SKKN THIẾT kế và tổ CHỨC dạy học CHỦ đề “NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN lược CHỐNG NGOẠI xâm TRONG LỊCH sử dân tộc (THẾ kỷ XI XVIII) CHO học SINH lớp 10 TRUNG học PHỔ THÔNG

Nghị quyết hội nghị Trung ương II khóa VIII đã chỉ đạo mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục là : “nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tôc và ch

“NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG

NGOẠI XÂM TRONG LỊCH SỬ DÂN

TỘC (THẾ KỶ XI-XVIII) CHO HỌC SINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Tác giả sáng kiến: Hoàng Thị Hạnh

Mã sáng kiến: 57

Vĩnh Phúc, năm 2020

“NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG

NGOẠI XÂM TRONG LỊCH SỬ DÂN

TỘC (THẾ KỶ XI-XVIII) CHO HỌC SINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Tác giả sáng kiến: Hoàng Thị Hạnh

Mã sáng kiến: 57

Vĩnh Phúc, năm 2020

MỤC LỤC

1 LỜI GIỚI THIỆU 1

2.TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

5 LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN 3

6 NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC ÁP DỤNG THỬ: Tháng 1/2018 3

7 MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN 3

PHẦN I: NỘI DUNG 4

Chương 1 4

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌCTHEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 4

1.1 Cơ sở lí luận và xuất phát của đề tài 4

1.1.1.Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản sử dụng trong đề tài 4

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học ở trường THPT 9

1.1.3 Đặc điểm tâm lí học sinh THPT khi học tập lịch sử theo chủ đề 13

1.1.4 Những ưu điểm của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 14

1.1.5.Quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 17

1.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và tổ chức DHLS theo chủ đề ở trường THPT 25

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1.Khái quát về thực tiễn dạy học LS ở trường THPT 27

1.2.2.Điều tra, khảo sát thực tiễn DHLS theo chủ đề ở trường THPT 29

Chương 2 36

PHƯƠNG PHÁP THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA LỊCH SỬ DÂN TỘC(THẾ KỈ XI-XVIII)” CHO HS LỚP 10 THPT36 2.1.Vị trí, ý nghĩa và nội dung cơ bản của chủ đề“Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)” 36

2.1.1 Vị trí của chủ đề trong chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 36

2.1.2 Ý nghĩa khi dạy học chủ đề 37

2.1.3 Nội dung cơ bản của chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc ( thế kỉ XI-XVIII)” 39

2.2 Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)” 42

2.3 Phương pháp thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề“Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” 46 2.3.1.Lí do xây dựng chủ đề 46

2.3.2 Mục tiêu dạy học chủ đề 46

2.3.3.Lựa chọn phương pháp, kĩ thuật dạy học khi thực hiện chủ đề 47

2.3.4.Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy- học chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)” 47

2.3.4.1 Hoạt động 1: Khởi động (tạo động cơ học tập, giới thiệu chủ đề, mục tiêu bài dạy) 47

2.3.4.2 Hoạt động 2: Chia nhóm HS và giao nhiệm vụ, yêu cầu sản phẩm hoạt động ( đầu ra)và tiêu chí đánh giá 49

2.3.4.3 Hoạt động 3: Hướng dẫn các nhóm giải quyết, triển khai nhiệm vụ được giao 51 2.3.4.4 Hoạt động 4: Tổ chức cho HS báo cáo tiến độ triển khai nhiệm vụ dự án và hướng dẫn các nhóm sử dụng một số phần mềm, công cụ để báo cáo 52

2.3.5.Hoạt động 5: Đánh giá, tổng kết dự án 55

2.3.6 Cách thức đánh giá khi dạy học chủ đề 57

2.3.6.1 Bảng mô tả các mức độ và công cụ đánh giá được sử dụng trong bài dạy 57

2.3.6.2.Câu hỏi và bài tập 58

2.4.Thực nghiệm sư phạm 61

2.4.1.Mục đích, đối tượng, địa bàn thực nghiệm 61

2.4.2.Nội dung, tiến trình và phương pháp thực nghiệm 61

*Tiến trình thực nghiệm 61

2.4.3.Đánh giá kết quả thực nghiệm 62

KẾT LUẬN 65

PHỤ LỤC 71

PHẦN II: KHẢ NĂNG ÁP DỤNG CỦA SÁNG KIẾN 79

I Đánh giá về thành công khi áp dụng SKKN 79

II Đánh giá về khó khăn khi áp dụng SKKN 79

8 CÁC THÔNG TIN BẢO MẬT 79

9.ĐIỀU KIỆN CẦN THIẾT ĐỂ ÁP DỤNG SÁNG KIẾN 79

10.1 ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH THU ĐƯỢC HOẶC DỰ KIẾN CÓ THỂ THU ĐƯỢC DO ÁP DỤNG SÁNG KIẾN THEO Ý KIẾN CỦA TÁC GIẢ 80

10.2 ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH THU ĐƯỢC HOẶC DỰ KIẾN CÓ THỂ THU ĐƯỢC DO ÁP DỤNG SÁNG KIẾN THEO Ý KIẾN CỦA TỔ CHỨC CÁ NHÂN 81

10 DANH SÁCH NHỮNG CÁ NHÂN/TỔ CHỨC ĐÃ THAM GIA ÁP DỤNG THỬ HOẶC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN LẦN ĐẦU………81

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 LỜI GIỚI THIỆU

Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại đangtạo ra những biến đổi về chất chưa từng có trong lực lượng sản xuất, đưa nhân loạitừng bước quá độ sang một trình độ văn minh mới – văn minh trí tuệ Với xu thếhội nhập và phát triển, nền giáo dục nước nhà đang đứng trước những bước đi đầythách thức Xu hướng đổi mới giáo dục đòi hỏi một cuộc cách mạng mạnh mẽ vàtáo bạo mới để có thể xây dựng một nền giáo dục đáp ứng nhu cầu của thời đại

Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến giáo dục, “coi giáo dục là quốc

sách hàng đầu”, là chìa khóa mở cửa tiến vào tương lai Nghị quyết hội nghị Trung

ương II khóa VIII đã chỉ đạo mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục là : “nhằm xây

dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tôc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí xây dựng tổ quốc, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giữ gìn và phát huy những giá trị dân tộc, có năng lực tiếp thu văn hóa nhân loại, phát huy được tiềm năng dân tộc con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có cá tính, tình cảm, kỉ luật, sức khỏe, là những người kết thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “ hồng” , lại vừa “ chuyên” như lời căn dặn của chủ tịch Hồ Chí Minh.[4; 25]

Gần đây vấn đề thu hút được sự quan tâm của toàn xã hội đối với ngành giáodục và đào tạo nói chung là việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nước nhà; đổimới phương pháp dạy học từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người họchiện đang trở thành định hướng cơ bản nhất của giáo dục phổ thông nói chung và

bộ môn Lịch sử nói riêng

Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng, là một trong những môn học có

ưu thế trong việc phát triển con người toàn diện, góp phần thực hiện mục tiêu giáodục ở trường THPT nói chung Trong nhiều năm qua, đội ngũ giảng dạy ở cáctrường với trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng đã có đóng góp quan trọngtrong việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, đặc biệt là công tác bồi dưỡngphẩm chất, giáo dục nhân cách cho học sinh

Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận một thực tế đáng lo ngại là hiện nay nhiềuhọc sinh đang “ thờ ơ”, hay “ quay lưng lại với bộ môn lịch sử”, “ coi môn lịch sử

là môn học phụ” Sự yêu thích bộ môn cũng như chất lượng học tập bộ môn đang

1

có chiều hướng giảm sút Nguyên nhân của tình trạng trên do tập hợp của nhiều yếu

tố, trong đó có hạn chế cả về nội dung và phương pháp dạy học Vì vậy, việc dạy

và học lịch sử ở các bậc học nói chung, đặc biệt ở bậc THPT nói riêng đang rất cầnđổi mới vê nội dung và phương pháp

Đổi mới về nội dung dạy học lịch sử không phải là thay đổi nội dung các sựkiện lịch sử hay đơn thuần chỉ là việc tăng hay giảm về dung lượng các sự kiện màđiều quan trọng là phải luôn làm mới kiến thức cho học sinh, tạo ra tư duy lịch sửmềm dẻo, sự thấu hiểu và khả năng vận dụng các tri thức lịch sử, tạo ra phong cáchọc lịch sử là hiểu biết, khám phá và sáng tạo Đối với các học sinh học sinh THPTbên cạnh việc dạy những bài học trong sách giáo khoa, rất cần có những tiết dạyhọc theo chủ đề nhằm bồi dưỡng, mở rộng và nâng cao kiến thức, đồng thời giảm

áp lực về số lượng kiến thức mà nâng cao khả năng hứng thú trong học tập mônlịch sử cho học sinh từ đó giúp các em tối ưu hóa các nhiệm vụ trong học tập Nộidung dạy học chủ đề không dừng lại ở việc biết lịch sử mà nâng cao trình độ nhậnthức lịch sử, tức là hiểu và vận dụng kiến thức các em đã học vào việc giải quyếtcác vấn đề các em đang học và sẽ học, đồng thời gắn kiến thức đã học vào giảiquyết các vấn đề thực tiễn đòi hỏi Do đó sẽ góp phần phát triển tư duy nói chung

và tư duy lịch sử nói riêng

Đổi mới về nội dung phải đi liền với đổi mới về phương pháp, nhưng cầnnhấn mạnh vai trò quyết định của phương pháp học tập Để tổ chức dạy học chủ đề

