Excel còn cho phép thayđổi cách trình bày, điều chỉnh đường trục, đường biểu diễn, thêm ghi chú ...Tuy nhiên, để ứng dụng Microsoft Office Excel một cách hiệu quả nhằm đổimới phương pháp
Trang 1BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Hiện nay ở Việt Nam cũng như trên toàn thế giới, sự bùng nổ của Công nghệthông tin (CNTT) nói riêng và Khoa học công nghệ (KHCN) nói chung đang tácđộng mạnh mẽ vào sự phát triển của tất cả các ngành trong đời sống xã hội Trongbối cảnh đó, nếu muốn nền giáo dục phổ thông đáp ứng được đòi hỏi cấp thiết củacông cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nếu muốn việc dạy học theo kịpcuộc sống, chúng ta nhất thiết phải cải cách phương pháp dạy học theo hướng vậndụng CNTT và các thiết bị dạy học hiện đại nhằm phát huy mạnh mẽ tư duy sángtạo, kỹ năng thực hành và hứng thú học tập của học sinh để nâng cao chất lượngđào tạo
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Địa lý ở trường THPT, tôi luôn cốgắng học hỏi, tìm tòi những cách thức để đổi mới quá trình dạy học Tôi nhận thấyrằng, trong thời đại bùng nổ của công nghệ thông tin chúng ta phải tăng cường ứngdụng những thành tựu KHKT - CN vào quá trình dạy học, đặc biệt là áp dụng quytrình tự động hoá nhằm tối ưu hoá quá trình dạy học, nâng cao chất lượng và hiệuquả dạy học
Đặc biệt là với chương trình địa lí lớp 12, phần Địa lí dân cư và Địa lí kinh tếrất cần phương tiện trực quan là bản đồ và biểu đồ Các phương tiện này sẽ giúpcác em hiểu bài nhanh hơn và ghi nhớ lâu hơn, phục vụ tốt cho việc ôn thi tốtnghiệp và thi đại học, cao đẳng Để sử dụng hiệu quả các kênh hình này, giáo viênnên kết hợp với việc soạn giáo án điện tử bằng phần mềm Microsoft PowerPoint
Và khi xây dựng biểu đồ, cách hợp lí nhất là sử dụng phần mềm Microsoft OfficeExcel
Microsoft Office Excel là chương trình thuộc bộ phần mềm Microsoft Officeđược sử dụng trong hầu hết tất cả các văn phòng trên toàn thế giới Excel là chươngtrình bảng tính có thể ứng dụng cho các công việc quản lý, kế toán, thống kê; đồngthời ứng dụng tốt trong dạy và học, trong đó có môn Địa lí
Trang 2Tự động vẽ biểu đồ là một chức năng được ưa thích nhất của bảng tính Excel.Các biểu đồ, đồ thị là những hình ảnh minh họa rất trực quan, đầy tính thuyết phục.Người xem rút ra ngay được những kết luận cần thiết từ các biểu đồ, đồ thị màkhông cần giải thích Ngoài ra chúng ta dễ dàng tạo ra nhiều kiểu biểu đồ, đồ thịkhác nhau dựa vào những số liệu trên bảng tính hiện hành Excel còn cho phép thayđổi cách trình bày, điều chỉnh đường trục, đường biểu diễn, thêm ghi chú
Tuy nhiên, để ứng dụng Microsoft Office Excel một cách hiệu quả nhằm đổimới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo hướng tích cực hoá hoạt độnghọc tập của học sinh, giáo viên còn gặp phải nhiều khó khăn, đặc biệt là kĩ năng xử
lí các bảng tính, vẽ biểu đồ qua các bảng tính trên Excel
Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Ứng dụng phần mềm Microsoft Office Excel trong xây dựng biểu đồ phục vụ dạy và học môn Địa lí lớp 12 cơ bản” làm sáng kiến kinh nghiệm tâm huyết của mình trong năm học
