chuyên đề phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn sinh học lớp 9 THCS

Nội dung chuyên đề này nhằm đề cập tới những vấn đề lí luận chung, lí luậnriêng của việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi, trong đó tập trung nghiên cứutới học sinh giỏi môn Sinh học

CHUYÊN ĐỀ:

PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

MÔN SINH HỌC 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

NGƯỜI THỰC HIỆN: NGUYỄN THỊ VÂN ANH

Tôi xin trân thành cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban giám hiệu trường THCS Vĩnh Tường, tập thể các thầy cô giáo tại trường THCS Vĩnh Tường– Huyện Vĩnh Tường – Tỉnh Vĩnh Phúc Cảm ơn sự ủng hộ nhiệt tình của tập thể các em học sinh đặc biệt là các em học sinh khối lớp 9 trong trường THCS Vĩnh Tường

Tôi trân thành cảm ơn các thầy cô giáo giảng dạy môn Sinh học trong các nhà trường THCS Huyện Vĩnh Tường – Tỉnh Vĩnh Phúc.

Tôi cũng trân thành cảm ơn những người bạn, những người đồng nghiệp của tôi hiện đang công tác ở nhiều trường THCS trong và ngoài Huyện Vĩnh Tường.

Cuối cùng tôi xin trân thành cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điều kiện, cũng như sự động viên từ phía những người thân trong gia đình tôi!

MỤC ĐÍCH CHUYÊN ĐỀ

Phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học lớp 9 Trung học cơ sở.

Nội dung chuyên đề này nhằm đề cập tới những vấn đề lí luận chung, lí luậnriêng của việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi, trong đó tập trung nghiên cứutới học sinh giỏi môn Sinh học 9

Chuyên đề này còn đề cập tới thực trạng vấn đề phát hiện và bồi dưỡng học sinhgiỏi môn Sinh hoc 9, từ đó tìm và thực hiện một số giải pháp nhằm khắc phụcnhững điểm tồn tại đó, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọntrong mỗi nhà trường THCS

Nội dung chuyên đề cũng đề cập tới một số yêu cầu đối với nhà trường, giáoviên, học sinh và các cấp, các ngành có liên quan trong việc góp phần nâng caochất lượng học sinh giỏi THCS, những bài học rút ra từ thực tiễn, khả năng ápdụng, hiệu quả sáng kiến,

Chuyên đề này đề cập tới một số kiến nghị, đề xuất với nhà trường, địa phương,các cấp quản lý giáo dục nhằm nâng cao hiệu quả việc phát hiện và bồi dưỡng họcsinh giỏi THCS

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT – BẢNG BIỂU

CHƯƠNG 1 MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Đảng và Nhà nước ta luôn quan đến vấn đề giáo dục Nghị quyết Đại hội IX củaĐảng nhấn mạnh: ((Phát triển Giáo dục - Đào tạo là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng cường kinh tế nhanh và bền vững ))

Chất lượng giáo dục - đào tạo là vấn đề mà toàn xã hội quan tâm Vậy làm thếnào để nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo, nhất là trong thời kỳ hiện nay làvấn đề lớn đặt ra đối với toàn xã hội, nhưng chịu trách nhiệm trực tiếp nhất chính

là những người làm công tác trong ngành giáo dục ở tất cả các ngành học, bậc học;cấp học, trong đó có bậc THCS

Trong những năm gần đây ở mỗi nhà trường THCS vấn đề nâng cao chất lượnggiáo dục đại trà và chất lượng giáo dục mũi nhọn học sinh giỏi đã được quan tâmnhiều hơn Nhiều thầy cô giáo giảng dạy môn Sinh học THCS đã có nhiều tâmhuyết với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi trong đó có HSG môn Sinh học 9 Tuynhiên kết quả đạt được vẫn chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của nhà trườngcũng như toàn xã hội Việc bồi dưỡng học sinh giỏi ở nhiều khi vẫn chỉ mang tínhhình thức và còn nhiều hạn chế

Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung và chất lượng họcsinh giỏi môn Sinh học lớp 9 THCS nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng họcsinh giỏi cả về số lượng và chất lượng cho nhà trường là vấn đề cần giải quyết Xuất phát từ những yêu cầu trên nên tôi chọn chuyên đề:

(( Phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học lớp 9 THCS ))

1.2 Mục tiêu – Phạm vị ngiên cứu

1.2.1 Mục tiêu

Đề tài nhằm nâng cao chất lượng học sinh giỏi môn sinh học 9 qua các kỳ thichọn học sinh giỏi vòng Huyện và vòng Tỉnh, hướng tới có nhiều học sinh đạt họcsinh giỏi vòng Tỉnh và tỉ lệ các học sinh thi đỗ vào các trường chuyên cao

1.3 Mục đích nghiên cứu.

Chuyên đề này nhằm đề xuất một số giải pháp nhằm phát hiện và bồi dưỡng họcsinh giỏi môn Sinh học lớp 9 THCS, góp phần nâng cao hiệu quả của việc tổ chứcbồi dưỡng học sinh giỏi đồng thời tạo nguồn cho các cấp học tiếp theo

1.4 Ý nghĩa thực tiễn

Những vấn đề cơ bản, những giải pháp chủ yếu của đề tài này đã được áp dụngngay vào thực tiễn giảng dạy tại trường THCS Vĩnh Tường – Huyện Vĩnh Tường -Tỉnh Vĩnh Phúc, và đã mang lại hiệu quả tốt

1.5 Kết cấu của chuyên đề

Chuyên đề này gồm 5 chương:

Chương 1: Mở đầu

Chương 2: Cơ sở khoa học của việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi

Chương 3: Một số giải pháp nhằm phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi

môn sinh học 9 THCSChương 4: Kết quả việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9THCS

Chương 5: Kết luận

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC PHÁT HIỆN, BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN SINH HỌC 9 THCS VÀ QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở khoa học

2.1.1 Cơ sở lí luận

Trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII đã nêu: ((Cùng với khoa học và công nghệ, giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài ))

Như vậy, Giáo dục - Đào tạo nói chung và bồi dưỡng “nhân tài” nói riêng là vấn

đề cấp bách, bởi hơn lúc nào hết đất nước ta đang cần những con người tài năng,nhiệt huyết để đón đầu, tiếp thu những thành tựu khoa học mới, những công nghệhiện đại, những phát minh, sáng chế mới có giá trị cao để đáp ứng những yêu cầucủa đất nước nhất là trong thời kỳ hiện nay

Đào tạo và bồi dưỡng nhân tài là nhiệm vụ cao cả của toàn xã hội, song tráchnhiệm trực tiếp là của những người làm công tác giáo dục, trong đó có bậc họcTrung học cơ sở (THCS) Tại Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII về Giáo dục -Đào tạo đã chỉ rõ: ((Trường THCS và mọi giáo viên THCS đều có nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi ))

Việc phát hiện và tổ chức bồi dưỡng học sinh giỏi và thi học sinh giỏi là một nộidung vô cùng quan trọng trong giáo dục – đào tạo và có ý nghĩa rất to lớn nhằm:

“Động viên, khích lệ những học sinh và những giáo viên dạy giỏi; góp phần thúc đẩy cải tiến, nâng cao chất lượng dạy và học, chất lượng công tác quản lý, chỉ đạo của các cấp quản lý giáo dục; đồng thời phát hiện học sinh có năng khiếu để tiếp tục bồi dưỡng ở các cấp học cao hơn, nhằm đào tạo nhân tài cho đất nước”

(Điều 1–Quy chế thi chọn học sinh giỏi, ban hành kèm theo quyết định số3479/1997/QĐ - Bộ GD – ĐT)

