng học sinh
* Đối với học sinh
Chưa phát huy được năng lực tư duy sáng tạo của người học
Sau bài ôn tập, mọi học sinh đều được khái quát hóa các chủ đề kiến thức,giải quyết các bài tập như nhau Điều đó dễ gây nhàm chán cho học trò, nhất làcác em có năng lực nhận thức tốt hoặc gây áp lực về kiến thức đối với nhữnghọc sinh có nhận thức chậm, yếu
7.1.3 Một số vấn đề về phương pháp học của học sinh
Đa số các em học sinh chưa có sự chú trọng đến việc học bộ môn, họcthuộc lòng một cách thụ động, ít có sự liên tưởng, liên hệ, tìm hiểu những tậptính, quy luật Sinh học ngoài thực tế nên dễ quên đi những kiến thức vừa học
Quan điểm các em học để đối phó, để kiểm tra, thi cử lấy điểm, thànhtích
Trong quá trình học, đa số các em thụ động, ít phát biểu ý kiến, chỉ mảinghe, ghi những gì mà GV ghi lên bảng Khi về nhà thì học thuộc bài một cáchmáy móc không cần hiểu rõ bài để hôm sau trả bài
Phần lớn các em đợi gần đến thi hoặc kiểm tra mới học
Một số em không chịu khó làm những bài tập cơ bản để ghi nhớ các kiếnthức tốt hơn và lâu hơn
Các em chưa biết tổ chức cách học theo nhóm, theo tổ
7.2 Nội dung của giải pháp
7.2.1 Tư duy và bản đồ tư duy trong dạy học kiểu bài ôn tập
Tư duy là sản phẩm cao nhất của vật chất, được tổ chức một cách đặc biệt– Bộ não người Nhà triết học nổi tiếng người Pháp được xem là cha đẻ của triết
Trang 7học hiện đại đồng thời là một nhà toán học lỗi lạc – Rene Descarters từng khẳngđịnh “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại”.
Theo cuốn “Lập bản đồ tư duy” (How to Mind Map) của Tony Buzan doNhà xuất bản Lao động – Xã hội giới thiệu: “Bản đồ tư duy là một công cụ tổchức tư duy nền tảng” Bản đồ tư duy là phương pháp truyền tải thông tin vào bộnão của con người, rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó cũng là một phươngtiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả
Bản đồ tư duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy là hình thức ghi
chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Bản đồ tưduy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hìnhhọa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấutrúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vôtận của bộ não
Cơ chế hoạt động của bản đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với
các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Bản đồ tư duy là công cụ đồ họa nối các
hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng bản đồ tư duy vào hỗ trợ
dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóakiến thức sau mỗi chương, và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch côngtác
Bản đồ tư duy giúp học sinh học được phương pháp học: Việc rèn luyện
phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệuquả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh họcrất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là môn Sinh học nói riêng và môn Khoahọc Tự nhiên nói chung, các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phầnsau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biếtvận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinhnày khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưuthông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo bản
đồ tư duy trong dạy học, học sinh sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc
lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy
Bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quảnghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà
do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sửdụng bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đatiềm năng của bộ não Các nhà nghiên cứu cho rằng với cách thể hiện gần như
cơ chế hoạt động của bộ não, bản đồ tư duy giúp: sáng tạo hơn, tiết kiệm thờigian hơn, ghi nhớ tốt hơn, nhìn thấy bức tranh tổng thể
Việc học sinh tự vẽ bản đồ tư duy có ưu điểm là phát huy tối đa tính sángtạo của học sinh, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh, các em tự
do chọn màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng,cong…), các em tự “sáng tác” nên trên mỗi bản đồ tư duy thể hiện rõ cách hiểu,cách trình bày kiến thức của từng học sinh và bản đồ tư duy do các em tự thiết
kế nên các em yêu quý, trân trọng “tác phẩm” của mình