ở các trương THPT một cách hiệu quả, giáo viên phải có những biện pháp thíchhợp để khơi gợi hứng thú cho học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động, phát triểncác phẩm chất thông minh, sáng tạo của người học nhằm tạo ra khả năng tự giáodục, tự học, tự nghiên cứu

Chính vì thế, người thầy giáo lịch sử cần phải nỗ lực không chỉ trau dồi kiếnthức, mà phải thực sự là tấm gương về đạo đức, đồng thời phải đổi mới phươngpháp tích cực phù hợp với bộ môn để truyền lửa và xây dựng tình yêu lịch sử chohọc sinh, nâng cao chất lượng bộ môn và lấy lại vị thế môn học trong hệ thốnggiáodục

Để thực hiện được vấn đề đặt ra đó, yêu cầu giáo viên là thông qua các bàigiảng và đặc biệt là quá trình thiết kế và tổ chức dạy học hiệu quả của giáo viên cóthể định hướng được và khơi dậy, phát huy được năng lực nhận thức của học sinhngay từ lớp đầu cấp học- Lớp 10 Đặc biệt trong khóa trình lịch sử lớp 10 có mộtlợi thế là một phần kiến thức rất hấp dẫn, dễ lôi cuốn và xây dựng tình cảm lịch sửdân tộc cho học sinh - nội dung lịch sử các trận quyết chiến chiến lược chống ngoại

xâm từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII Đây là một nội dung lịch sử quan trọng, khôngchỉ nằm trong nội dung kiến thức cơ bản, ôn tập thi olympic, thi học sinh giỏi màquan trọng hơn, chính lịch sử các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ XIđến thế kỷ XVIII sẽ giúp học sinh định hướng lòng yêu nước, niềm tin, niềm tự hào

về một quá khứ hào hùng của dân tộc, thông qua đó, học sinh hình thành đượckhông chỉ năng lực nhận biết mà còn có năng lực đánh giá, phân tích qua nghệthuật quân sự của cha ông ta, thấy được sự sáng tạo của người Việt trong các cuộcđấu tranh chống giặc ngoại xâm, từ đó có những vận dụng cần thiết cho cuộc sốnghiện tại, góp phần hình thành các năng lực nhận thức cho học sinh

2.TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGOẠI XÂM TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC (THẾ KỶ XI-XVIII) CHO HỌC SINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”.

3 TÁC GIẢ SÁNG KIẾN

- Họ và tên: Hoàng Thị Hạnh

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Ngô Gia Tự-Lập Thạch-Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 0973.938.479 E_mail: hoanghanh25111984@gmail.com

4 CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN: Hoàng Thị Hạnh

5 LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

- Chương trình lịch sử lớp 10 gồm các bài:

+ Bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X-XV

+ Bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII

6 NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC ÁP DỤNG THỬ: Tháng 1/2018

7 MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN

3

1.1.1.Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản sử dụng trong đề tài

* Thiết kế và thiết kế (dạy học) chủ đề

Theo từ điển Tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê, thiết kế là lập tài liệu, kĩthuật toàn bộ bao gồm các bản tính toán và xây dựng được thực thi trong quá trìnhhoàn thiện nội dung Bởi vậy thiết kế mang nội dung thiết kế ý tưởng và xây dựngchi tiết đưa ra giúp quá trình thực hiện tiến trình công việc khoa học

Trong dạy học, thiết kế chủ đề là một quá trình người giáo viên xây dựng nộidung bài dạy phù hợp với trọng tâm kiến thức chương trình đồng thời đưa ra những

ý tưởng tổ chức tiến trình bày học mang yếu tố linh hoạt

Bởi vậy, việc thiết kế chủ đề, xây dựng tiến trình dạy học và tổ chức thực hiện chủ

đề hoàn toàn linh hoạt, giao quyền chủ động cho giáo viên, không khuôn mẫu,cứng nhắc mang tính sáng tạo và đổi mới

*Dạy học theo chủ đề.

Nếu thiết kế là một khâu lên ý tưởng cả về nội dung và hình thức bài dạy thì

tổ chức dạy học chính là quá trình cụ thể hóa nội dung bài dạy theo các kĩ thuật vàphương pháp dạy học linh hoạt Tổ chức là một hoạt động có tính mục đích củagiáo viên trong tiến trình dạy học trên lớp nhằm điều khiển các hoạt động nhậnthức của học sinh Tiến hành tổ chức một giờ học như thế nào, các hoạt động dạyhọc ra sao…, tất cả đều phụ thuộc vào sự định hướng, điều khiển của người giáoviên

Trong một chủ đề có nhiều tiết học thì có thể soạn chung, không phải tách ratheo từng tiết, không phải lặp lại những phần chung (như: mục tiêu chủ đề, yêu cầuchuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ những nội dung này chỉ ghi một lần nhưng đãphản ánh đầy đủ cho cả chủ đề)

Khái niệm “ chủ đề” ( subject) được sử dụng phổ biến trong các lĩnh vực

nhất là văn học Theo từ điển Tiếng Việt, chủ đề là nội dung chủ yếu, nổi bật được

đề cập đến Ở góc độ văn học, chủ đề là vấn đề chủ yếu, trung tâm, là phương diện

chính của đề tài Nói cách khác, “ chủ đề là những đề tài được nhà văn soi rọi, tô

đậm, nêu lên trong tác phẩm mà nhà văn cho rằng đó là quan trọng nhất” Chủ đề

mang tính thống nhất, thể hiện ở cả nội dung và hình thức Về nội dung, tính thốngnhất thể hiện ở sự mạch lạc, liên kết chặt chẽ giữa các phần, xoay quanh đối tượng

để làm rõ ý kiến, cảm xúc Về hình thức, tính thống nhất thể hiện ở nhan đề, trình

tự sắp xếp các phần trong văn bản

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung

từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn.

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ (xây dựng) kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn.

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn.

Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức.

Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào.Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc.

Dạy học theo chủ đề ở bậc trung học là sự cố gắng tăng cường tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự tích hợp vào nội dung những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có

5

ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Một cách hoa mỹ; đó là việc “thổi hơi thở” của cuộc

sống vào những kiến thức cổ điển, nâng cao chất lượng “cuộc sống thật” trong các bài học.

Theo một số quan điểm, dạy học theo chủ đề thuộc về nội dung dạy học chứ không phải là phương pháp dạy học nhưng chính khi đã xây dựng nội dung dạy học theo chủ đề, chính nó lại tác động trở lại làm thay đổi rất nhiều đến việc lựa chọn phương pháp nào là phù hợp, hoặc cải biến các phương pháp sao cho phù hợp với nó.

Vì là dạy học theo chủ đề nên căn bản quá trình xây dựng chủ đề tạo ra quá trình tích hợp nội dung (đơn môn hoặc liên môn) trong quá trình dạy.

*Thiết kế chủ đề lịch sử

Chủ đề lịch sử là những vấn đề nổi bật, quan trọng rút ra từ các giai đoạn (thời kì)

lịch sử hay từ hệ thống các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối quan hệ mật thiết vớinhau Lịch sử là những gì đã diễn ra, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của conngười Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của tất cả các quốc gia, dân tộc và cộngđồng người Các sự kiện lịch sử bản thân nó rất phong phú, đa dạng, nhưng có mốiquan hệ mật thiết với nhau, nổi bật là quan hệ lịch đại và đồng đại Vì thế khi xemxét các sự kiện, hiện tượng lịch sử phải vừa nhìn thấy các nét đặc trưng riêng của

nó, vừa đặt nó trong cái chung thống nhất với các sự kiện khác để thấy tính liên tục,

kế thừa và phát triển của lịch sử

Khi dạy học lịch sử, “ người giáo viên phải luôn chú ý đến mối quan hệ

ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử cũng như mối quan hệ ngang, nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh” [21,141] Việc sắp xếp kiến

thức lịch sử theo từng chủ đề sẽ làm rõ được mối quan hệ đó giữa các sự kiện, hiệntượng lịch sử

Thiết kếchủ đề lịch sử là sự sáng tạo nội dung bài dạy trên cơ sở những sự

kiện, hiện tượng có mối quan hệ mật thiết với nhau

Trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, người ta thường nhấn mạnh đếnnhững quan điểm dạy học tích cực, nâng cao tính tự lực của học sinh trong quátrình học tập bằng nhiều biện pháp, hình thức dạy học khác nhau trong đó có dạyhọc theo chủ đề Dạy học theo chủ đề là xây dựng một nội dung học thành một kếtcấu chặt chẽ, logic theo một hệ thống chứ không thành những bài học rời rạc Học

sinh phải tự tìm tòi các kiến thức thực tế liên quan đến nội dung và vận dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập.