2.1.2 Cơ sở thực tiễn

Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, có khả năng cung cấp cho học sinh một

khối lượng tri thức phong phú về các hiện tượng tự nhiên, các quy luật sinh học,kiến thức về các dạng sinh vật sống như: Thực vật, Động vật, Vi sinh vật, Conngười, … hình thành, hoàn thiện cho học sinh những kỹ năng, kỹ xảo bộ môn hếtsức cần thiết trong cuộc sống , đặc biệt là những kỹ năng về ứng dụng kiến thứcvào thực tế đời sống, sản xuất, học tập,… là cơ sở để bồi dưỡng cho học sinh thếgiới quan khoa học và những quan điểm nhận thức đúng đắn, khả năng hình thànhcho học sinh nhân cách con người mới trong xã hội, đồng thời còn là môn khoahọc cung cấp cho đất nước những “ nhân tài” trong lĩnh vực sinh học.

Học sinh khối lớp 9 là lớp cuối cấp của nhà trường THCS, các em ở giai đoạnnày đang có nhiều sự thay đổi về mặt tâm sinh lý, cũng như có sự hoàn thiện hơn

về trí tuệ, khả năng học tập, ý thức học tập, tạo điều kiện thuận lợi cho việc pháthuy năng lực của các em, là cơ sở để nâng cao chất giảng dạy, bồi dưỡng, cũngnhư qua các kỳ thi học sinh giỏi Tuy nhiên những đặc điểm trên cũng tiềm tàngnhiều yếu tố gây khó khăn cho chất lượng bộ môn Sinh học, nhất là chất lượnghọc sinh giỏi

Phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi là nhiệm vụ của mỗi giáo viên làm công tácgiảng dạy trong nhà trường THCS Tuy nhiên hiệu quả của việc phát hiện và bồidưỡng học sinh giỏi qua các kỳ thi cao hay thấp lại không giống nhau ở mỗi nhàtrường, mỗi thầy cô giáo đứng bồi dưỡng đội tuyển Điều đó khẳng định: phát hiện

và bồi dưỡng học sinh giỏi là vấn đề cần được xem xét, đánh giá, nhận định từ nhàtrường tới tổ chuyên môn, giáo viên,…

2.2 Mô hình nghiên cứu

Xuất phát từ cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn và thực trạng của vấn đề Phát hiện và

bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học lớp 9 THCS mà tôi xây dựng kế hoạchnghiên cứu và phương pháp thực hiện

2.2.1 Quá trình nghiên cứu.

Đề tại này được tôi thực hiện bắt đầu từ năm học 2000 – 2001 đến nay

Năm học 2000 – 2001 là năm học đầu tiên tôi thực hiện sáng kiến này tại trườngTHCS Thổ Tang, do đó còn gặp một số khó khăn nhất định trong phương pháp

thực hiện Đội tuyển học sinh giỏi trong năm học đó mặc dù chỉ được tập trunghọc tập trong một thời gian rất ngắn trước khi diễn ra kỳ thi vô địch để chọn họcsinh giỏi vòng trường và kỳ thi học sinh giỏi vòng huyện Tuy nhiên, kết quả họcsinh giỏi năm học đó là khá cao trong toàn huyện: có HS đạt giải nhất Huyện vàcũng là HS đạt giải ba Tỉnh duy nhất của huyện.

Năm học 2004 – 2005, là năm thứ 2 tôi áp dụng sáng kiến này vào thực tiễn côngtác giảng dạy, phát hiện và bồi dường học sinh giỏi môn Sinh học 9 Rút kinhnghiệm từ những điểm còn hạn chế của năm học trước, tôi đã chủ động trong việcnghiên cứu các giải pháp, chủ động hơn về mặt thời gian, nội dung, cách tổ chứcchọn học sinh và cách thức bồi dưỡng học sinh Chú ý đặc biệt yếu tổ chủ quan từhọc sinh, phát huy tính chủ động, sáng tạo, nghiêm túc trong các hoạt động học tậpcủa học sinh trong các giờ học chính khóa cũng như bồi dưỡng học sinh giỏi Dovậy kết quả đạt được của năm học 2004 – 2005 có sự tiến bộ rõ rệt, có sự chuyểnbiến mạnh mẽ về chất lượng bộ môn cũng như chất lượng học sinh giỏi: có HS đạtgiải nhì trong kì thi HSG Huyện Vĩnh Tường và cũng là HS đạt giải nhì trong kìthi HSG Tỉnh Vĩnh Phúc

