Chuyên đề ôn thi THPTQG đoạn trích “đất nước” (trích “trường ca mặt đường khát vọng” – nguyễn khoa điềm)

Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ: - Sau những cảm nhận mới mẻ và sâu sắc của nhà thơ về đất nước qua những phương diện không gian - địa lý, thời gian - lịch sử, phong tục

9 9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 36

11 Danh sách những tổ chức – cá nhân đã tham gia áp

dụng

38

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu:

Căn cứ vào nhiệm vụ trọng tâm của ngành Giáo dục và Đào tạo (GD &ĐT): Phát huy cao độ những thành tựu đạt được, khắc phục những hạn chế yếukém tồn tại để củng cố hệ thống giáo dục quốc dân, định hướng chiến lược phát

triển ngành giáo dục trong thời kỳ đổi mới nhằm Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài đáp ứng nhu cầu cho sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại

hoá đất nước trong thời đại ngày nay

Cùng với sự bùng nổ của khoa học, công nghệ, sự phát triển nhanh về kinh

tế, xã hội và xu thế hội nhập của thế giới, việc đổi mới nội dung chương trình đặt

ra nhiều yêu cầu đối với các hoạt động dạy học Phát triển giáo dục và đào tạođược xác định là quốc sách hàng đầu là một trong những động lực quan trọng thúcđẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huynguồn lực con người Đây là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, trong đó nhàgiáo là lực lượng nòng cốt

Dạy tốt là điều kiện và tiền đề để học tốt Người thầy giáo có vai trò quyếtđịnh đến chất lượng dạy học Giáo viên, thông qua các hoạt động giảng dạy vàgiáo dục góp phần cung cấp những kiến thức cơ bản, cần thiết cho học sinh Đồngthời cũng chính giáo viên là người có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình hình thànhnhân cách đối với học sinh

Nhằm mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Ngữ Văn trong nhàtrường trung học phổ thông; cụ thể là để học sinh có được tư duy hình tượng, tiếpcận vấn đề từ góc độ vận dụng phương pháp đặc thù bộ môn một cách tự thân, tựgiác, tạo hứng thú học tập tích cực và căn cứ vào tình hình thực tế Vì vậy, nămhọc 2018 - 2019, sau khi được phân công giảng dạy môn Ngữ Văn - Khối 12 Tôi

đã cùng nhóm chuyên môn xây dựng các chuyên đề với mục đích bồi dưỡng chohọc sinh những kiến thức nâng cao và rèn kỹ năng làm văn cho học sinh về các tácgiả, tác phẩm cụ thể Đồng thời cũng thuận lợi cho quá trình tự học, tự bồi dưỡnghàng năm của chúng tôi trong Tổ chuyên môn

Với tầm quan trọng đó ngay từ đầu năm học tôi đã chọn chuyên đề: Ôn thiTHPTQG đoạn trích “Đất Nước” (Trích “Trường ca Mặt đường khát vọng” –Nguyễn Khoa Điềm).

2 Tên sáng kiến: Ôn thi THPTQG đoạn trích “Đất Nước” (Trích “Trường

ca Mặt đường khát vọng” – Nguyễn Khoa Điềm)

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Trần Thị Nga

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Võ Thị Sáu

- Số điện thoại: 0949978642 Email: tranthinga.gvvothisau.edu.vn

4 Chủ đầu tư sáng kiến:

- Giáo viên: Trần Thị Nga

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Võ Thị Sáu

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Áp dụng vào quá trình giảng dạy môn

Ngữ văn 12

6 Ngày sáng kiến được áp dụng: 25/11/2019

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7.1 Về mặt lý luận:

- Các dạng đề đọc hiểu

- Tích hợp kiến thức về tác phẩm

- Các dạng đề nghị luận văn học (kèm theo hướng dẫn cách làm)

7.2 Khảo sát thực trạng: Công tác giảng dạy tại lớp 12 – Trường THPT 7.3 Mục đích đề tài nghiên cứu:

- Giúp học sinh nắm chắc kiến thức về tác giả Nguyễn Khoa Điềm và đoạntrích “Đất Nước” (Trích “Trường ca Mặt đường khát vọng”)