Các chủ đề dạy học thường có sự tích hợp liên môn làm cho nội dung học có

ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiếnthức và vận dụng vào thực tiễn Xu thế phát triển của khoa học ngày nay là tiếp tụcphân hóa sâu, song song với tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng rộng Việcgiảng dạy các môn khoa học trong nhà trường phải phản ánh sự phát triển hiện đạicủa khoa học

Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thứctrong học tập không nhằm phát hiện ra những điều loài người chưa biết mà nhằmphát hiện lại những tri thức loài người đã tích lũy được Trong học tập, học sinhcũng phải khám phá những hiểu biết mới đối với bản thân thì các em mới ghi nhớ,thông hiểu và vận dụng được Tuy nhiên, hoạt động học tập không phải là quá trình

mò mẫm tự phát mà là quá trình hoạt động có sự hướng dẫn của giáo viên Nghệthuật của người giáo viên chính là làm thế nào khi trang bị kiến thức cho học sinh,dẫn dắt các em tuần tự đến những nhiệm vụ ngày càng phức tạp thêm và đồng thờichuẩn bị cho các em hoàn thành những nhiệm vụ này, nhưng phải tính toán sao choviệc giải quyết mỗi nhiệm vụ mới đòi hỏi ở học sinh lao động tự lực và suy nghĩcăng thẳng tương đương với khả năng đặc biệt mà lứa tuổi và cá thể của học sinhcho phép trong những điều kiện cụ thể của dạy học

Đối với bộ môn lịch sử ở trường THPT, bên cạnh những bài học quy địnhtrong chương trình sách giáo khoa, rất cần xây dựng các chủ đề nhằm bồi dưỡng,

mở rộng và nâng cao kiến thức lịch sử ( cả về nội dung và phương pháp) để giúpcác em tối ưu hóa nhiệm vụ học tập của mình Nội dung các chủ đề không dừng lại

ở biết lịch sử mà nâng cao trình độ nhận thức lịch sử, tức là hiểu và vận dụng cáckiến thức mà các em đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn đòi hỏi Từ đó sẽgóp phần phát triển tư duy nói chung, đề cập đến mọi lĩnh vực, đời sống xã hội conngười, do đó chủ đề lịch sử cũng rất đa dạng, phong phú

*Căn cứ vào nội dung, chương trình lịch sử ở trường phổ thông, chúng ta có

thể phân loại các dạng chủ đề thường gặp như sau:

Chủ đề về các nhân vật lịch Chủ đề thường đi sâu vào cuộc đời, sự nghiệp,

sử đóng góp của nhân vật, đánh giá về nhân vật –

7

những đại biểu điển hình của một giai cấp, một tậpđoàn xã hội hay những nhân vật kiệt xuất của lịch sửdân tộc mà tên tuổi của họ thường gắn liền với cácchiến công hiển hách làm rạng rỡ lịch sử dân tộc.

chiến, khởi nghĩa tiêu biểu trong cuộc kháng chiến

nghĩa, kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc, đặc biệt là những trận

thắng có ý nghĩa quyết định làm nổi bật nghệ thuậtđánh giặc tài giỏi của cha ông Chủ đề này có khiđược lồng ghép gắn với các nhân vật lịch sử

Chủ đề thường đề cập đến sự hình thành và cơ

Chủ đề về đời sống chính cấu hoạt động của các nhà nước, quá trình đấu tranh

trị - xã hội giai cấp, quá trình tồn tại và suy vong của một triều

đại…

Chủ đề nói về quá trình cải tiến công cụ lao động,

Chủ đề về đời sống kinh tế hoạt động sản xuất của con người, những thành tựu

của con người trong quá trình chế ngự thiên nhiên,

vật chất

trong lao động sáng tạo sản xuất ra của cải vật chất

và ý nghĩa của những thành tựu đó

Đề cập đến các thành tựu văn hóa do con người sáng

Chủ đề về thành tựu văn tạo ra trong tiến trình lịch sử, các di sản văn hóa vật

hóa tinh thần thể và phi vật thể, các tôn giáo, tín ngưỡng dân gian,

lễ hội truyền thống…

Chủ dềvề đấu tranh ngoại Đề cập đến đường lối chính sách ngoại giao từng

thời kì, sự liên hệ, đánh giá quá trình đấu tranh

giao

ngoại giao trong một giai đoạn

Tích hợp kiến thức của một số môn học để xây dựngthành một chủ đề (có thể là kiến thức đơn môn, liên

Chủ đề tích hợp, liên môn môn hoặc xuyên môn) Khi tổ chức dạy học, giáo

trong dạy học Lịch sử viên huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết một

tình huống phức hợp – có vấn đề liên quan đến thựctiễn

- Nội dung chủ đề “Những trận quyết chiến chống ngoại xâm của lịch sử

dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” nằm trong nội dung chủ đề các cuộc khởi nghĩa và

kháng chiến của lịch sử dân tộc Trong nội dung chủ đề xây dựng, tác giả tập trungvào những trận chiến quan trong tác động và có ý nghĩa lớn trong tiến trình lịch sửViệt Nam thời kì phong kiến độc lập

*Trận quyết chiến chiến lược

Các cuộc chiến tranh giữ nước và giải phóng dân tộc của ông cha đều kếtthúc thắng lợi bằng một trận quyết chiến chiến lược

Tùy theo so sánh lực lượng và hoàn cảnh cụ thể, của các cuộc kháng chiến,những trận quyết chiến chiến lược diễn ra hết sức khác nhau, với những hình thứcphong phú và hầu như không có trận nào giống trận nào Nhưng nhìn chung trậnquyết chiến chiến lược là lúc dân tộc ta tập trung tất cả sự nỗ lực của mình để giànhthắng lợi có ý nghĩa quyết định về mặt quân sự, tiêu diệt thật nhiều sinh lực địch,làm thất bại mọi cố gắng chiến tranh và âm mưu thủ đoạn của kẻ thù, đánh bại ýchí xâm lược của chúng

Mức độ thắng lợi của các trận quyết chiến chiến lược phản ánh thắng lợichung của toàn bộ cuộc chiến tranh và là cơ sở có ý nghĩa quyết định để kết thúcchiến tranh bằng biện pháp chính trị, ngoại giao khéo léo và mềm dẻo đảm bảo giữvững độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học ở trường THPT

- Xuất phát từ mục tiêu giáo dục ở trường THPT hiện nay.

Mục tiêu giáo dục là cái “đích” phải nhằm tới để đạt những kết quả trong sựhình thành và phát triển nhân cách HS, bao gồm các mặt trí - đức - thể - mĩ Nóphải được xây dựng trên cơ sở lí luận và thực tiễn, tuân thủ những nguyên tắc: Đápứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xuất phát từ vị trí, chức năng, nhiệm vụ củacác bậc, cấp giáo dục, kế thừa di sản giáo dục của dân tộc và nhân loại; định hướngxây dựng kế hoạch dạy học, xây dựng chương trình, SGK… theo quy định về giáodục

Trên cơ sở đó, mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông là nhằmgiúp HS có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thếgiới; góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục HS lòng yêu quêhương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng; bồi dưỡng năng lực tư duy hànhđộng, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

9

- Xuất phát từ đặc trưng của việc dạy học Lịch sử ở trường THPT.

Lịch sử là những sự việc cụ thể diễn ra trong quá khứ Đó là kết quả hoạtđộng của con người trong không gian và thời gian xác định, trong những điều kiện

cụ thể Do đó, khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức lịch sửmang tính quá khứ; tính không lặp lại; tính cụ thể; tính hệ thống (tính logic lịch sử);tính thống nhất giữa “sử” và “luận”

Từ những đặc điểm cơ bản trên của tri thức lịch sử nó có ảnh hưởng và quyếtđịnh đến việc dạy – học lịch sử Vì tri thức lịch sử mang tính quá khứ và không lặplại cho nên trong quá trình học tập, học sinh không thể trực tiếp quan sát (trực quansinh động) đối tượng như các môn khoa học tự nhiên, không thể tiến hành trongphòng thí nghiệm dựng lại hiện thực lịch sử quá khứ Nhận thức của HS trong họctập lịch sử cũng tuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức bắt đầu tự nhậnthức cảm tính đến nhận thức lý tính Tuy nhiên, trong quá trình học tập lịch sử họcsinh nhận thức lịch sử thông qua các phương pháp tiếp cận nội dung bài học khácnhau Bởi vậy, quá trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề của bộ môn Lịch

sử ở trường THPT là yếu tố vô cùng quan trọng giúp định hướng quá trình tiếp thu

và bổ sung cách nhận thức lô gic đối với lịch sử tránh tình trạng “ hiện đại hóa”lịch sử Khi xây dựng chủ đề lịch sử, giáo viên và học sinh sẽ được trải nghiệm vớinhững phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực giúp quá trình tiếp nhận tri thứckhông mang tính áp đặt từ đó sẽ giúp quá trình định hướng và tiếp nhận tri thứcmang tính khách quan

- Xuất phát từ định hướngđổi mới phương pháp dạy học ở trường

THPT hiện nay chuyển từ tiếp cận nội dung sang phát triển năng lực người học

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ

bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [2;80-81] Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục

trong nhà trường trung học cần được tiếp cận theo hướng đổi mới Trong đó, đổi

mới phương pháp dạy học từ tiếp cận nội dung sang dạy học theo định hướng pháttriển năng lực người học được coi là yếu tố quan trọng.