- Họ và tên: Nguyễn Thị Nguyệt
- Địa chỉ: Trường THPT Nguyễn Viết Xuân - Vĩnh Tường - Vĩnh Phúc
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử
- Sáng kiến được áp dụng để dạy học từ các tiết học đầu tiên của môn Địa lí
12, tháng 10/2018 tại lớp 12A1 - trường THPT Nguyễn Viết Xuân
7 Mô tả bản chất của sáng kiến
Trang 37.1 Nội dung của sáng kiến
7.1.1 Cơ sở lí luận
7.1.1.1.Tính năng vẽ biểu đồ của Microsoft Office Excel
Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học thì phải gắn liền với việc đổi mới
và áp dụng phương tiện dạy học Công nghệ thông tin, với tư cách là mũi nhọnkhoa học công nghệ của thời đại, tất yếu sẽ góp phần đổi mới sâu sắc tới phươngpháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học địa lí nói riêng Việc sử dụngnhiều loại hình phương tiện trực quan, đáng chú ý là các phần mềm dạy học(Microsoft Office Excel, Microsoft Office PowerPoint, Mapinfo, Encata, SPSS,Arc Wiew, Arc Gis, Violet, ) nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí làhoàn toàn đúng đắn Qua nghiên cứu các phần mềm ứng dụng trong Địa lí, tôi thấyMicrosoft Office Excel có những tính năng vượt trội trong lĩnh vực xây dựng cácloại biểu đồ Việc ứng dụng phần mềm này sẽ giúp cho giáo viên trình bày kiếnthức khoa học hơn, giảm bớt thời gian làm những công việc thủ công Nhờ đó, giáoviên sẽ có điều kiện đi sâu vào bản chất của bài giảng
Nhìn từ một góc độ nào đó, các biểu đồ không đơn thuần thể hiện riêng rẽcác đối tượng, hiện tượng địa lí, mà còn thể hiện được các mối quan hệ giữa cácđối tượng, hiện tượng trên biểu đồ Vì vậy, Microsoft Office Excel góp phần cungcấp một số lượng lớn, phong phú, đầy đủ các loại biểu đồ Trong Microsoft OfficeExcel chúng ta có thể biểu diễn các số liệu bằng các dạng biểu đồ như sau: Column(Cột), Bar (Khối), Line (Đường kẻ), Pie (Hình tròn), XY (Hàm số), Area (Miền)
7.1.1.2 Đặc điểm của các loại và dạng biểu đồ
Trang 4- Có thể được sử dụng để biểu hiện động thái phát triển, so sánh tương quan
về độ lớn của 1 đại lượng, 2 đại lượng hoặc nhiều đại lượng, hoặc thể hiện cơ cấuthành phần của một tổng thể (Tuy nhiên thường hay được sử dụng để thể hiệntương quan về độ lớn giữa (1), các đại lượng)
- Biểu đồ cột đơn: thể hiện tương quan độ lớn của 1 đại lượng qua thời gian
Vẽ hệ trục tọa độ vuông góc, thường vẽ ở giá trị tuyệt đối
- Biểu đồ cột nhóm: thể hiện tương quan độ lớn của 2 hoặc 3 đại lượng quathời gian Vẽ hệ trục tọa độ vuông góc, vẽ ở giá trị tuyệt đối, gộp 2 hoặc 3 đạilượng trong một năm lại làm một nhóm, (năm thứ nhất - nhóm thứ nhất, năm thứhai - nhóm thứ hai, năm thứ ba - nhóm thứ ba)
- Biểu đồ cột chồng: thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể và so sánhtổng thể đó qua nhiều năm Có thể vẽ trong hệ trục tọa độ hoặc không dùng hệ trụctọa độ vuông góc, vẽ ở giá trị tuyệt đối hoặc giá trị tương đối (%) - thường là giá trịtương đối
* Biểu đồ hình tròn:
- Thường dùng để thể hiện quy mô và cơ cấu thành phần của một tổng thể.