- Giúp học sinh nắm chắc và phân tích được giá trị nội dung và nghệ thuậtcủa đoạn trích Qua đó hiểu được nét mới của nhà thơ khi viết về đề tài đất nước

và phong cách nghệ thuật độc đáo của ông

- Giúp học sinh có cái nhìn so sánh với tác phẩm cùng thời, cùng đề tài đểthấy được những giá trị về nội dung cũng như về nghệ thuật của tác phẩm

7.4 Phương pháp nghiên cứu:

7.4.1 Phương pháp nghiên cứu:

- Điều tra, thực nghiệm, tiến hành khảo sát học sinh thường xuyên qua cácbài kiểm tra, sau đó đánh giá và bổ sung những nội dung và phần kỹ năng yếukém của học sinh

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp, khái quát

7.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Áp dụng 12A1, 12A4

7.4.3 Mô tả chi tiết:

PHẦN A NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

I KIẾN THỨC CƠ BẢN:

1 Những điểm cơ bản về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm :

- Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943, ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên

Huế, quê gốc ở thành phố Huế Ông sinh trưởng trong một gia đình trí thức cáchmạng

- Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế hệ thơ trẻnhững năm chống Mĩ Thơ ông giàu chất suy tư, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm

tư của người trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân

- Nguyễn Khoa Điềm được tặng giải thưởng Nhà nước về văn học và nghệ thuậtnăm 2000

- Tác phẩm chính : Đất ngoại ô (tập thơ, 1972); Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974); Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (tập thơ, 1986); Cõi lặng (tập thơ, 2007).

2 Trường ca “Mặt đường khát vọng” và đoạn trích “Đất nước ”:

- Trường ca “Mặt đường khát vọng” viết năm 1971, tại chiến khu Trị- Thiên, giữakhông khí sục sôi chống Mĩ của cả dân tộc Bản trường ca viết về sự thức tỉnh củatuổi trẻ các thành thị vùng bị tạm chiếm ở miền Nam trước năm 1975, nhận rõ bộmặt xâm lược của đế quốc Mĩ, hướng về nhân dân, đất nước, ý thức được sứmệnh của thế hệ mình, họ đứng dậy xuống đường đấu tranh hoà nhập với cuộcchiến đấu của toàn dân tộc

- Đoạn trích “Đất nước” được trích ở phần đầu chương V của trường ca “Mặtđường khát vọng” Đây là chương hay nhất, thể hiện sâu sắc nhất tư tưởng chủ đề

của cả tác phẩm – tư tưởng Đất Nước của nhân dân Tư tưởng này không chỉ có ý

nghĩa thôi thúc tuổi trẻ trong các đô thị miền Nam tham gia vào cuộc đấu tranhgiải phóng đất nước lúc bấy giờ mà còn có ý nghĩa lâu dài với con người Việtnam vốn yêu tha thiết tổ quốc mình

3 Đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của đoạn trích:

- Nội dung: Đoạn thơ là những cảm nhận mới mẻ của Nguyễn Khoa Điềm về

đất nước trên nhiều bình diện (chiều dài của lịch sử, chiều rộng của không gian lãnh thổ địa lý và chiều sâu của văn hoá, phong tục…) Qua đó, nhà thơ khẳng

định tư tưởng lớn : Đất nước là của Nhân dân, Nhân dân chính là người đã làm raĐất nước

- Nghệ thuật:

+ Sử dụng sáng tạo chất liệu văn hóa dân gian: những phong tục tập quán, nhữnghuyền thoại, huyền sử, những câu thành ngữ, tục ngữ… gợi lên một không giannghệ thuật gần gũi, đầy cảm xúc và những liên tưởng mới về Đất Nước

+ Hình thức thơ trữ tình chính luận rất độc đáo: thể thơ tự do, phóng túng, lối tưduy hiện đại và tính triết luận của tác phẩm nhằm trả lời cho các câu hỏi: ĐấtNước có từ bao giờ? Đất Nước là gì? Ai đã làm nên Đất Nước?

+ Giọng điệu thủ thỉ tâm tình như lời trò chuyện của anh và em tạo nên âm vangngân nga sâu lắng và trang trọng về Đất Nước và Nhân dân

II MỘT SỐ DẠNG ĐỀ VÀ GỢI Ý LÀM BÀI

1 Dạng câu hỏi đọc - hiểu:

Đề 1

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể.

Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

Tóc mẹ thì bới sau đầu

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo, cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng

Đất Nước có từ ngày đó…”

(Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm,

Ngữ văn 12, Tập 1, tr.120, Nxb Giáo dục, 2013)

Đọc đoạn thơ trên và thực hiện những yêu cầu sau:

1 Hãy nêu nội dung chính của đoạn thơ?

2 Tại sao từ Đất Nước được viết hoa?

3 Tác giả đã trả lời câu hỏi “Đất Nước là gì?” trên những phương diện cụ thể nào? Lời thơ đã gợi nhắc người đọc nhớ đến các sáng tác văn học dân gian, các phong tục tập quán, các truyền thống tốt đẹp nào của dân tộc?

4 Các cụm từ “ngày xửa ngày xưa”, “miếng trầu bây giờ bà ăn”, “trồng tre mà đánh giặc”, “gừng cay muối mặn” gợi nhắc anh/chị nhớ tới những thể loại văn họcdân gian nào?

Gợi ý:

1. Nội dung chính của đoạn thơ: trả lời câu hỏi Đất Nước có tự

bao giờ?

- Tác giả khẳng định lịch sử lâu đời của đất nước

- Đất Nước kết tinh trong phong tục tập quán, thói quen, truyền

thống… và hiện diện trong những gì bình dị, thân thuộc ở

quanh ta

0,5

2. Từ Đất Nước được viết hoa thể hiện sự tôn trọng, ngợi ca,

thành kính thiêng liêng khi cảm nhận về Đất Nước của nhà thơ

Nguyễn Khoa Điềm

0,5

3. - Bằng việc sử dụng chất liệu văn hóa dân gian đậm đặc,

Nguyễn Khoa Điềm đã đưa người đọc trở về với thời xa xưa,

cùng với những truyện cổ tích: Tấm Cám, Thánh Gióng, Thạch

Sanh, miếng trầu bà ăn, những cái kèo, cái cột

- Tác giả gợi nhắc về cội nguồn của dân tộc cùng với những

phong tục, tập quán: tục ăn trầu, đặt tên thật xấu cho con, búi

tóc sau đầy của người phụ nữ; truyền thống đánh giặc giữ nước

của nhân dân Việt Nam ta (Đất Nước lớn lên khi dân mình biết

trồng tre mà đánh giặc)

1,0

4. - “Ngày xửa ngày xưa”, “miếng trầu bây giờ bà ăn”: gợi nhắc

đến thể loại truyện cổ tích

-“Gừng cay muối mặn”: thể loại ca dao.

- “Trồng tre mà đánh giặc”: thể loại truyền thuyết.

1,0

Đề 2:

Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời

(Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm,

Ngữ văn 12, Tập 1, tr.120, Nxb Giáo dục, 2013)

1 Đoạn thơ trên được viết theo thể thơ gì?

2 Nêu ý chính của đoạn thơ?

3 Hãy lí giải ngắn gọn vì sao nhà thơ viết “Đất Nước là máu xương của mình”? Từ “hóa thân” trong đoạn thơ trên có ý nghĩa gì?

4 Từ cảm nhận về đoạn thơ, hãy viết một đoạn văn ngắn

(khoảng 5 đến 7 dòng) nói về trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay với đất nước

Gợi ý:

2. Đoạn thơ là lời nhắn nhủ chân thành, tha thiết về

trách nhiệm của mỗi người với đất nước Đất nước

là máu xương Vì vậy, mỗi người cần phải biết gắn

bó, san sẻ và hóa thân cho đất nước, làm nên

đất nước bền vững muôn đời

0,5

3. - Nhà thơ viết: “Đất Nước là máu xương của mình”

vì đất nước không trừu tượng, xa xôi mà đất nước

kết tinh, hóa thân trong mỗi con người Mỗi người

cần bảo vệ, giữ gìn đất nước như sinh mệnh, sự

sống của chính mình

- Từ “hóa thân” trong đoạn thơ có ý nghĩa chỉ hành

động sẵn sàng cống hiến, hi sinh cho đất nước

1,0

4. - Hình thức: viết đoạn văn đúng quy định với số

câu theo yêu cầu của đề

- Nội dung: học sinh có thể trình bày suy nghĩ

riêng của mình về trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm

nay với đất nước Nhưng nói chung, cần đảm bảo

+ Tích cực lao động, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc;