Năm học 2007 – 2008 là năm học thứ 3 tôi trực tiếp giảng dạy và chịu tráchnhiệm về đội tuyển học sinh giỏi môn Sinh học khối lớp 9 tại Trường THCS VĩnhTường vốn đã có bề dày truyền thống trong công tác bồi dưỡng HSG và cũng lànơi qui tụ các em HS chăm chỉ học tập Phát huy những thuận lợi và những kếtquả đã đạt được trong năm học trước, cùng với sự tích cực nghiên cứu và hoànthiện chuyên đề này của bản thân, cũng như nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện

từ nhiều phía Tôi đã áp dụng chuyên đề này ngay từ những buổi học đầu tiên củanăm học mới Việc phát hiện và chọn học sinh giỏi được tôi thực hiện ngay saunhững bài học đầu tiên của các em học sinh khối lớp 9 Sau khi chọn được độituyển tôi tiến hành ngay vào việc thực hiện các giải pháp bồi dưỡng học sinh giỏitheo sáng kiến kinh nghiệm này và đã mang lại hiệu quả tốt hơn nhiều so với nămhọc trước đó:có nhiều HS đạt giải cao của Huyện và có 16 HS đạt giải cao trong kì

thi HSG vòng tỉnh Đội tuyển Sinh học được xếp thứ nhất đồng đội trong toàntỉnh.

Năm học 2009 – 2010 là năm học thứ 4 tôi trực tiếp giảng dạy và chịu tráchnhiệm về đội tuyển học sinh giỏi môn Sinh học khối lớp 9 tại Trường THCS VĩnhTường Cũng như năm học trước, tôi đã áp dụng chuyên đề này ngay từ nhữngbuổi học đầu tiên của năm học mới theo sáng kiến kinh nghiệm này và đã mang lạihiệu quả tốt hơn nhiều so với năm học trước đó Thành tích của đội tuyển HSGnăm 2009-2010 được đánh giá là ((tốt nhất trong nhiều năm trước đó)): có nhiều HSđạt giải cao của Huyện và có 19 HS của trường THCS Vĩnh Tường đạt giải caotrong kì thi HSG vòng tỉnh chiếm tỉ lệ 100% Đội tuyển Sinh học được xếp thứnhất đồng đội trong toàn tỉnh

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.2.1 Nghiên cứu tài liệu:

Trong quá trình thực hiện, tôi đã nghiên cứu nhiều tài liệu liên quan như: Sáchgiáo khoa, sách giáo viên môn sinh học từ lớp 6 đến lớp 9; tài liệu bồi dưỡng giáoviên, bồi dưỡng học sinh giỏi; tài liệu về đổi mới nội dung chương trình và sáchgiáo khoa,internet…

2.2.2.2 Điều tra sư phạm

Đối với phương pháp này tôi lấy số liệu từ danh sách kết quả thi chọn học sinhgiỏi vòng huyện và vòng Tỉnh của một số năm học (từ năm 2006 – 2007

Sau khi có số liệu tôi tiến hành tổng hợp, phân tích đánh giá từ đó khái quát hóanhững số liệu đó để sử dụng vào mục đích nghiên cứu và thể hiện đề tài sáng kiếnnày

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN SINH HỌC 9 THCS

A Phát hiện học sinh giỏi môn Sinh học 9

1 Tiêu chí chọn học sinh giỏi môn Sinh học.

Việc phát hiện và chọn học sinh vào đội tuyển học sinh giỏi môn Sinh học theotôi cần vào một số tiêu chí sau:

Thứ nhất, về kiến thức: các em được chọn vào đội tuyển cần nắm chắc kiến thức

cơ bản trong sách giáo khoa, từ đó phát triển thêm kiến thức nâng cao

Thứ hai, về kỹ năng: có một số kỹ năng cơ bản đặc thù bộ môn tốt như: phân tích

số liệu, tổng hợp kiến thức, lập sơ đồ, làm bài tập sinh học,…

Thứ ba, về phẩm chất, năng lực tư duy: đây là một tiêu chí cực kỳ quan trọng.