Dirk Schneckenberg & Johannes Wildt và các cộng sự nghiên cứu đã môhình hóa quy trình hình thành, phát triển NLHS và NL nghề trải qua 7 nấc thangsau [8,10]:

1 - Tiếp nhận KT/thông tin (khởi đầu của HĐ dạy – học);

2 - Xử lí KT/thông tin (thể hiện sự hiểu biết của mỗi HS qua HĐ);

3 - Áp dụng/vận dụng KT (thể hiện khả năng của mỗi HS khi tham gia HĐ);

4 - Thái độ (biểu hiện qua hành động, hành vi cụ thể của HS khi tham giaHĐ);

5 - Khi HS kết hợp được cả 4 nấc thang trên→

tạo thành NL;

Để có sự chuyên nghiệp ở một lĩnh vực, nội dung nào đó thì người học cònphải bổ sung thêm nhiều NL hợp lại, kết hợp học hỏi thêm nhiều kinh nghiệm mới

sẽ hình thành NL nghề nghiệp

6 - Thể hiện tính trách nhiệm để tạo nên sự chuyên nghiệp, thành thạo;

7 - Kết hợp với kinh nghiệm/qua trải nghiệm để hình thànhNL nghề nghiệp

Sơ đồ về các nấc thang trong quá trình hình thành, phát triển NL

(theo Dirk Schneckenberg & Johannes Wildt, 2006)

Nhìn vào sơ đồ trên, khi GV thiết kế các nhiệm vụ học tập trong một bài học/chủ đề theo hướng phát triển NLHS sẽ phải bao quát được các mức độ NL từ

11

thấp đến cao Đồng thời, việc xây dựng công cụ đánh giá cho mỗi HĐ cũng phải cótiêu chí cụ thể để đảm bảo đo lường được sự phát triển NL của mỗi đối tượng HS.

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chútrọng tính tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện nănglực GQVĐ gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắnhoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trongnhóm, đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quantrọng nhằm phát triển năng lực xã hội cho HS

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã giao quyền tự chủ xây dựng và thựchiện kế hoạch giáo dục, phát huy vai trò sáng tạo của nhà trường và giáo viên; chỉđạo các cơ sở giáo dục trung học, tổ chuyên môn và giáo viên chủ động, linh hoạttrong việc xây dựng kế hoạch giáo dục định hướng phát triển năng lực học sinh phùhợp với điều kiện thực tế của nhà trường, địa phương và khả năng của học sinh Từnăm học 2013-2014, các trường phổ thông được giao quyền tự chủ trong việc xâydựng và triển khai kế hoạch giáo dục dựa vào mục tiêu giáo dục quy định trongchương trình góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, phù hợp với điều kiện cụ thểcủa nhà trường theo tinh thần các văn bản chỉ đạo của Bộ GDĐT:

Công văn số3535/BGDĐT- GDTrH ngày 27 tháng 5 năm 2013 về việcHướng dẫn triển khai thực hiện phương pháp “Bàn tay nặn bột” và các phươngpháp dạy học tích cực khác; Công văn số 791/HD-BGDĐT ngày 25 tháng 6 năm

2013 về việc hướng dẫn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổthông; Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08 tháng 10 năm 2014 về việchướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra,đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trungtâm giáo dục thường xuyên qua mạng; các công văn hướng dẫn thực hiện nhiệm vụgiáo dục trung học hằng năm

Theo đó, thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trongsách giáo khoa như hiện nay, GV căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiệnhành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học trong mỗi môn học và cácchủ đề tích hợp liên môn phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cựctrong điều kiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng,thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức chohọc sinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất

có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng

Các kiến thức dạy học theo chủ đề có thể nằm ở chương trình của các lớp

khác nhau và đều có thể được lựa chọn để xây dựng thành các chủ đề dạy học thíchhợp Tùy vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, nhà trường có thể xây dựng các chủ đềmang tính thiết thực cao Trong thời gian đầu, để tránh sự xáo trộn nhiều gây khókhăn cho việc thực hiện kế hoạch giáo dục chung, nhà trường có thể chọn các nộidung kiến thức liên môn nằm trong chương trình của một lớp để xây dựng chủ đềdạy học tích hợp liên môn, đảm bảo hoàn thành chương trình môn học của khối đótrong năm học Trong những năm học tiếp theo, trên cơ sở các chủ đề tích hợp liênmôn đã được xây dựng và thực hiện, nhà trường tiếp tục mở rộng xây dựng các chủ

đề tích hợp liên môn trong toàn bộ kế hoạch giáo dục nhà trường

Trước yêu cầu đổi mới trên, trong DHLS đổi mới phương pháp dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực HS tức là ngoài việc giúp HS nắm được những trithức khoa học cơ bản của bộ môn còn rèn luyện cho các em các kĩ năng học tập cơbản, giáo dục phẩm chất đạo đức đáp ứng được yêu cầu thực tiễn cuộc sống vàchuẩn đầu ra của cấp học Mặt khác, trong DHLS năng lực giải quyết vấn đề đượccoi là một trong những năng lực chuyên biệt cần hình thành và phát triển cho ngườihọc Vì vậy, thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử để pháttriển năng lực học sinh là một trong những phương pháp đáp ứng được yêu cầu đổimới trên

1.1.3 Đặc điểm tâm lí học sinh THPT khi học tập lịch sử theo chủ đề

Đối tượng dạy học ở trường THPT là các em học sinh tuổi từ 16 đến 18 Đây

là lứa tuổi có những biến đổi tâm lí lớn so với cấp THCS Ở tuổi này, khả năngnhận thức của các em sẽ có sự biến đổi sâu sắc về “ chất” và “ lượng” Đặc biệt,trình độ tư duy đã phát triển với khả năng lí luận, tư duy trừu tượng độc lập và khảnăng sáng tạo Các em đã biết phân tích những nội dung chính của những kháiniệm trừu tượng, nắm được mối quan hệ nhân quả trong các sự kiện, hiện tượnglịch sử Nếu ở cấp THCS, nhận thức của các em mang tính cụ thể và cảm tính, thìsang cấp THPT, tính năng động và độc lập cao trở thành đặc trưng cơ bản nhất

Mặt khác, bước vào lớp 10, các em đã ý thức rất rõ về nghề nghiệp tương lai.Với đa số học sinh, nếu môn học nào không nằm trong khối thi đại học thì rất khóyêu cầu các em chuyên tâm học tập Một bộ phận khác chỉ có nhu cầu học hết cấpIII hoặc không có hứng thú học tập thưc sự với bộ môn Sự đa dạng về đối tượngđặt ra yêu cầu đối với giáo viên phải đảm bảo cung cấp kiến thức cơ bản, tối thiểu(chuẩn) cho đa số học sinh Đồng thời, phải tạo điều kiện cho những học sinh khágiỏi, có hứng thú với bộ môn có điều kiện học tập tốt trên cơ sở những kiến thức “chuẩn” đó

13

Do đó, tiến hành hoạt động dạy học với học sinh THPT có ưu thế hơn, đồngthời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với giáo viên trong việc làm như thế nào để tổchức giờ dạy có hiệu quả Đây là cơ sở để đảm bảo việc thực hiện chuẩn kiến thứcsong song với việc đảm bảo tính vừa sức trong dạy học.

Như vậy, cơ sở xuất phát của đề tài là từ mục tiêu giáo dục, đặc trưng mônhọc, đặc điểm tâm lí học sinh và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, nâng caochất lượng bộ môn trong bối cảnh hiện nay, hướng đến mục tiêu là làm thế nào đểcung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học, cơ bản và cần thiết để trang bịcho các em trước khi bước vào đời

Với đặc điểm tâm lí chung của học sinh THPT và yêu cầu đổi mới giáo dụchiện nay việc tổ chức và thiết kế hoạt động dạy học theo chủ đề sẽ giúp các em họcsinh say mê tìm hiểu kiến thức, tự giác học tập và tìm kiếm tri thức cho bản thân từ

đó chủ động lĩnh hội tri thức một cách hiệu quả Đồng thời, thông qua hình thức tổchức dạy học theo chủ đề học sinh sẽ được làm theo sở thích của bản thân với sựđịnh hướng và hướng dẫn của giáo viên Bởi vậy, nếu trong một giờ dạy, giáo viênhiểu rõ tâm lí học sinh từ đó sẽ giúp học sinh khai thác hiệu quả bài học đồng thờicác kiến thức lĩnh hội được sẽ mang tính khách quan và thiết thực

1.1.4 Những ưu điểm của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

Mọi sự so sánh giữa bất kì mô hình hay phương pháp dạy nào cũng trở nênkhập khiễng bởi mỗi một mô hình hay phương pháp đều có những ưu thế hoặcnhững hạn chế riêng có

Tuy nhiên, nếu đặt ra vấn đề cho ngành giáo dục hiện nay là: Làm thế nào để

nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn kĩ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ phải dạy kiến thức theo từng bài thì học sinh mới hiểu và vận dụng được kiến thức? Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước sự bùng nổ vũ bão của thông tin để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học?

Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục,

mô hình dạy học trong thời đại mới Đồng thời, cũng sẽ chỉ ra cho ta thấy những lợithế nhất định của từng mô hình khi áp dụng vào giảng dạy

Rõ ràng, nếu căn cứ vào việc tìm câu trả lời cho những câu hỏi này thì dạyhọc theo chủ đề khi so sánh với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay,

sẽ có những ưu điểm sau:

truyền thống hiện nay

1- Tiến trình giải quyết vấn đề tuân 1- Các nhiệm vụ học tập được giao, họctheo chiến lược giải quyết vấn đề trong sinh quyết định chiến lươc học tập vớikhoa học vật lý: logic, chặt chẽ, khoa sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáohọc do giáo viên (SGK) áp đặt (G.viên viên (Học sinh là trung tâm)

là trung tâm)

2- Nếu thành công có thể góp phần đạt 2- Hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnhtới mức nhiều mục tiêu của môn học nội dung kiến thức khoa học, hiểu biếthiện nay: chiếm lĩnh kiến thức mới tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩthông qua hoạt động, bồi dưỡng các năng tiến trình khoa học như: quan sát,phương thưc tư duy khoa học và các thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (sophương pháp nhận thức khoa học: PP sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ…thôngthực nghiệm, PP tượng tự, PPmô hình, tin); suy luận, áp dụng thực tiễn

suy luận khoa học…)

3- Dạy theo từng bài riêng lẻ với một 3- Dạy theo một chủ đề thống nhấtthời lượng cố định được tổ chức lại theo hướng tích hợp từ

một phần trong chương trình học

4- Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ 4- Kiến thức thu được là các khái niệm

có mối liên hệ tuyến tính (một chiều trong một mối liên hệ mạng lưới vớitheo thiết kế chương trình học) nhau

5- Trình độ nhận thức sau quá trình học 5- Trình độ nhận thức có thể đạt được ởtập thường theo trình tự và thường mức độ cao: Phân tích, tổng hợp, đánhdừng lại ở trình độ biết, hiểu và vận giá

dụng (giải bài tập)

6- Kết thúc một chương học, học sinh 6- Kết thúc một chủ đề học sinh có một

15

không có một tổng thể kiến thức mới tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt

mà có kiến thức từng phần riêng biệt chẽ và khác với nội dung trong sáchhoặc có hệ thống kiến thức liên hệ giáo khoa

tuyến tính theo trật tự các bài học

7- Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà 7- Kiến thức gần gũi với thức tiễn màngười học đang sống do sự chậm cập học sinh đang sống hơn do yêu cầu cậpnhật của nội dung sách giáo khoa nhật thông tin khi thực hiện chủ đề

8- Kiến thức thu được sau khi học 8- Hiểu biết có được sau khi kết thúcthường là hạn hẹp trong chương trình, chủ đề thường vượt ra ngoài khuôn khổnội dung học nội dung cần học do quá trình tìm kiếm,

xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệuchính thức của học sinh

9- Không thể hướng tới nhiều mục tiêu 9- Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩnhân văn quan trọng như: rèn luyện các năng làm việc với thông tin, giao tiếp,

kĩ năng sống và làm việc: giao tiếp, hợp ngôn ngữ, hợp tác

tác, quản lý, điều hành, ra quyết định…

* Điểm tương đồng giữa dạy học chủ đề và dạy học truyền thống là VẪN COI

VIỆC LĨNH HỘI NỘI DUNG LƯỢNG KIẾN THỨC NỀN TẢNG, vì thế dạy họctheo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụng vào thực tiển hiện nay dễ dàng hơn

một số mô hình khác Điều cần làm để có thể vận dụng nó là phải tổ chức lại một

số bài học thành một chủ đề được cho là sự tích hợp tốt hơn, có ý nghĩa thực tiễn hơn cách trình bày của sách giáo khoa mà chúng ta đang có.

* Điểm khác biệt cơ bản dẫn tới nhiều khác biệt ở trên là:

Một, dạy học theo chủ đề cũng như một số mô hình tích cực khác, giáo viên

không được coi học sinh là chưa biết gì trước nội dung bài học mới mà trái lại, luônphải nghĩ rằng các em tự tin và có thể biết nhiều hơn ta mong đợi, vì thế dạy họccần tận dụng tốt đa kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng có sẵn của các em và khuyếnkhích khả năng biết nhiều hơn thế của học sinh về một vấn đề mới để giảm tối đathời gian và sự thụ động của học sinh trong khi tiếp nhận kiến thức mới, để tănghiểu biết lên nhiều lần so với nội dung cần dạy

Hai, dạy học theo chủ đề nhắm tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết vào thực

tiễn các nhiệm vụ học tập nhắm tới sự lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp

cao, tinh giản và tính công cụ cao, đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tíchcực khác (VD các năng lực), trong khi dạy học theo truyền thống lại coi trọng việcxây dựng kiến thức nên chỉ nhắm tới các mục tiêu được cho là quá trình này có thểmang lại.

Ba, trong dạy học theo chủ đề kiến thức mới được học sinh lĩnh hội trong

quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một tổng

thể mới khác với kiến thức trình bày trong tất cả các nguồn tài liệu Hơn nữa, vớiviệc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập, cũngmang lại một lợi thế to lớn đó là mở rộng không gian, thời gian dạy học, tinh giảnthời gian dạy, độ ứng dụng thực tế cao hơn nhiều

Bốn, với dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh cơ bản là

thay đổi và khác so với dạy học truyền thống Người giáo viên từ chỗ là trung tâmtrong mô hình truyền thống đã chuyển sang là người hướng dẫn, học sinh là trungtâm

1.1.5.Quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử

ở trường THPT

Khi tổ chức dạy học theo chủ đề, GV có thể sử dụng nhiều phương phápkhác nhau nhưng hiệu quả nhất là phương pháp dạy học theo dự án Mỗi chủ đềdạy học sẽ được giải quyết trọng vẹn một vấn đề học tập Vì vậy, việc xây dựngmỗi chủ đề dạy học cần thực hiện theo quy trình như sau:

BƯỚC 1: Xác định lí do xây dựng chủ đề(xác định tên chủ đề).

Căn cứ vào nội dung chương trình và sách giáo khoa của môn học, giáo viên

có thể xác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một sốbài/tiết hiện hành, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chủ đềdạy học đơn môn Trường hợp có những nội dung kiến thức liên quan đến nhiềumôn học, giáo viên có thể lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề tích hợp, liênmôn

Lí do xây dựng chủ đề sẽ tập trung vào vị trí và ý nghĩa của nội dung bài họctrong chương trình DHLS tại trường THPT Giáo viên sẽ căn cứ vào thực tế nộidung chương trình nhằm thiết kế và xây dựng những chủ đề mang nội dung logic

và phù hợp với năng lực nhận thức học sinh

Các chủ đề có thể sẽ được đưa ra hoặc gợi ý trong chương trình Tuy nhiên,các GV có thể cùng nhau xác định các chủ đề cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh

17

địa phương, tâm lí học sinh Để xác định lí do thiết kế chủ đề cần lưu ý những điều sau:

- Đối tượng học sinh: Cần xem xét và cân nhắc trình độ, kinh nghiệm và sở thích của học sinh để lựa chọn chủ đề sao cho phù hợp và hấp dẫn

- Năng lực định hướng phát triển cho học sinh trong chủ đề: Đó có thể lànăng lực chung và các năng lực chuyên biệt, tuy nhiên cần có sự lựa chọn các nănglực định hướng hình thành để tránh ôm đồm phát triển quá nhiều năng lực cùngmột lúc sẽ không đạt được kết quả như mong muốn

- Các phạm vi môn học liên quan trong chủ đề: Khi xác định các chủ đề họctập không nhất thiết phải đảm bảo sự công bằng về phạm vi nội dung giữa các mônhọc mà chỉ cần dựa vào mực đích xây dựng chủ đề, việc giải quyết các nhiệm vụliên quan đến chủ đề bao gồm những phạm vi kiến thức nào

- Xác định logic và mạch phát triển của chủ đề

- Xác định thời lượng cho chủ đề ( trong bao nhiêu tiết)

- Xác định cấp/lớp tiến hành dạy học chủ đề

BƯỚC 2: Xác định mục tiêu dạy học của chủ đề

Xác định mục tiêu của chủ đề bao gồm: kiến thức, kĩ năng, thái độ, địnhhướng các năng lực cần hình thành ở người học (các năng lực chung và năng lựcchuyên biệt định hướng phát triển/ hình thành cho HS khi kết thúc chủ đề)

Khi xác định mục tiêu cho phép, giáo viên có thể hoàn thành bảng sau:

Tên chủ đề (từ các bài học

được tích hợp lại thành chủ Số tiết Mục tiêu Đóng góp của môn

đề, hoặc chủ đề xây dựng (dự kiến) dạy học (các môn) vào chủ đề

Đầu ra

Hợp tác

với bạn để

thực hiện tốt nhiệm

vụ trong nhóm

Sơ đồ Mục tiêu, định hướng sản phẩm đầu ra của dạy học theo chủ đề

Khi xác định mục tiêu dạy học theo chủ đề, giáo viên cần lưu ý các phẩm chất, năng lực hướng tới cho học sinh theo định hướng sau:

Có ý thức tìm hiểu và giữ gìn các truyền thống tốt đẹp của dân tộc ViệtNam,…

Yêu thương con người; sẵn sàng giúp đỡ mọi người và tham gia cáchoạt động tập thể, xã hội; hoà nhập, hợp tác với mọi người xung quanh;tôn trọng sự khác biệt của mỗi người; Phê phán và tham gia ngăn chặncác hành vi bạo lực,…

Sống hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên; có

ý thức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền, chămsóc, bảo vệ thiên nhiên; phê phán những hành vi phá hoại thiên nhiên,

…Tôn trọng các dân tộc, các quốc gia và các nền văn hoá trên thế giới,…

19

Có ý thức giải quyết công việc theo lẽ phải, công bằng,…

Tự lực, chủ động, tích cực học hỏi để thực hiện những công việc hàng ngày của bản thân trong học tập, lao động và sinh hoạt,…

Tự tin trong giao tiếp, sinh hoạt, học tập, hoạt động cộng đồng, …

Ý thức được thuận lợi, khó khăn trong học tập và sinh hoạt của bản thân và chủ động khắc phục vượt qua., …

Có thói quen tự chăm sóc, rèn luyện thân thể, …

Có ý thức tự hoàn thiện bản thân,…

Biết xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập; có ý thức lựa chọn nghề nghiệp tương lai cho bản thân ,…

Có ý thức đạo đức trong học tập và trong cuộc sống,…

Tìm hiểu và chấp hành những quy định chung của tập thể và cộng đồng; tránh những hành vi vi phạm kỷ luật, …

Tôn trọng và tuân thủ các quy định của pháp luật; phê phán những hành vi trái quy định của pháp luật, …

Tôn trọng, giữ gìn và tuyên truyền, vận động, nhắc nhở các bạn cùng giữ gìn di sản văn hoá của quê hương, đất nước …

Quan tâm đến những sự kiện chính trị, thời sự nổi bật ở địa phương, trong nước và quốc tế, …

Một số năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học.