+ Phát huy văn hóa, truyền thống tốt đẹp của dân

tộc;

+ Sẵn sàng chiến đấu, hi sinh vì độc lập, chủ

quyền quốc gia dân tộc khi Tổ quốc cần,

1,0

2 Một số dạng đề nghị luận 5 điểm :

ĐỀ 3:

Cảm nhận của anh/chị về đọan thơ sau đây trong đọan trích Đất nước (trích trường ca Mặt đường khát vọng)của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm

Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

Tóc mẹ thì bới sau đầu

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo, cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng

Đất Nước có từ ngày đó…

Hướng dẫn làm bà i

I/ Mở bài :

- Giới thiệu tác giả, tác phẩm:

+ Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước Đất nước,nhân dân, cách mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

+ “Đất nước” là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đườngkhát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình TrịThiên

- Nêu vấn đề và trích dẫn đoạn thơ:

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi ………

Đất Nước có từ ngày đó”.

Chín câu thơ đầu tiên trong đoạn trích Đất nước nhà thơ suy tư về cội nguồn, quá

khứ dân tộc để trả lời cho câu hỏi: Đất Nước có từ bao giờ?

II/ Thân bài :

1 Khái quát về chương Đất Nước và đoạn thơ cảm nhận:

- Hoàn cảnh sáng tác, nội dung bản trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Vị trí của đoạn trích Đất Nước, vị trí của đoạn thơ cảm nhận

- Cảm xúc chủ đạo của đoạn thơ: Toàn đọan thơ có chín câu, được viết theo thểthơ tự do, hình ảnh thơ giàu sức liên tưởng…, nhà thơ giúp cho người đọc cónhững suy nghĩ, cảm nhận về cội nguồn và sự hình thành của Đất Nước một cáchsâu sắc

2 Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ:

a Hai câu đầu: Nguyễn Khoa Điềm tự hào khẳng định lịch sử lâu đời của Đất Nước

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể”.

- Ba chữ “đã có rồi” cùng với câu thơ mang cấu trúc khẳng định, nhà thơ đã thểhiện niềm kiêu hãnh và tự hào về lịch sử lâu đời của Đất Nước

- “Ngày xửa ngày xưa” là nhịp điệu ngàn đời của lời cổ tích vừa gợi lên cái xaxăm của chiều dài lịch sử, lại vừa gợi ra sự gần gũi thân quen trong kí ức tuổi thơcủa mỗi người Cách viết này khiến Đất Nước xa mà trở nên gần, tưởng mênhmông mà hết sức gần gũi, thân quen

b Sáu câu tiếp:

- Những phát hiện mới của nhà thơ về Đất Nước: Đất Nước dù to lớn, thiêng liêng

đến đâu thì vẫn phải bắt đầu từ những thứ bình dị (miếng trầu) Đất Nước gắn liền

với truyền thống văn hóa, phong tục và trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước kiêncường, bất khuất của nhân dân.

Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

- Đất Nước hiện lên từ cái búi tóc sau đầu của mẹ, ẩn trong tình nghĩa mặn nồngson sắc của mẹ cha

- Đất Nước tồn tại ở mọi phương diện của đời sống, tồn tại quanh ta, ngay cảtrong những sự vật nhỏ bé, bình thường:

Cái kèo, cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng

- Đọan thơ mở đầu trả lời cho câu hỏi về cội nguồn đất nước - một câu hỏi

quen thuộc, giản dị bằng cách nói cũng rất giản dị, tự nhiên nhưng cũng rất mới

lạ: nhà thơ không tạo ra khoảng cách sử thi để chiêm ngưỡng và ca ngợi đất

nước hoặc dùng những hình ảnh mĩ lệ, mang tính biểu tượng để cảm nhận và lýgiải, mà dùng cách nói rất đỗi giản dị, tự nhiên với những gì gần gũi , thân thiết ,bình dị nhất

- Gịong thơ thâm trầm, trang nghiêm; cấu trúc thơ theo lối tăng cấp : Đất nước

đã có; Đất Nước bắt đầu; Đất Nước lớn lên; Đất Nước có từ… giúp cho người

đọc hình dung cả quá trình sinh ra, lớn lên, trưởng thành của đất nước trong thời

gian trường kỳ của con người Việt Nam qua bao thế hệ Đặc biệt là cách nhà thơviết hoa hai từ Đất Nước (vốn là một danh từ chung) cũng đã giúp ta cảm nhậntình yêu và sự trân trọng của nhà thơ khi nói về đất nước , quê hương của mình.