Trong chọn học sinh giỏi cần dựa vào nhiều phẩm chất , năng lực tư duy của họcsinh, trên cơ sở đó xây dựng theo một số tiêu chuẩn sau:

+ Tinh : Khả năng nhạy bén trong học tập

+ Nhanh: Phát hiện và giải quyết vấn đề nhanh chóng, sáng tạo

+ Chắc: Khi giải quyết vấn đề, trình bày , thể hiện có sự chắc chắn, chính xác,hiệu quả

Thứ tư, về thái độ: các em phải thực sự yêu thích bộ môn, say mê với những nội

dung học tập của bộ môn, học tập nghiêm túc, kiên trì,…

Ngoài ra khi chọn học sinh giỏi tôi còn quan tâm đến tâm lý lứa tuổi, hoàn cảnhgia đình của học sinh, sức khỏe của học sinh,…

2 Biện pháp thực hiện

Để thực hiện được việc phát hiện học sinh giỏi môn Sinh học 9 tôi đã thực hiệnmột số giải pháp sau:

Một là, phân loại học sinh ngay từ khi mới nhận các lớp khối 8 Việc phân loại

học sinh được thực hiện bằng cách lấy số liệu thống kê cuối năm và các bài kiểm

tra kiến thức bộ môn của năm học trước Sau khi có được số liệu và kết quả kiểmtra, tôi chia học sinh trên lớp thành 3 đối tượng là: Yếu; Trung bình và Khá -Giỏi

Sau khi đã phân loại được học sinh, tôi lập và thực hiện kế hoạch phát hiện vàchọn đội dự tuyển HSG đối với học sinh khá - giỏi và đồng thời tìm biện phápgiúp đỡ học sinh yếu

Hai là, tạo ra các tình huống có vấn đề để học sinh tự giải quyết vấn đề, hoặc có

sự hướng dẫn của giáo viên như các câu hỏi có nội dung về: giải thích, chứngminh, tại sao, như thế nào,…từ đó phát hiện ra tố chất bộ môn của các em

Muốn vậy tôi đã áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học nói chung đặc biệt

là phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm, sử dụng tối đa giá trịcủa các Thiết bị dạy học, tổ chức các hoạt động học tập,…

Ba là, thực hiện đa dạng hoá các hình thức kiểm tra đánh giá và sát đối tượng

kiểm tra, có điểm thưởng cho học sinh Thường xuyên đề ra các câu hỏi và các bàitập về nhà hoặc đề thi các năm học trước cho học sinh làm rồi thu lại chấm nhằmphát hiện những điểm sáng tạo của học sinh, đồng thời phát hiện lỗi sai của họcsinh từ đó uốn nắn, sửa chữa kịp thời

Bốn là, lồng ghép những kiến thức thực tế trong sản xuất, đời sống, phát hiện

mới về sinh học,… vào bài giảng làm cho bài giảng sinh động và thiết thực Nhờvậy mà đánh giá được mức độ yêu thích bộ môn, hứng thú học tập và ý thức họctập học tập của học sinh

Trên cơ sở đó tôi tiến hành chọn lựa những học sinh phù hợp với tiêu chuẩn trênnhư: yêu thích môn Sinh học và học tập tích cực, có những phẩm chất, kỹ năng cơbản bộ môn vào đội tuyển bồi dưỡng học sinh giỏi