Tích cực, tự lực thực hiện các nhiệm vụ học tập được giao và lựachọn các nguồn tài liệu đọc phù hợp; tìm kiếm, chọn lọc và ghi chépđược thông tin cần thiết; ghi được nội dung thảo luận; nhận ra vàđiều chỉnh được những sai sót, hạn chế của bản thân khi thực hiệncác nhiệm vụ học tập; tự đặt ra yêu cầu và vận dụng kiến thức vàothực tiễn; tích cực, chủ động tìm thông tin bổ sung và mở rộng thêmkiến thức…

Đặt những câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiện tượng; phát hiệnyếu tố mới trong tình huống quen thuộc; tôn trọng các quan điểmtrái chiều; phát hiện yếu tố mới, tích cực trong những ý kiến khácnhau; phân tích, tóm tắt những thông tin liên quan từ nhiều nguồnkhác nhau, xác định và làm rõ thông tin, tư tưởng mới; hứng thú,độc lập trong suy nghĩ, chủ động nêu ý kiến, vấn đề và tư tưởngmới…

Đề xuất một hoặc nhiều giải pháp khả thi; so sánh và bình luận vềcác giải pháp đề xuất; lựa chọn được giải pháp phù hợp; h́ình thành

tư tưởng về giải pháp mới dựa trên các nguồn thông tin đă cho; đềxuất giải pháp cải tiến hay thay thế các giải pháp không còṇ phùhợp…

Giải quyết vấn đề theo giải pháp đã lựa chọn; nhận ra sự không phùhợp và điều chỉnh được giải pháp; chủ động tìm sự hỗ trợ khi gặpkhó khăn; giải quyết được vấn đề…

Suy nghĩ và khái quát hóa thành kiến thức mới khi giải quyết vấnđề; áp dụng tiến tŕình đă biết vào giải quyết tình́ huống tương tự vớinhững điều chỉnh hợp lí

Xác định và chủ động đề xuất mục đích hợp tác và công việc có thể

21

cả nhóm; khiêm tốn, lắng nghe tích cực trong giao tiếp, học hỏi cácthành viên trong nhóm

Nghe hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các bài đối thoại,chuyện kể, lời giải thích, cuộc thảo luận; diễn đạt tư tưởng một cách

tự tin; có biểu cảm phù hợp với đối tượng và bối cảnh giao tiếp; nóichính xác, đúng ngữ điệu và nhịp điệu, trình bày được nội dung chủ

đề thuộc chương tŕnh học tập; đọc hiểu nội dung chính hay nội dungchi tiết các văn bản, tài liệu ngắn; viết đúng các dạng văn bản vềnhững chủ đề quen thuộc

Sử dụng đúng cách các thiết bị công nghệ thông tin và truyền thông;bước đầu biết khai thác, sử dụng máy vi tính và mạng internet tronghọc tập; nhận biết các thành phần của hệ thống công nghệ thông tin

và truyền thông cơ bản; sử dụng được các phần mềm hỗ trợ học tậpthuộc các lĩnh vực khác nhau; tổ chức và lưu trữ dữ liệu vào các bộnhớ khác nhau, tại thiết bị và trên mạng…

Tìm kiếm thông tin với các chức năng tìm kiếm đơn giản và tổ chứcthông tin phù hợp; đánh giá sự phù hợp của thông tin, dữ liệu đã tìmthấy với nhiệm vụ đặt ra; xác lập mối liên hệ giữa kiến thức đă biếtvới thông tin mới thu thập và dùng thông tin đó để giải quyết cácnhiệm vụ học tập và trong cuộc sống…

BƯỚC 3: Nghiên cứu nội dung kiến thức cơ bản (theo định hướng chương trình môn Lịch sử ở trường phổ thông)

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sửdụng để tổ chức hoạt động học cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng,

dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ th ể tiếp theo tương ứng với các hoạt động học củahọc sinh, từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chủ đề Lựa chọn

22

các nội dung của chủ đề từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của một môn học hoặc/

và các môn học có liên quan để xây dựng chủ đề dạy học

BƯỚC 4: Lựa chọn các phương pháp, kĩ thuật và tài liệu hỗ trợ khi dạy học chủ đề

Khi thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề, giáo viên xác định các yếu tố:

- Hình thức tổ chức dạy học

- Phương pháp và kĩ thuật tổ chức dạy học

- Phương tiện và thiết bị dạy học

- Tài liệu tham khảo khi hướng dẫn, định hướng cho học sinh giải quyết nhiệm vụ học tập

BƯỚC 5: Thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học chủ đề theo hướng phát triển năng lực học sinh

Ở bước này, bằng kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm, nghiệp vụ sư phạmcủa mình (căn cứ vào thời gian dự kiến, mục tiêu dạy học, phương pháp, kĩ thuậtdạy học, đặc điểm tâm sinh lí, yếu tố vùng miền… ), giáo viên sẽ thiết kế kịch bản

tổ chức hoạt động dạy học theo chủ đề cho phù hợp

Việc thiết kế tiến trình dạy học chủ đề thành các hoạt động học được tổ chứccho học sinh có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉthực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuậtdạy học được sử dụng Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm xây dựng tìnhhuống xuất phát

Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học mỗi chủ đề theo phương pháp dạyhọc tích cực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phát gần gũi vớiđời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống đó Trongquá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thểthảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mà nếuchỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên Những hoạt động dogiáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng caodần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập đượcnâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn Mục tiêu chính củaquá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần các khái niệm khoa học và kĩthuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng cố ngôn ngữ viết và nói

BƯỚC 6: Xây dựng bộ công cụ đánh giá cho các hoạt động dạy học

Công cụ đánh giá cho phép GV biết được mục tiêu dạy học đề ra có đạt đượchay không Quá trình đánh giá có thể lồng ghép với quá trình dạy học hoặc sử dụngcác công cụ đánh giá học tập Công cụ đánh giá bao gồm cả câu hỏi/bài tập/hoạtđộng trong quá trình thực hiện chủ đề/ tình huống và các câu hỏi/bài tập/ phiếuquan sát… sau khi kết thúc chủ đề/tình huống Ví dụ:

Thuật ngữ (cách Nêu được/phân Các sản phẩm cụ Câu hỏi/Yêu cầu:mạng tư sản, biệt được (dấu thể do giáo viên đưa Lập bảng so sánhcách mạng vô hiệu) của cách ra (Nêu được/phân về…; Hãy phân

Diễn biến của - Khái quát được Các sản phẩm cụ Câu hỏi/Bài tập:Tổng khởi …; thể do giáo viên đưa Lập niên biểu vềnghĩa tháng - Tóm tắt được ra (Khái quát Tổng khởiTám 1945 diễn biến của được/Tóm tắt được/ nghĩa….; Trình

Tổng khởi nghĩa Lược thuật…) bày trên lược đồ…tháng Tám…

Vai trò của - Trình bày Các sản phẩm cụ Bài luận/Bảng tiêuNguyễn Ái được… thể do giáo viên đưa chí đánh giá: ĐưaQuốc đối với - Phân tích ra (Trình bày ra các luận điểm,cách mạng Việt được…; được/Phân tích lập luận, kèm dẫn

được…)được…

Chính sách đối - Sử dụng CNTT Các sản phẩm dự án Bảng đánh giá từngngoại của Mĩ và truyền thông do giáo viên đưa ra sản phẩm dự ánsau Chiến tranh (để sưu tầm tài (tài liệu khai thác theo các tiêu chíthế giới thứ liệu, thiết kế bài trên Internet, bản (do giáo viên đưa

PowerPoint, tờ rơithiết kế trêncácphần mềm tin học24

từ không biết đến biết, biết không đầy đủ, hời hợt đến hiểu biết đầy đủ, sâu sắc, cósuy nghĩ Với đặc trưng đó, chúng ta không thể tiến hành dạy học lịch sử theo lốimột chiều “thầy là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất” mà cần sử dụng nhiềuphương pháp học tập khác nhau nhằm kích thích hứng thú học tập, tự nghiên cứu

và phát huy tính độc lập, sáng tạo trong tư duy của học sinh Trong các biện phápnâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT, việc tổ chức dạy học các chủ đềlịch sử có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: kiến thức- thái độ và kĩ năng

- Kiến thức:

Tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử sau khi đã hoàn thành nghiên cứu mộtgiai đoạn, một thời kì hay một khóa trình của chương trình có tác dụng thiết thựctrong việc củng cố, hoàn thiện tri thức của học sinh Do đặc trưng của khoa học lịch

sử mang tính cụ thể, tính thống nhất, tính không lặp lại, nên những kiến thức lịch

sử thường chỉ được giảng dạy cho học sinh một lần và không trình bày lại, điều nàygây khó khăn cho việc học tập, ghi nhớ các sự kiện lịch sử cơ bản Việc bổ sungcác chủ đề lịch sử sẽ đảm bảo cho HS nắm được hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảocần thiết, đi sâu vào một phần nào đó của nội dung cơ bản tương ứng

với nội dung sách giáo khoa, giúp các em có cơ hội đào sâu và mở rộng những tri thức đã học, nâng cao hiểu biết.