Chỉ vẽ được ở giá trị tương đối (%)
- Biểu đồ thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể trong 1 năm Xử lí sốliệu và chuyển sang số %, vẽ 1 hình tròn cho năm đó
- Biểu đồ thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể qua 2 năm, hoặc 3năm (tối đa là 4 năm, thông thường là 3 năm): Xử lí số liệu và chuyển sang số %,
vẽ 2 hình tròn cho 2 năm, 3 hình tròn cho 3 năm, (chú ý đặt 2 , ( 3 ) hình trònngang nhau và tính toán - xác định bán kính ( r ) của 2,( 3 ) năm đó
* Biểu đồ kết hợp (cột và đường):
- Thường gồm 1 cột + 1 đường để thể hiện cả động thái phát triển và tươngquan độ lớn giữa các đại lượng (biểu đồ cột thể hiện tương quan độ lớn, biểu đồđường thể hiện động thái phát triển ) qua thời gian Chỉ vẽ được ở giá trị tuyệt đối
* Biểu đồ miền (thực chất là biểu đồ đường (đồ thị):
-Thường được sử dụng để thể hiện cả cơ cấu và động thái phát triển của mộtđối tượng (1 tổng thể) qua thời gian, chỉ vẽ được ở giá trị tương đối (%)
Trang 57.1.1.3 Kiến thức môn Địa lí lớp 12 Cơ bản
Chương trình Địa lí 12 Cơ bản được cấu tạo thành các đơn vị kiến thức lớn,sắp xếp theo logic của khoa học và phù hợp với logic của quá trình dạy học Đó làcác phần chủ yếu sau đây:
- Việt Nam trên đường Đổi mới và hội nhập
- Địa lí tự nhiên
- Địa lí dân cư
- Địa lí kinh tế
- Địa lí địa phương
* Việt Nam trên đường Đổi mới và hội nhập
Bài 1 nhằm giới thiệu bối cảnh trong nước và quốc tế, những thành tựu đãđạt được trong công cuộc Đổi mới và những định hướng chính để nước ta tiếp tụcđổi mới và hội nhập
* Địa lí tự nhiên Việt Nam
Địa lí tự nhiên được học trong 14 bài ( từ bài 2 đến bài 15) với 3 vấn đềchính của tự nhiên nước ta là:
sủ dụng rất ít ( Bài 9: Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa)
* Điạ lí dân cư:
Địa lí dân cư được học trong 4 bài( từ bài 16 dến bài 19), đề cập những nét
cơ bản về dân cư, lao động và việc làm, quá trình đô thị hóa ở nước ta
Chủ đề này đã sử dụng nhiều đến các dạng biểu đồ như : biểu đồ tròn, biểu
đồ cột đơn, biểu đồ đường vvv… Biểu đồ chính là một phương tiện trực quan thểhiện rất rõ được các đặc điểm về dân cư của nước ta như: dân số tăng nhanh, cơ cấudân số trẻ
* Địa lí kinh tế
Trang 6Đây là chủ đề chiếm thời lượng lớn nhất trong chương trình địa lí 12 với 24bài ( từ bài 20 đến bài 43) Địa lí kinh tế bao gồm các nội dung chính như sau:
- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
- Địa lí các ngành kinh tế
- Địa lí các vùng kinh tế
Trong quá trình giảng dạy phần địa lí kinh tế, giáo viên cần sử dụng rất nhiềuđến các dạng biểu đồ Biểu đồ sẽ phản ánh được sự phát triển của các ngành, cácthành phần kinh tế, các vùng kinh tế và so sánh được các đối tượng địa lí Do vậy,biểu đồ là phương tiện trực quan không thể thiếu
* Địa lí địa phương
Địa lí địa phương giúp cho học sinh tìm hiểu những đặc điểm về tự nhiên,dân cư, các ngành kinh tế của nơi mình sinh sống v v…Thông qua hệ thống bản
đồ, biểu đồ các thông tin đó sẽ được thể hiện rõ nét
7.1.2 Tìm hiểu thực trạng vấn đề nghiên cứu:
Trong quá trình giảng dạy môn Địa lí lớp 12 Cơ bản có nhiều baì cần sửdụng các biểu đồ minh họa, đặc biệt là các chủ đề Địa lí dân cư, Địa lí các ngànhkinh tế và Địa lí các vùng kinh tế Các biểu đồ là các phương tiện dạy học cần thiếtgiáo viên hướng dẫn học sinh khai thác và nắm chắc các kiến thức trong bài học