3 Kết quả phát hiện và chọn đội dự tuyển HSG

Đây là khâu đầu tiên nhưng vô cùng quan trọng quyết định đến chất lượng họcsinh giỏi Việc phát hiện học sinh giỏi được tôi thực hiện ngay từ khi nhận và dạymôn Sinh học khối lớp 8 Nhưng do đặc trưng của Trường THCS Vĩnh Tường làtrường trọng điểm chất lượng của Huyện Vĩnh Tường nên công tác chọn đội tuyển

HSG môn Sinh học gặp rất nhiều khó khăn: Đa số các em đều đăng kí vào các độituyển Toán, Tiếng Anh, Vật lí, Hóa học một số em khác không được chọn vàonhững đội tuyển trên cũng không tham gia đội tuyển HSG môn Sinh học vì theonguyện vọng của gia đình muốn các em tập trung học 3 môn chính là: Toán, TiếngAnh và Văn Vì thế, công tác phát hiện HS có năng khiếu học môn Sinh họckhông mang lại hiệu quả do khách quan đem lại( phát hiện nhưng không chọnđược theo tiêu chí đã đặt ra).

Cuối cùng, tôi vận động những em không được chọn vào các đội tuyển như mongmuốn nhưng có hứng thú với môn Sinh học, gặp và động viên cha mẹ các em đồng

ý cho con mình tham gia đội tuyển HSG môn Sinh học Và chiến lược tôi đặt ra làtập trung cao độ cho công tác bồi dưỡng HSG

B Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9 THCS

I Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học

Kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi được thực hiện ngay từ đầu năm và căn cứ vào

kế hoạch chuyên môn của nhà trường Kế hoạch chi tiết được xây dựng theo từngtuần, từng tháng có chủ điểm cụ thể Sau mối một nội dung cơ bản đều có các bàikiểm tra, đánh giá hoặc thi

Kế hoạch dạy đội tuyển :

1 Giai đoạn 1( theo định hướng của trường)

Số tiết

1 1 Tìm hiểu về di truyền học, các khái niệm về di

truyền và biến dị

3

2 1 Phương pháp giải bài tập về lai một cặp tính trạng 3

2 Luyện giải bài tập về lai một cặp tính trạng 3

2 Lai hai cặp tính trạng Di truyền đồng trội 3

4 1 Phương pháp giải bài tập về lai hai cặp tính trạng 3

2 Luyện giải bài tập về lai hai cặp tính trạng 3

5 12 Khảo sát lần 1Tìm hiểu chu kì tế bào- Biến đổi của NST trong 3

chu kì tế bào

3

8 1 Phương pháp giải bài tập về giảm phân và thụ tinh 3

2 Cơ chế xác định giới tính Di truyền liên kết với

giới tính

3

2 Phương pháp giải bài tập di truyền liên kết với giới

tính, liên kết gen

3

10 1 Khảo sát lần 3 3

12 1 Mối quan hệ giữa GenmARNProteinTính trạng 3

2 Phương pháp giải bài tập cơ chế di truyền ở cấp độ

2 Ôn tập về biến dị và di truyền học Người 3

2 Giai đoạn 2:( theo kế hoạch của phòng GD – ĐT Huyện Vĩnh Tường)

II Nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi

Sau khi chọn được đội tuyển, tôi bắt tay vào việc tổ chức hướng dẫn các em ôntập ngay sau những bài học đầu tiên của chương trình sinh học lớp 9

Nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi tập trung vào 2 vấn đề cơ bản sau:

1 Về kiến thức.

Để đảm bảo chất lượng học sinh giỏi môn Sinh hoc 9, tôi tổ chức hướng dẫn vàbồi dưỡng cho học sinh theo 2 nội dung cơ bản là lý thuyết và bài tập

a Lý thuyết cơ bản:

Để chuẩn bị kiến thức lý thuyết cho bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi chủ động ônluyện cho học sinh không chỉ có nội dung lớp 9 mà bao gồm cả nội dung ở lớp 8.