III/ Kết bài :

- Tóm lại, chín câu thơ mở đầu cho đọan trích “Đất Nước” đã thật sự để lại

những ấn tượng và cảm xúc sâu sắc cho người đọc về sự sinh thành và trưởng

thành của đất nước.

+ Bởi lẽ, đọan thơ đã giúp cho tất cả mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, những

ai mà còn có những nhận thức mơ hồ về đất nước mình thật sự phải suy gẫm + Bởi lẽ, đọan thơ còn cho chúng ta hiểu được đất nước thật thân thương vàgần gũi biết nhường nào Từ đó đọan thơ bồi dưỡng thêm cho chúng ta về tình yêuđất nước, quê hương mình và biến tình yêu ấy bằng thái độ, hành động dựng xây,

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm

Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”

Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”

Thời gian đằng đẵng

Không gian mênh mông

Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ

Yêu nhau và sinh con đẻ cái

Gánh vác phần người đi trước để lại

Dặn dò con cháu chuyện mai sau

Hàng năm ăn đâu làm đâu

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ

Hướng dẫn làm bà i I/ Mở bài :

- Giới thiệu thơ ca chống Mĩ với mảng đề tài Đất Nước

- Giới thiệu Nguyễn Khoa Điềm và đoạn trích Đất Nước.

- Giới thiệu đoạn thơ cảm nhận: Có thể nói, bằng giọng thơ sôi nổi thiết tha, hình

ảnh thơ sinh động và gợi cảm…đọan thơ sau đây trong “Đất Nước” có thể xem như là những định nghĩa về đất nước thật mới mẻ và độc đáo của nhà thơ :

“ Đất là nơi anh đến trường

………

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”

II/ Thân bài :

1 Khái quát về chương Đất Nước và đoạn thơ cảm nhận:

- Hoàn cảnh sáng tác, nội dung bản trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Vị trí của đoạn trích Đất Nước, vị trí của đoạn thơ cảm nhận

2 Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ:

- Nếu như chín câu thơ đầu của đọan thơ là sự trả lời của nhà thơ cho câu hỏi:

Đất Nước có từ bao giờ? Thì ở 16 câu thơ này, nhà thơ tiếp tục bày tỏ sự cảm

nhận của mình về đất nước để trả lời cho câu hỏi : Đất Nước là gì?

- Câu hỏi đã được nhà thơ trả lời bằng cách nêu ra những định nghĩa về đất

nước ở hai phương diện: không gian địa lý và thời gian lịch sử

+ Trước hết, về không gian địa lý, đất nước là nơi sinh sống của mỗi người :

“ Đất là nơi anh đến trường

Nước là nơi em tắm”.

+ Không những vậy, đất nước còn là nơi tình yêu lứa đôi nảy nở say đắm, thiết

tha Đó là “ nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm” Đất nước còn là núi sông, rừng bể, là “hòn núi bạc”, là “nước biển khơi” Và còn nữa, đất nước còn là không gian sinh tồn của cộng đồng qua nhiều thế hệ với “những ai đã khuất… những ai bây giờ…”

+Cùng với cách cảm nhận về đất nước ở phương diện không gian địa lý, nhà

thơ còn cảm nhận đất nước ở phương diện thời gian lịch sử Ở phương diện

này, đất nước có cả chiều sâu và bề dày được nhận thức từ huyền thoại Lạc LongQuân và Âu Cơ, từ truyền thuyết Hùng Vương và ngày giỗ Tổ