Vì vậy, giáo viên cần có các biểu đồ khi giảng bài trên lớp hoặc dùng giáo ánđiện tử Muốn có được các biểu đồ trên khổ giấy lớn để treo lên bảng thì giáo viêncần rất nhiều thời gian để vẽ tay, biểu đồ cũng không đảm bảo tính chính xác vàtính thẩm mĩ không cao
Để vẽ được các biểu đồ trên máy vi tính để phuc vụ cho các giáo án điện tửhoặc in ra khổ giấy lớn treo tường đòi hỏi giáo viên phải biết cách vẽ thành thạotrên máy tính thông qua phần mềm Microsoft Office Excel
Tuy nhiên kĩ năng vẽ biểu đồ trong Microsoft Office Excel của các thầy côchưa thành thạo, đặc biệt là với một số loại biểu đồ khó: như biểu đồ miền, biểu đồkết hợp nhiều thầy cô còn lúng túng
Mặt khác nhiều trường do điều kiện cơ sở vật chất hạn chế, nên việc ứngdụng các phần mềm trong đó có Microsoft Office Excel chưa hiệu quả và chưađược quan tâm thích đáng
Trang 7Hiện nay, việc sử dụng CNTT trong quá trình dạy và học đã trở thành phổbiến, đã có một số đề tài nghiên cứu về kĩ năng vẽ và sử dụng các loại biểu đồ,nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu thật chi tiết về việc ứng dụng phần mềmMicrosoft Office Ecxel trong việc xây dựng biểu đồ phục vụ dạy và học môn Địa
lí, đặc biệt là với môn Địa lí lớp 12 Cơ bản
7.1.3 Ứng dụng phần mềm Microsoft Office Ecxel trong việc xây dựng biểu đồ phục vụ dạy và học môn Địa lí 12 Cơ bản
7.1.3.1 Các thao tác cơ bản khi vẽ biểu đồ trong Excel:
*
Vẽ biểu đồ
- Nhập bảng số liệu thành từng hàng, cột tương ứng
- Bôi đen vùng dữ liệu định vẽ sau đó vào Insert/ Chart hoặc nhấp chuột vào biểu
tượng trên thanh công cụ
- Nhấn nút Next, xuất hiện Chart Wizard Step 1 of 4, yêu cầu chọn dạng biểu đồ
cần thiết
- Nhấn nút Next, xuất hiện Chart Wizard Step 2 of 4, yêu cầu xác nhận lại vùng
dữ liệu dùng để vẽ biểu đồ
- Nhấn nút Next, xuất hiện Chart Wizard Sep 3 of 4, yêu cầu thêm tiêu đề biểu
đồ, tên các trục của biểu đồ, lời chú thích cho biểu đồ
- Nhấn nút Next để chuyển sang Chart Wizard Step 4 of 4 chọn nơi đặt biểu đồ,
đồ thị, chọn Sheet2 trong ô As object In.
- Nhấn Finish để kết thúc
*
Chỉnh sửa biểu đồ
– Di chuyển biểu đồ:
trỏ chuột vào vùng biểu đồ và kéo chuột tới vị trí cần thiết
– Thay đổi kích thước biểu đồ:
Nhắp chuột tại biểu đồ, xung quanh khung biểu đồ xuất hiện các chấm đen
Trỏ chuột vào các chấm đen và kéo chuột tới vị trí cần thiết
– Tô màu biểu đồ
Nhắp đúp chuột tại vùng biểu đồ để đưa biểu đồ đó vào cửa sổ riêng
Nhắp đúp chuột đối tượng cần tô màu và chọn màu cần thiết
Trang 8Bình quân lương thực theo đầu người của cả nước, Đồng bằng sông Hồng và
Đồng bằng sông Cửu Long.
Yêu cầu: Hãy vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện bình quân lương thực theo đầu người
của 2 vùng đồng bằng so với cả nước
- Cách vẽ biểu đồ trên Excel:
+ Nhập bảng số liệu vào Ecxel
+ Bôi đen vùng dữ liệu cần lập biểu đồ
Cách 1: Nháy vào biểu tượng Chart
Wizard trên thanh công cụ.
Cách 2: Nhắp chuột vào menu
Insert -> Chart -> xuất hiện hộp
thoại
Chart Wizard.
Chọn kiểu biểu đồ (VD: Biểu đồ
hình cột đứng) -> Next chuyển sang
Trang 9bước tiêp theo -> Next chuyển sang bước tiếp.
- Trong hộp thoại Chart Wizard Step 2 of 4, chọn Source Data , chọn Series để điền các năm ở trục hoành vào ô Category ( X) axis label
- Gõ tiêu đề cho biểu đồ vào dòng Chart title.
- Gõ tiêu đề trục Y vào trong ô Value (Y) axis.
- Gõ tiêu đề trục X vào ô Category ( X) axis
+ Nhấn nút Next để chuyển sang bước chọn nơi đặt biểu đồ, đồ thị, chọn
Sheet2 trong ô As object In.