- Trọng tâm về kiến thức lý thuyết Sinh học 8 được thể hiện ở một số vấn đề cơbản như:

+ Sinh lý của tuần hoàn, hô hấp, têu hóa, thần kinh,…

+ Sự tiến hoá của một số cơ quan, hệ cơ quan ở người

+ Cơ chế tự bảo vệ cơ thể trước các loại vi rút, vi khuẩn gây bệnh

+ Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng của cơ thể sống, …

Hình thức ôn luyện nội dung kiến thức Sinh học 8 chủ yêuú là hướng dẫn và giaobài tập về nhà cho HS tự ôn tập

- Đến chương trình Sinh học lớp 9, nội dung chính gồm 2 phần chính là:

Phần 1 : Di truyền và Biến dị

Phần 2: Sinh vật và môi trường

Lượng kiến thức khá nhiều với nhiều nội dung mới, nhiều khái niệm trừu tượng,nhiều quy luật tự nhiên, đặc biệt là các bài toán sinh học Do vậy, tôi tìm hiểu vàđưa ra trọng tâm cần bồi dưỡng kiến thức lý thuyết Sinh học 9 cho HSG ở một sốvấn đề như:

Các qui luật di truyền của Menđen:

+ Một số khái niệm, thuật ngữ, ký hiệu trong di truyền biến dị

+ Các quy luật di truyền, phương pháp nghiên cứu di truyền của Menđen, trộihoàn toàn và trội không hoàn toàn, di truyền đồng trội,…

Cơ sở vật chất và cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào:

+ Đặc trưng của NST, bộ NST

+ Bản chất, cơ chế và ý nghĩa của các quá trình sinh học cơ bản như: Nguyênphân, Giảm phân, Thụ tinh

+ Cơ chế NST xác định giới tính, hiện tượng di truyền liên kết với giới tính

+ Di truyền liên kết gen,…

Cơ sở vật chất và cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử:

+ Cấu trúc, chức năng, cơ chế di truyền của ADN, ARN, Protein và mối quan hệgiữa Gen  mARN  Protein  Tính trạng

Hiện tượng biến dị:

+ Biến dị, các loại biến dị, cơ chế di truyền biến dị, ý nghĩa của hiện tượng biếndị…

+ Ứng dụng của hiện tượng di truyền trong chọn giống vi sinh vi sinh vật, câytrồng và vật nuôi

+ Giải thích một số hiện tượng di truyền biến dị

Tác động của con người với môi trường

b Lí thuyết nâng cao:

- Hệ quả của các qui luật di truyền

- Hiện tượng di truyền nhóm máu ở người

- Di truyền quần thể

- Vận dụng các qui luật di truyền

- Xây dựng các công thức giải bài tập

- Giải thích một số hiện tượng di truyền và biến dị trong tưn nhiên

c Bài tập

Nội dung bồi dưỡng cho học sinh giỏi gồm một số dạng cơ bản như:

- Các bài tập về các quy luật di truyền

- Bài tập về cơ sở vật chất ở cấp độ tế bào (NST): Nguyên phân, giảm phân, thụtinh,…

- Bài tập về cơ sở vật chất di truyền ở cấp độ phân tử: ADN, ARN, sinh tổng hợpPrôtêin,…

- Bài tập di truyền quần thể

- Bài tập về biến dị liên quan đến cơ sở vật chất di truyền: đột biến gen, đột biếnNST,…

cơ sở để học tốt môn Sinh học đông thời tạo tiền đề đề học tốt các môn học khác Trong quá trình học tập môn Sinh học, đặc biệt là khi ôn luyện học sinh giỏi, họcsinh thường được tiếp xúc với những vấn đề mới, những kiến thức rộng hơn, sâuhơn so với nội dung được giảng dạy trên lớp Đặc biệt là những bài toán Sinh học

mà các em được học tập và đó yêu cầu cao hơn, nhất là với học sinh khối lớp 9 đó

là kỹ năng giải bài tập sinh học

3 Các dạng bài tập đặc trưng.

- Bài tập trình bày nội dung vấn đề

- Bài tập so sánh, phân biệt các khái niệm, hiện tượng di truyền

- Bài tập nhận biết các hiện tượng di truyền

- Bài tập giải thích các hiện tượng tự nhiên

- Bài tập nhận dạng các qui luật di truyền

- Bài tập vận dụng các qui luật di truyền

- Bài tập vận dụng các cơ chế di truyền ở cấp độ tế bào và cấp độ phân tử.