- Đọan thơ với cấu trúc ngôn ngữ “ Đất là… Nước là… Đất Nước là…”, nhà thơ

đã định nghĩa bằng cách tư duy “chiết tự” để giải thích, cắt nghĩa hai tiếng Đất Nước thiêng liêng bằng tinh thần luận lí chân xác Nếu tách ra làm những thành

tố ngôn ngữ độc lập thì Đất và Nước chỉ có ý nghĩa là không gian sinh tồn về mặt

vật chất của con người cá thể Nhưng nếu hợp thành một danh từ thì “Đất

Nước” lại có ý nghĩa tinh thần thiêng liêng, chỉ không gian sinh sống của cả một

cộng đồng người như anh em một nhà

=> Tóm lại, bằng cách sử dụng sáng tạo các yếu tố ca dao, truyền thuyết

dân gian nhà thơ đã lý giải một cách sinh động , cụ thể cho câu hỏi : Đất nước là gì? Từ đó, hình ảnh đất nước hiện lên qua đọan thơ vừa gần gũi - cụ thể, vừa

thiêng liêng - khái quát trên cả bề rộng không gian địa lý mênh mông và thời

gian lịch sử đằng đẵng của dân tộc

III/ Kết bài:

- Có thể nói, đọan thơ là những định nghĩa đa dạng, phong phú về đất nước từchiều sâu văn hóa dân tộc, xuyên suốt chiều dài của thời gian lịch sử đến chiềurộng của không gian đất nước

- Nhà thơ cũng vận dụng rộng rãi các chất liệu văn hóa dân gian để cảm nhận

và định nghĩa về đất Từ đó, đọan thơ giúp cho chúng ta hiểu và gắn bó hơn vớiđất nước, quê hương mình bằng một tình yêu và ý thức trách nhiệm sâu sắc

ĐỀ 5 : Phân tích đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất Nước” (trích trường ca “Mặt đường khát vọng”) của Nguyễn Khoa Điềm:

Trong anh và em hôm nay

Đều có một phần Đất Nước

Khi hai đứa cầm tay

Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm

Khi chúng ta cầm tay mọi người

Đất Nước vẹn tròn, to lớn

Mai này con ta lớn lên

Con sẽ mang đất nước đi xa

Đến những tháng ngày mơ mộng

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó san sẻ

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời

Hướng dẫn làm bài I/ Mở bài:

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước Đấtnước, nhân dân, cách mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đườngkhát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình TrịThiên

- Đọan thơ sau đây là những lời nhắn nhủ tâm tình về sự gắn bó và trách nhiệm của mỗi người với đất nước :

“ Trong anh và em hôm nay Đều có một phần Đất Nước ………

Làm nên Đất Nước muôn đời”.

II/ Thân bài :

1 Khái quát về chương Đất Nước và đoạn thơ cảm nhận:

- Hoàn cảnh sáng tác, nội dung bản trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Vị trí của đoạn trích Đất Nước, vị trí của đoạn thơ

2 Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ:

- Sau những cảm nhận mới mẻ và sâu sắc của nhà thơ về đất nước qua những

phương diện không gian - địa lý, thời gian - lịch sử, phong tục - văn hóa …,Nguyễn Khoa Điềm đã đi đến khẳng định :

“ Trong anh và em hôm nay Đều có một phần Đất Nước”

+ Đây là một sự thực mà mỗi người Việt Nam ai cũng đều cảm thấy Đất nước đã hóa thân vào mỗi con người, bởi chúng ta đều là con Rồng, cháu Tiên, đều sinh ra và lớn lên trên đất nước này Mỗi người Việt Nam đều đã và đang thừa hưởng những giá trị vật chất, tinh thần của đất nước thành máu thịt, tâm hồn, nếp cảm, nếp nghĩ và cách sống của mình.

- Từ việc khẳng định: đất nước hóa thân và kết tinh trong cuộc sống của mỗi

người, nhà thơ tiếp tục nói về mối quan hệ gắn bó sâu sắc của mỗi người với đất nước bằng những dòng thơ giàu chất chính luận :

“Khi hai đứa cầm tay Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm Khi chúng ta cầm tay mọi người Đất Nước vẹn tròn, to lớn”

- Với những cảm nhận tinh tế, mới mẻ về sự hòa quyện giữa cái riêng và cái

chung, giữa tình yêu và niềm tin, đồng thời kết hợp sử dụng các tính từ “hài hòa, nồng thắm”; “vẹn tròn, to lớn” đi liền nhau; đặc biệt là kiểu câu cấu tạo theo hai cặp đối xứng về ngôn từ (“Khi/Khi; Đất Nước/ Đất Nước), nhà thơ muốn gửi đến

cho người đọc bức thông điệp: Đất Nước là sự thống nhất hài hòa giữa tình yêu đôi lứa với tình yêu Tổ quốc, giữa cá nhân với cộng đồng