+ Nhấn nút Finish để kết thúc, ta có biểu đồ hoàn chỉnh
0 200 400 600 800 1000 1200
Bình quân lương thực theo đầu người của cả nước, ĐBSH và ĐB SCL
Cả nước ĐBSH ĐBSCL
- Sửa đổi biểu đồ, đồ thị
+Thêm tiêu đề, chú thích nghĩa các trục đồ thị
Trang 10 Thêm tiêu đề
Nhắp phải chuột vào vùng trống trong đồ thị làm xuất hiện hộp lệnh,
chọn lệnh Chart Option.
Trong hộp thoại Chart Option, chọn thẻ Titles sau đó đánh tiêu đề mới
hoặc chỉnh sửa lại tiêu đề
Nhấn OK để kết thúc.
Chú thích ý nghĩa các trục đồ thị
Nhắp phải chuột vào vùng trống trong đồ thị làm xuất hiện hộp lệnh,
chọn lệnh Chart Option.
Trong hộp thoại Chart Option, chọn thẻ Legend sau đó tích vào ô
Show Legend (hiển thị chú thích).
Trong mục Placement, chúng ta lựa chọn chế độ hiển thị chú thích (trên,
dưới, trái, phải)
Trang 11cùng với biểu đồ thì thực hiện thao tác sau:
+ Nhắp phải chuột vào vùng trống trong đồ thị làm xuất hiện hộp lệnh,
chọn lệnh Chart Option.
+ Trong hộp thoại Chart Option, chọn thẻ Data Table sau đó đánh dấu
chọn vào ô Show data table.
Ví dụ:
Khi dạy bài 30: Vấn đề phát triển giao thông vận tải và thông tin liên lạc,
giáo viên đưa ra bài tập:
Cho bảng số liệu sau:
Tỉ trọng khối lượng vận chuyển phân theo các loại hình vận tải ở nước ta, năm
2006 (Đơn vị %)Loại hình vận tải Khối lượng vận chuyển
+ Bôi đen vùng dữ liệu cần lập biểu đồ
+ Nháy vào biểu tượng Chart Wizard trên thanh công cụ, xuất hiện hộp thoại Chart Wizard Lựa chọn Pie -> next để chuyển sang bước tiếp theo
Trang 12+ Gõ tiêu đề cho biểu đồ vào dòng Chart title.
+ Nhấn nút Next để chuyển sang bước chọn nơi đặt biểu đồ, đồ thị, chọn
Sheet2 trong ô As object In.
+ Nhấn nút Finish để kết thúc, ta có biểu đồ hoàn chỉnh
Trang 13Tỉ trọng các loại hình vận tải phân theo khối lượng vận chuyển ( Đơn vị %)
Đường sắt Đường bộ Đường sông Đường biển
- Để chuyển màu, biểu tượng cho đối tượng ta bấm phải chuột lên vùng muốn đổi,xuất hiện Fomat Data Point, kích vào Fomat Data Point
- Trong hộp thoại Fomat Data Point chọn Fill Effects -> pattern, trong Foregroundchọn Black -> ok -> ok ta sẽ được màu như ý
Tương tự ta làm với các đối tượng tiếp theo Ta có biểu đồ như sau:
Tỉ trọng các loại hình vận tải phân theo khối lượng vận chuyển ( Đơn vị %)
Đường sắt Đường bộ Đường sông Đường biển
Trang 14Cơ cấu diện tích gieo trồng cây công nghiệp, giai đoạn 1975 - 2005 (Đơn vị: %)
Năm Cây công nghiệp hàng năm Cây công nghiệp lâu năm
Yêu cầu : Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện sự biến động cơ cấu diện tích gieo trồng
cây CN ở nước ta phân theo cây công nghiệp lâu năm và cây công nghiệp hàngnăm
- Cách vẽ trên Microsoft Excel:
+ Nhập bảng số liệu vào Excel
+ Bôi đen phần dữ liệu cần vẽ biểu đồ
Nháy vào biểu tượng
Chart Wizard trên
thanh công cụ, xuấthiện hộp thoại
Chart Wizard Lựa
chọn Area -> next đểchuyển sang bước tiếptheo
- Trong hộp thoại Chart Wizard Step 2 of 4, chọn Source Data, chọn Series để điềncác năm ở trục hoành vào ô Category ( X) axis labels