7
Trang 8Bản đồ tư duy giúp học sinh ghi chép có hiệu quả Do đặc điểm của bản
đồ tư duy nên người thiết kế bản đồ tư duy phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắpxếp, bố cục để “ghi” thông tin cần thiết nhất và lôgic.Vì vậy, sử dụng bản đồ tưduy sẽ giúp học sinh dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả
Ưu điểm của Bản đồ tư duy:
- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề
- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ
- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu
- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả
- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình
- Trong giảng dạy và học tập: tạo hứng thú cho học sinh, giáo viên tiếtkiệm thời gian soạn giáo án, học sinh hiểu và nhớ lâu vấn đề hơn
7.2.2 Một số yêu cầu đối với giáo viên khi sử dụng bản đồ tư duy trong quá trình ôn tập
Thứ nhất: Xác định các kiến thức cơ bản, trọng tâm hướng dẫn học sinh
ôn tập Hệ thống các kiến thức cần nắm vững đã được đề cập đến ngay trongtừng bài học, nhưng giáo viên cần lựa chọn thêm những nội dung kiến thức đểkết nối, liên kết, mở rộng hoặc cung cấp thêm tư liệu mang tính thực tiễn, cậpnhật thông tin Đồng thời cần sắp xếp các kiến thức theo hệ thống có logic chặtchẽ, theo tiến trình phát triển của kiến thức cùng các kĩ năng cần rèn luyện tronggiờ
Thứ hai: Lựa chọn cách trình bày nội dung cơ bản, trọng tâm trong giờ ôntập một cách phù hợp Có thể trình bày dưới dạng bảng tổng kết hoặc các sơ đồthể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa các kiến thức, giúp học sinh dễ nhớ và có sựkhái quát cao hơn Bảng tổng kết hoặc sơ đồ cần đảm bảo tính rõ ràng, chínhxác, khoa học và thẩm mĩ
Thứ ba: Xác định rõ các tình huống học tập (câu hỏi, bài tập) phù hợp vớitừng đối tượng học sinh Việc khái quát hóa kiến thức, phát triển tư tưởng, nănglực nhận thức của học sinh được điều khiển bằng các câu hỏi dẫn dắt giúp họcsinh tìm ra mối liên hệ giữa các kiến thức và khái quát chúng ở dạng tổng quátnhất Vì vậy giáo viên cần chuẩn bị một hệ thống câu hỏi cho từng phần kiếnthức, mối liên hệ giữa các kiến thức, vận dụng kiến thức, đào sâu phát triển kiếnthức Các câu hỏi nêu ra phải rõ ràng, có tác dụng nêu vấn đề để học sinh trìnhbày suy luận, thể hiện khả năng tư duy khái quát của mình Các câu hỏi, bài tậpcần bám sát vào chuẩn kiến thức kĩ năng và cấu trúc đề thi THPT Quốc gia Cần
dự kiến nội dung, phương pháp, hình thức kiểm tra đánh giá kết quả ôn tập củahọc sinh ngay trong giờ một cách linh hoạt, phù hợp
Thứ tư: Lựa chọn cách gợi mở, hướng dẫn phù hợp đối với từng nhóm đốitượng học sinh, để tránh gây sự nhàm chán cho học sinh, tạo động lực để các emchủ động, tích cực suy nghĩ, giải quyết các nhiệm vụ học tập
Thứ năm: Hướng dẫn kĩ năng tự ôn tập cho học sinh Việc rèn luyện kĩnăng tự học, tự ôn tập cho các em sẽ giúp học sinh chủ động, tự giác trong ôntập
Trang 9Thứ sáu: Hướng dẫn học sinh chuẩn bị chu đáo nội dung, phương tiện, đồdùng cho giờ ôn tập Giáo viên cần xác định các yêu cầu cụ thể để học sinhchuẩn bị cho giờ ôn tập như: xem lại nội dung các bài học, so sánh các nội dung,lập bảng tổng kết, thiết lập sơ đồ hệ thống hóa các kiến thức cơ bản, trọngtâm Sự chuẩn bị chu đáo của học sinh sẽ tạo ra được sự tương tác và phối hợpthống nhất giữa các hoạt động nhận thức của học sinh với hoạt động dạy học củagiáo viên; giữa học sinh với học sinh; làm cho giờ học sôi nổi, sinh động, hiệuquả hơn.
Thứ bảy: giáo viên hướng dẫn chi tiết cách vẽ sơ đồ tư duy cho học sinhmột cách khoa học theo các bước sau:
- Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm trên một mảnh giấy (nên xoay ngang khổ
giấy)
+ Chúng ta sẽ bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Hình ảnh cóthể thay thế cho cả ngàn từ và giúp chúng ta sử dụng tốt hơn trí tưởng tượng củamình Sau đó có thể bổ sung từ ngữ vào hình vẽ chủ đề nếu chủ đề không rõràng
+ Sử dụng màu sắc vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình ảnh,đặc biệt là các màu sắc bản thân yêu thích
+ Có thể dùng từ khóa, kí hiệu về chủ đề
+ Không nên đóng khung hoặc che chắn mất hình vẽ chủ đề vì chủ đề cầnđược làm nổi bật dễ nhớ
+ Chủ đề phải đủ to, rõ, nổi bật trọng tâm cần ghi nhớ
- Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm.