Ý nghĩa của các chủ đề lịch sử còn ở chỗ nó làm cho kiến thức đã học trởnên phong phú, lôgic nhờ một tư tưởng mới, nó xem xét những điều đã học dướimột góc nhìn mới và dẫn đến kết quả là không những điều đã học được củng cố,

mà các tri thức còn được sắp xếp thành hệ thống và học sinh có ý thức sâu sắc hơn

về ý nghĩa của các sự kiện, hiện tượng lịch sử ấy Tính hệ thống là một trong nhữngđặc điểm nổi bật của tri thức lịch sử Vì vậy, khi giảng dạy lịch sử, người GV phảichú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các sự kiện lịch sử, vì có nắmđược tri thức theo một hệ thống và trật tự lôgic thì mới có thể ứng dụng những trithức đó để giải quyết những vấn đề có tính chất thực tiễn

Các chủ đề lịch sử đi sâu vào những nội dung khác nhau còn giúp các em cónhững hiểu biết lịch sử một các toàn diện trên nhiều lĩnh vực của quá khứ như kinh

tế, chính trị, xã hội, văn hóa tư tưởng…, khắc phục được một trong những hạn chếcủa chương trình lịch sử hiện nay là còn nặng về nội dung chính trị, chiến tranh;biết cách liên kết kiến thức của hai khóa trình: khóa trình lịch sử thế giới và khóatrình lịch sử dân tộc trong cùng giai đoạn để hiểu sâu sắc các vấn đề lịch sử, giúp

HS hiểu rõ mối quan hệ giữa các sự kiện- hiện tượng trong mối quan hệ đa dạng,thống nhất, mối quan hệ giữa không gian và thời gian

- Thái độ, tư tưởng

Môn lịch sử ở trường phổ thông có nhiều ưu thế trong việc giáo dục họcsinh Những con người và những việc thực của quá khứ có sức thuyết phục, có sựrung cảm mạnh mẽ đối với các thế hệ trẻ Giáo dục tình cảm, tư tưởng cho HS quadạy học lịch sử là “dạy chữ để dạy người” Trên cơ sở cung cấp kiến thức thực sựkhoa học, có hệ thống, hiện đại, cơ bản, phổ thông mà giáo dục cho HS tính tíchcực, tự giác, chủ động ứng xử trong mọi tình huống Thông qua các chủ đề lịch sử,

HS hình thành những hiểu biết hệ thống về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc; nhậnthức đúng đắn về quy luật vận động của lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc Từ đó hìnhthành thế giới quan khoa học, có thái độ trân trọng những thành tựu của nhân loại,

tự hào về truyền thống dân tộc và có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc…

Việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử được tiến hành theo hướng phát huytính tích cực của HS thông qua các hoạt động học tập như trao đổi, thảo luận, giảiquyết vấn đề, hoàn thành bài tập, thực hiện các dự án học tập…, qua đó HS đượctích cực, sáng tạo trong tư duy và độc lập trong nhận thức, góp phần hình thành ý

26

thức, thái độ học tập đúng đắn như tính chuyên cần, kiên trì vượt khó và thêm yêu thích môn học.

Việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử có tác dụng thiết thực trong việc rènluyện các kĩ năng học tập bộ môn như: kĩ năng ghi nhớ, trình bày các sự kiện cơbản; kĩ năng lập bảng niên biểu hệ thống các sự kiện theo chủ đề; kĩ năng thu thập

và xử lý các tài liệu lịch sử; kĩ năng nghe giảng kết hợp với tự ghi chép; kĩ năngphát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề; kĩ năng đánh giá; kĩ năng vận dụng dụngkiến thức đã học để giải quyết các nhiệm vụ học tập hay yêu cầu của thực tiễn…

Bằng các biện pháp dạy học tích cực khi tổ chức dạy học các chủ đề lịch sửcòn rèn luyện kĩ năng sống cho HS Đó là những phẩm chất, năng lực, kĩ năng cầnthiết cho cuộc sống như hợp tác, làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết vấn đề…

 Hướng tới hình thành và phát triển các năng lực: giải quyết vấn đề và sáng tạo,

hợp tác, tìm kiếm, xử lí thông tin, công nghệ thông tin.

Tóm lại, dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường THPT có vai trò, tác dụng vềnhiều mặt góp phần hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ môn học Trước tiên, nó có vaitrò trong việc củng cố, hoàn thiện tri thức, làm sâu sắc hơn những hiểu biết của HS

về sự kiện, hiện tượng lịch sử, sau đó là giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, rènluyện kĩ năng, kĩ xảo và đặc biệt là phát triển tư duy độc lập sáng tạo của HS Do

đó dạy học lịch sử theo chủ đề sẽ là một hướng đi tích cực trong quá trình đổi mớidạy học lịch sử hiện nay

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1.Khái quát về thực tiễn dạy học LS ở trường THPT

Những năm gần đây, việc dạy học lịch sử ở trường PT đã có nhiều tiến bộ vềnhận thức, nội dung và phương pháp dạy học Đa phần giáo viên hiện nay đã

nhận thức được việc cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theohướng phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh và đã vận dụng khá nhiềuphương pháp dạy học mới như: hỏi đáp, thảo luận nhóm, dạy học dự án… Kết quảmang lại cũng đáng kể Không chỉ học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tốt hơn màbản thân người giáo viên cũng trở nên năng động, sáng tạo trong việc áp dụngnhiều phương pháp dạy học mới và bồi đắp thêm tình yêu nghề.

Tuy nhiên, có thể thấy sự đổi mới phương pháp dạy học của GV phổ thôngcòn rất chậm Những nghiên cứu phương pháp dạy học mới chưa được áp dụngrộng rãi và thường xuyên vào thực tế Hiện nay dạy và học lịch sử ở trường phổthông vẫn còn nhiều vấn đề yếu kém, sai sót dẫn đến chất lượng dạy và học sửkhông cao

Hiện tượng GV coi nhẹ việc xác định kiến thức cơ bản, hình thành kháiniệm, khắc sâu bài học và quy luật lịch sử là kha sphoor biến Vì giáo viên chưabiết cách xác định kiến thức cơ bản một cách logic và có hệ thống nên các sự kiệncòn tản mạn, rời rạc, không tập trung… Từ đó học sinh học lịch sử một cách thụđộng, rắc rối và có quá nhiều sự kiện để nhớ Đa số học sinh đều cảm thấy học lịch

sử khó nhớ và mau quên Do không nhớ được các sự kiện lịch sử và nhớ không sâu,không chắc nên các em thường có sự nhầm lẫn về thời gian xảy ra sự kiện, về địadanh, tên cuộc khởi nghĩa, nhân vật lịch sử Quan trọng hơn, đa số học sinh lạikhông hiểu sự kiện lịch sử, các em thường không thể giải thích được ý nghĩa của sựkiện lịch sử, đánh giá được vai trò, công lao của nhân vật lcihj sử, không có hiểubiết về mối quan hệ giữa quá khứ với hiện tại… Ngoài ra, giáo viên còn chưa chú ýđến việc tổng kết, ôn tập để củng cố kiến thức cơ bản, tiếp tục hướng dẫn phươngpháp tự học cho HS, dẫn đến HS không nhớ được nhiều sự kiện lịch sử cơ bản Họclịch sử cũng như học bất cứ môn nào khác cũng cần phải nhớ một cách chính xác,ngắn gọn nhưng đầy đủ Yêu cầu đối với các em là nắm chắc tên người, tên địadanh, niên đại, diễn biến, nguyên nhân, kết quả, ý nghĩa… Trên thực tế, các emthường không nhớ hoặc nhầm lẫn các sự kiện, nhân vật lịch sử với nhau Phươngpháp giảng dạy của GV hiện nay cũng chưa thật sự gây hứng thú cho HS trong quátrình học tập Học sinh không nắm được kiến thức cơ bản lại lười học, kiến thứclịch sử khso nhớ mau quên nên các em sợ và không yêu thích môn lịch sử

Tóm lại, trong DHLS hiện nay, GV chưa có biện pháp hiệu quả để tổ chứchoạt động nhận thức của học sinh trong từng bài dạy; phương pháp học tập của HScòn thụ động, máy móc; chất lượng kiến thức của HS còn rất hạn chế Vậy nguyênnhân là do đâu?

28

Nguyên nhân trước hết ở ngay ý thức của người GV Vẫn còn một bộ phận

GV chưa có cách nhìn nhận đánh giá đúng về môn lịch sử nên vẫn chưa toàn tâmtoàn ý say mê nghiên cứu để tìm ra phương pháp dạy học sinh động, hấp dẫn

Phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn tồn tại phổ biến ở các trường PThiện nay và không thể một sớm một chiều mà thay đổi cách nghĩ, cách làm của tất

cả giáo viên Trong khi đó, việc đổi mới phương pháp, vận dụng phương pháp khácnhau trong một giờ giảng, hướng cho HS cùng làm việc đòi hỏi GV không chỉ vữngvàng về chuyên môn mà còn cần nhiều năng lực khác, đặc biệt là năng lực tổ chứcđiều hành Đây là khó khăn, đồng thời cũng là trở ngại lớn đối với GV PT hiện nay

Vấn đề đặt ra là phải dạy học lịch sử như thế nào để trong khuôn khổ của nhàtrường phổ thông hiện nay, với điều kiện dạy và học hiện nay, chúng ta có thể đẩymạnh việc chống nhồi nhét, phát triển tư duy và trí thông minh cho HS Từ đó, tạo

ra một chuyển biến nâng cao chất lượng DH, chất lượng giáo dục của bộ môn, thựchiện nhiệm vụ đào tạo những con người mới theo yêu cầu của Đảng

1.2.2.Điều tra, khảo sát thực tiễn DHLS theo chủ đề ở trường THPT

Trên cơ sở nghiên cứu và tìm hiểu chúng tôi thấy rằng việc thiết kế và tổchức dạy học theo chủ đề trong giảng dạy lịch sử là điều cần thiết Việc tổ chức cho

HS lĩnh hội các kiến thức theo hệ thống lgic nội dung những vấn đề liên quan vàtác động đến nhau mang ý nghĩa rất quan trọng Trên thực tế, qua phương pháp tổchức dạy học này học sinh sẽ được chủ động và tích cực tham gia lĩnh hội kiếnthức với nhiều kĩ thuật linh hoạt trong một giờ Nhưng trên thực tế ở các trườngphổ thông hiện nay ra sao?