- Bài tập giải thích hiện tượng biến dị

- Bài tập về hệ sinh thái

III Các phương pháp cơ bản, đặc trưng được sử dụng trong giải bài tập

Đối với việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học khối lớp 9 được xác định việcbồi dưỡng về lý thuyết cần tiến hành song song với bồi dưỡng về phương phápgiải bài tập, như vậy sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất

1 Bồi dưỡng kiến thức lý thuyết:

Sau khi tiến hành ôn tập và bồi dưỡng cho học sinh phần Biến dị Học sinh cần

trả lời các câu hỏi như: Phân biệt đột biến với thường biến?

Với câu hỏi này học sinh cần phải lập được bảng phân biệt sau:

- Là những biến đổi đột ngột trong vật

chất di truyền xảy ra ở cấp độ phân tử

(gen, ADN) hay cấp độ tế bào (NST)

- Do tác nhân gây đột biến ở môi

trường ngoài hay tác từ nhân môi

trường trong

- Di truyền được

- Phần lớn gây hại cho sinh vật

- Xảy ra riêng lẻ, không định hướng

- Tạo nguồn nguyên liệu sơ cấp cho

quá trình tiến hoá và chọn giống > có

ý nghĩa trực tiếp cho Chọn lọc tự

nhiên

- Là những biến đổi về kiểu hình củacùng một kiểu gen dưới tác động trựctiếp của môi trường

-Xảy ra do tác động trực tiếp của môitrường ngoài như đất đai, khí hậu, thứcăn…

- Không di truyền được

- Giúp sinh vật thích nghi trước sự biếnđổi của điều kiện mơi trường

- Xảy ra đồng loạt, theo một hướng xácđịnh

- Không di truyền được,không phải lnguồn nguyên liệu cho chọn giống vàtiến hoá  có ý nghĩa gián tiếp cho Chọnlọc tự nhiên

2 Hướng dẫn học sinh xây dựng một số công thức giải bài tập.

a So sánh lai một cặp tính trạng và lai hai cặp tính trạng.

- Trong lai một cặp tính trạng trội lặn hoàn toàn, F2 phân li thành 2 loại kiểu hình theo tỷ lệ 3 : 1, trong khi ở lai 2 cặp tính trạng chúng phân li thành 4 loại kiểu hìnhtheo tỷ lệ 9 : 3 : 3 : 1

Tỷ lệ này ứng với bình phương của biểu thức (3 + 1)

Số loạikiểugen

Tỉ lệkiểu gen

Số loạikiểuhình

Tỉ lệkiểuhình

+ Cây dị hợp về n cặp allen có 2n loại giao tử

+ Cây dị hợp về m cặp allen có 2m loại giao tử

- Tỉ lệ thể đồng hợp toàn trội =

m n m

1

* 2 1

- Tỉ lệ thể đồng hợp toàn lặn =

m n m

1

* 2 1

b Tìm số kiểu gen của một cơ thể.

Một cơ thể có n cặp gen nằm trên n cặp NST tương đồng, trong đó có k cặp gen

dị hợp và m=n-k cặp gen đồng hợp Số kiểu gen có thể có của cơ thể đó tính theo công thức:

m m n k n k n

Trong KG có 1 cặp gen dị hợp  21 loại giao tử

+ Trong KG có 2 cặp gen dị hợp  22 loại giao tử

+ Trong KG có 3 cặp gen dị hợp  23 loại giao tử

Vậy trong KG có n cặp gen dị hợp  2n loại giao tử