+ Tiêu đề phụ có thể viết bằng chữ in hoa nằm trên các nhánh to để làmnổi bật
+ Tiêu đề phụ được gắn với trung tâm
+ Tiêu đề phụ nên được vẽ chéo góc để nhiều nhánh phụ khác có thể được
+ Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trênnhánh Trên mỗi khúc chỉ nên có tối đa một cụm từ khóa
+ Sau đó nối các nhánh chính cấp 1 đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánhcấp 2 đến các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2…bằngđường kẻ Các đường kẻ càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn
+ Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường kẻ thẳng vì đường kẻcong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn
9
Trang 10+ Tất cả các nhánh tỏa ra cùng một điểm nên có cùng một màu Chúng tathay đổi màu sắc khi đi từ ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn.
- Bước 4: Có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm
nổi bật cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn Kiểm tra lại bản đồ tư duy
đã hoàn thành và diễn đạt, trình bày được các ý tưởng về kiến thức đã tạo lập
7.2.3 Sử dụng bản đồ tư duy trong giờ ôn tập, phụ đạo môn Sinh học lớp 12
a Sử dụng bản đồ tư duy để khái quát, hệ thống lại kiến thức trọng tâm,
cơ bản cho học sinh
Thay vì cách hệ thống bằng các gạch đầu dòng, giáo viên chuẩn bị sẵnmột bản đồ tư duy để hệ thống hóa các kiến thức cơ bản, trọng tâm sẽ hướng dẫnhọc sinh ôn tập trong giờ Bản đồ này được thiết kế bởi phần mềm Imindmap vàtrình chiếu trên màn hình Microsoft Office Powerpoint Trong quá trình tổ chức
ôn tập trên lớp, giáo viên đặt các câu hỏi để học sinh nhắc lại lần lượt các chủ đề
kiến thức đã học trong chương trình ôn tập Học sinh nhắc đến đâu giáo viênchuẩn xác và thể hiện các nhánh của bản đồ tư duy trên màn hình đến đó
Qua bản đồ tư duy hệ thống kiến thức, tôi chốt lại những kiến thức cầnnhớ, đặc biệt là các từ khóa và để học sinh hiểu và nắm vững kiến thức nhờ hìnhảnh trên sơ đồ Có thể nói, đây là một phương pháp giúp người học lưu kiếnthức trong trí nhớ được sâu và dài hơn so với các phương pháp khác
Ví dụ, khi tổ chức giờ ôn tập về nội dung: ADN và Gen, Quá trình dịch
mã, Đột biến gen, lần lượt các nhánh của bản đồ tư duy được trình chiếu Kếtthúc hoạt động hệ thống hóa kiến thức này, học sinh sẽ quan sát thấy một bản đồ
tư duy hoàn chỉnh trên màn hình Qua bản đồ tư duy, học sinh có thể ghi nhớ rõràng các chủ đề kiến thức trọng tâm ôn tập trong giờ
Trang 12b Sử dụng bản đồ tư duy trong phương pháp thảo luận nhóm
Việc sử dụng bản đồ tư duy trong phương pháp thảo luận nhóm ở giờ ôntập có nhiều ưu điểm Thông qua việc tổ chức hoạt động, giáo viên đã hướngdẫn học sinh một phương pháp học tập có hiệu quả: tự lập bản đồ tư duy Mặtkhác, thông qua việc trao đổi trong nhóm các em sẽ cùng thảo luận, cùng hướngdẫn nhau cách xây dựng bản đồ, cùng chia sẻ những ghi nhớ của bản thân đốivới các nội dung đã được học từ trước
Ví dụ: Khi tổ chức ôn tập phần Đột biến với phương pháp thảo luận nhómthay vì phát phiếu học tập cho học sinh, giáo viên có thể nêu tên chủ đề ôn tập:ĐỘT BIẾN, ghi ở giữa bảng với kích thước lớn để hình thành bản đồ tư duy vàthu hút sự chú ý của học sinh; giao cho mỗi nhóm học sinh hệ thống lại kiếnthức của một nội dung trong chủ đề bằng một bản đồ tư duy trên khổ giấy A0
- Nhóm 1: hệ thống hóa kiến thức về đột biến gen
- Nhóm 2: hệ thống hóa kiến thức về đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể
- Nhóm 3: hệ thống kiến thức về đột biến số lượng nhiễm sắc thể
Mỗi bản đồ tư duy đó không chỉ phản ánh thái độ nghiêm túc, tích cựccủa cả nhóm trong việc hệ thống hóa kiến thức giống nhau như một phiếu họctập mà còn in đậm tinh thần đoàn kết cũng như sự hợp tác ăn ý giữa các thànhviên trong nhóm, đồng thời vẫn thể hiện được màu sắc cá nhân của mỗi họcsinh Học sinh không chỉ được củng cố, khắc sâu các kiến thức đã học mà cònđược sáng tạo và khẳng định bản thân, được thuyết trình, học hỏi những cách thểhiện vấn đề theo những góc cạnh khác nhau; được bảo vệ ý tưởng, chính kiếncủa mình Kết thúc hoạt động trao đổi nhóm, giáo viên cho các nhóm dán phầnbản đồ của mình lên bảng Tổng hợp kết quả của các nhóm sẽ tạo lập được mộtbản đồ tư duy hoàn chỉnh, đồ sộ cho nội dung ôn tập
Để đánh giá kết quả tự ôn tập của các nhóm, giáo viên có thể gọi 1 họcsinh của nhóm lên bảng, mời các học sinh của nhóm khác đặt câu hỏi cho bạn.Sau khi nghe bạn trả lời, học sinh đặt câu hỏi sẽ đánh giá kết quả ôn tập của bạn,
có thể bổ sung cho bạn những nội dung còn thiếu, sửa cho bạn những nội dunghiểu chưa đúng hoặc lỗi diễn đạt chưa thoát ý, ; giáo viên là người nhận xét,đánh giá cuối cùng Cách làm này vừa tạo điều kiện để các em tự đánh giá kếtquả học tập của nhau, vừa tạo điều kiện để học sinh được trao đổi nhiều hơn,rộng hơn Mặt khác, việc các em được tham gia vào hoạt động đánh giá kết quả
ôn tập của bạn khác trong lớp sẽ giúp các em hứng thú hơn, có trách nhiệm caohơn trong quá trình ôn tập Vì thế mà giờ ôn tập trở nên sôi nổi, đạt hiệu quả tíchcực hơn Tuy nhiên muốn đạt được hiệu quả, giáo viên nên hướng dẫn học sinhđặt ra những câu hỏi từ mức độ dễ đến khó, từ mức độ tái hiện kiến thức đến vậndụng kiến thức cho bạn của mình Đối với những câu hỏi hay, giáo viên nênkhen ngợi, khích lệ học sinh kịp thời để tăng thêm sự tự tin cho các em
Kết thúc hoạt động, giáo viên có thể sử dụng một bản đồ tư duy đã thiết
kế trước (có thể xây dựng bằng phần mềm Imindmap và xuất ra dưới dạngImage – dạng ảnh) để học sinh đối chiếu, so sánh với kết quả làm việc của nhómmình Từ đó, các em tự điều chỉnh những nội dung chưa thật chuẩn xác, bổ sungnhững nội dung còn thiếu trong quá trình thảo luận, hệ thống lại các kiến thức
Trang 13c Sử dụng bản đồ tư duy trong hoạt động củng cố nội dung ôn tập
Củng cố nội dung ôn tập là một khâu quan trọng của giờ giảng, là một yếu
tố dẫn đến sự thành công của giờ giảng Củng cố nội dung giúp học sinh nhớ lại
và khắc sâu kiến thức hơn Ngoài việc xác định kiến thức trọng tâm, học sinhcòn có thể tự đánh giá kết quả học tập của mình Từ đó các em có thể điều chỉnhlại phương pháp học sao cho phù hợp
Bằng các phương pháp củng cố nội dung ôn tập cụ thể, giáo viên sẽ giúphọc sinh phát huy tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu nội dung bài, đồngthời mở rộng và phát triển tư duy cho học sinh
Củng cố nội dung ôn tập còn tạo điều kiện tương tác giữa giáo viên vàhọc sinh Điều đó tạo hứng thú học tập cho học sinh, nuôi dưỡng bầu không khílớp học, tạo điều kiện để học sinh phát biểu ý kiến
Thay vì việc thuyết trình, nhắc lại các nội dung trọng tâm ôn tập tronggiờ, giáo viên có thể sử dụng một bản đồ tư duy đã chuẩn bị trước (thiết kế trênphần mềm Imindmap và xuất ra dưới dạng Image) để củng cố toàn bộ các kiếnthức đã ôn tập trong một bài hoặc một chương, một chủ đề Thông qua bản đồ tưduy, học sinh nhìn thấy tổng quan các vấn đề lớn đã được trao đổi, ôn tập tronggiờ
13