Để hiểu rõ thực tiễn việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong DHLS để pháttriển năng lực GQVĐ ở trường THPT hiện nay chúng tôi đã tiến hành điều tra thực

tế tại một số trường THPT trên địa bàn huyện Lập Thạch và Sông Lô Cụ thể làtrường: THPT Ngô Gia Tự, THPT Triệu Thái, THPT Trần Nguyên Hãn, THPTLiễn Sơn, THPT Sáng Sơn Thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn GV dạy học bộmôn Lịch sử, các em HS, chúng tôi đã điều tra 15 GV, 200 HS và thu được kết quả

về tình hình thực tế như sau:

1.2.2.1.Về phía giáo viên

Chúng tôi đưa ra một số câu hỏi nhằm tìm hiểu về thực trạng và nhận thứccủa GV đối với phương pháp thiết kế và tổ chức cho HS trong quá trình DHLS ởtrường THPT, kết quả thu được như sau:

Thứ nhất, nhận thức của GV về dạy học theo chủ đề trong bộ môn Lịch sử

Là quá trình xây dựng nội dung bài dạy với những sự kiện 3 20

và vấn đề có liên quan đến nhau

Là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị 9 60

kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa,

tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí

luận và thực tiễn.

Là hình thức tổ chức dạy học theo khuôn mẫu 0 0

2. Theo Thầy/Cô có cần thiết tổ chức dạy học theo chủ đề

Bình thường

Không cần thiết

3. Việc sử dụng tổ chức dạy học theo chủ đề của thầy (cô)

Thỉnh thoảng

Chưa bao giờ

4. Việc tổ chức dạy học theo chủ đề có vai trò, ý nghĩa như

thế nào?

Giúp học sinh nắm vững kiến thức lịch sử của bài học 2 13,3Học sinh sẽ hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng 6 40Rèn luyện cho HS các kĩ năng, kĩ sảo, năng lực thực hành 3 20

bộ môn

30

Củng cố, sâu chuỗi các kiến thức logic trong bài học 4 26,7

Dựa vào kết quả điều tra, có khoảng 60% GV nhận thức đúng dạy học theo chủ đề

là gì Điều đó chứng tỏ phần lớn GV đã nhận thức đúng về thiết kế và tổ chức dạyhọc theo chủ đề Tuy nhiên, vẫn có GV nhận thức chưa đúng thế nào là tổ chức dạyhọc theo chủ đề, chưa thấy được tầm quan trọng của quá trình xây dựng và tổ chứcdạy học theo chủ đề trong dạy học bộ môn Xét về một mặt nào đó, thực trạng cũngbắt nguồn từ việc giáo viên chưa có sự sự nhất quán về kiến thức chuyên môn vàphân biệt rõ ràng giữa khái niệm dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống, vìvậy trong quá trình giảng dạy GV vẫn còn rất mơ hồ về phương pháp và các kĩthuật tổ chức dạy học Khi được hỏi về mức độ cần thiết sử dụng phương pháp dạyhọc theo chủ đề trong DHLS ở trường THPT, có 53,3% GV cho là cần thiết, nhưng

có 13,4% GV cho rằng không cần thiết Điều đó chứng tỏ thực trạng DHLS ởtrường phổ thông bên cạnh phương pháp dạy học truyền thống, phần lớn GV hiểuđược sự cần thiết của việc sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cựctrong DHLS, nhưng một số GV vẫn chưa chú trọng xây dựng ý tưởng thực hiện nộidung bài học

Với câu hỏi về tần suất sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong dạyhọc bộ môn kết quả thu được cho thấy mức độ sử dụng thường xuyên chiếm 4/15(26,7%); thỉnh thoảng chiếm 10/15 (66,7%) và chưa bao giờ 1/15 (6,6%) Kết quảtrên cho thấy trong nhận thức của GV phần lớn đều biết rằng sử dụng phương phápdạy học theo chủ đề là cần thiết nhưng tần suất GV sử dụng không thường xuyên.Điều đó được GV giải thích bằng nhiều khó khăn khác nhau: Do trình độ HS cònhạn chế, không có thời gian trên lớp, HS không hứng thú học tập, công việc đòi hỏiphải chuẩn bị công phu, mất thời gian…

Với câu hỏi: “Việc sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề có vai trò, ý

nghĩa nào như thế nào?”, đa số GV đã hiểu được tầm quan trọng của việc sử dụng

phương pháp dạy học theo chủ đề

Thứ hai, tìm hiểu về quy trình và phương pháp GV sử dụng phương pháp

dạy học theo chủ đề trong DHLS, kết quả thu được như sau:

Hướng dẫn học sinh giải quyết nhiệm vụ học tập- giao

nhiệm vụ, định hướng sản phẩm đầu ra- khởi động- tổ 11 53,3chức, điều khiển học sinh báo cáo- nhận xét, đánh giá

6 Theo Thầy/Cô việc sử dụng phương pháp dạy học theo

chủ đề sẽ phát triển những năng lực gì cho học sinh? 8 53,3

Năng lực tư duy (phân tích, tổng hợp, …)

14 93,2Năng lực giải quyết vấn đề

7 Theo thầy (cô) có những phương pháp sư phạm nào khi

sử dụng trong quá trình tổ chức dạy học theo chủ đề

Hướng dẫn học sinh về nhà tự tìm hiểu 8 53,3Kết hợp đa dạng các phương pháp

1.2.2.2.Về phía học sinh

32

Để tìm hiểu sự hứng thú, phương pháp học tập của HS đối với bộ môn và khảnăng giải quyết các vấn đề lịch sử trên cơ sở sử dụng phương pháp dạy học theo chủ

đề, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra thực tiễn thu được kết quả như sau:

Thứ nhất, mức độ yêu thích bộ môn Lịch sử và hứng thú học tập của HS khi

được tham gia tiết học theo chủ đề trong giờ học

Với câu hỏi, “Em có thích học môn lịch sử không?” kết quả thu được là

5/200 ý kiến (2,5%) HS rất thích học bộ môn, 26/200 ý kiến (13%) HS thích họclịch sử, 115/200 ý kiến (57,5%) bình thường, còn lại là số HS không thích học lịch

sử Theo đó số HS thích và rất thích học Lịch sử đa số là HS đội tuyển HS giỏihoặc thi khối C

Khảo sát về mức độ tiếp xúc với phương pháp học theo chủ đề thông qua tiết

học trên lớp với câu hỏi: “Trong tiết học, thầy (cô) có sử dụng hình thức tổ chức

dạy học theo chủ đề nhằm định hướng hoạt động và hướng dẫn các em giải quyết vấn đề học tập (câu hỏi) không?” Kết quả thu được là HS đã được tiếp xúc với

phương pháp dạy học theo chủ đề nhưng với các mức độ khác nhau trong đó39/200 ý kiến (19,5%) thường xuyên, 132/200 ý kiến (66%) ít khi, 29/200 ý kiến(14,5%) không bao giờ

Đại đa số HS nhận thức đúng sự cần thiết của việc học tập theo nội dung chủ

đề trong học tập lịch sử ở trường phổ thông, khoảng 99% HS được điều tra, khảo

sát đều lựa chọn phương án “Rất cần thiết” và “Cần thiết” cho câu hỏi “Theo em,

việc sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong DHLS có cần thiết hay không?”

Về việc GV tham gia giảng dạy một tiết học theo định hướng xây dựng chủ

đề mẫu để HS trả lời câu hỏi "Em thấy, thầy (cô) sử dụng phương pháp dạy học theo

chủ đề trong dạy học lịch sử để nhằm mục đích gì?” thực tế khảo sát cho thấy, đa

số GV sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề nhằm nhằm hệ thống các sự kiện,hiện tượng lịch sử mang tính logic, giúp HS nghiên cứu kiến thức mới; phần lớnthầy/cô sử dụng phương pháp hoạt động nhóm nhằm phát huy tối đa năng lực tựnhận thức vấn đề hoạt động theo nhóm mang tính hiệu quả Ngoài phần đóng góp,

ý kiến đề xuất của HS là mong muốn GV thường xuyên sử dụng các phương phápdạy học tích cực, sử dụng nhiều kĩ thuật dạy học hơn để bài học hấp dẫn và khôngmệt mỏi hầu hết HS đều cho rằng giờ học lịch sử nếu GV sử dụng các hình thứcdạy học tích cực sẽ hấp dẫn và hứng thú hơn, dễ hiểu, nhớ nhanh