- Không chỉ khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa Đất nước và nhân dân, giữa tình yêu cá nhân với tình yêu lớn của đất nước; nhà thơ còn thể hiện niềm tin

mãnh liệt vào tương lai tươi sáng của đất nước :

“Mai này con ta lớn lên Con sẽ mang Đất Nước đi xa Đến những tháng ngày mơ mộng”

Có thể nói, ba dòng thơ đã mở ra một tầng ý nghĩa mới, đó là niềm tin mãnh liệt vào tương lai tươi sáng của đất nước Thế hệ sau “con ta lớn lên sẽ mang Đất Nước đi xa - Đến những tháng ngày mơ mộng” Đất nước sẽ đẹp hơn, những

tháng ngày mơ mộng ở hiện tại sẽ trở thành hiện thực ở ngày mai

- Khi đã hiểu hết ý nghĩa thiêng liêng của đất nước, nhà thơ muốn nhắn gửi vớimọi người :

“ Em ơi em Đất nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở Làm nên Đất Nước muôn đời…”

=> Bằng giọng văn trữ tình kết hợp với chính luận; bằng cách sử dụng câu cầu

khiến, điệp ngữ “phải biết - phải biết” nhắc lại hai lần cùng các động từ mạnh

“gắn bó, san sẻ, hóa thân”… nhà thơ như nhắn nhủ mình, nhưng cũng là nhắn

nhủ với mọi người (nhất là thế hệ trẻ) về trách nhiệm thiêng liêng của mình với đất nước Cái hay là lời nhắn nhủ mang tính chính luận nhưng lại không giáo

huấn mà vẫn rất trữ tình, tha thiết như lời tự dặn mình - dặn người của nhà thơ

III/ Kết bài:

- Tóm lại, đây là một trong những đọan thơ hay và sâu sắc trong “Đất Nước”

của Nguyễn Khoa Điềm Bởi lẽ, qua đọan thơ, nhà thơ đã giúp cho chúng ta hiểuhơn về sự gắn bó giữa mỗi người với đất nước Từ đó, ý thức hơn về trách nhiệmcủa mỗi người với đất nước quê hương

- Đồng thời, đọan thơ cũng giúp ta thấy được vẻ đẹp trong phong cách thơ trữtình- chính luận của nhà thơ

Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại

Chín mươi chín con voi góp mình dựng Đất tổ Hùng Vương

Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm

Người học trò nghèo giúp cho Đất Nước mình núi Bút non Nghiên

Con cóc, con gà quê hương cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh

Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha

Ôi Đất Nước sau bốn ngàn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta…

Hướng dẫn làm bài I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước Đấtnước, nhân dân, cách mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đườngkhát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình TrịThiên.

- Đọan thơ sau đây là sự khẳng định của nhà thơ về vai trò của nhân dân trong việc làm nên không gian địa lý - bức tranh văn hóa đất nước muôn màu muôn vẻ :

“ Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi vọng phu,

………

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”

II/ Thân bài :

1 Khái quát về chương Đất Nước và đoạn thơ cảm nhận:

- Hoàn cảnh sáng tác, nội dung bản trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Vị trí của đoạn trích Đất Nước, vị trí của đoạn thơ cảm nhận

- Cảm xúc chủ đạo của đoạn thơ: đây là 12 câu thơ mở đầu phần hai của đọan thơ

“Đất Nước” với nội dung ngợi ca, khẳng định tư tưởng đất nước của nhân dân

2 Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ:

a Trước hết , tác giả nêu ra một cách nhìn mới mẻ, có chiều sâu địa lý về những danh lam thắng cảnh trên khắp các miền đất nước.

Nhà thơ đã kể, liêt kê một loạt kì quan thiên nhiên trải dài trên lãnh thổ từ Bắcvào Nam như muốn phác thảo tấm bản đồ văn hóa đất nước Đây là những danhlam thắng cảnh do bàn tay tự nhiên kiến tạo nhưng từ bao đời nay, ông cha ta đãphủ cho nó tính cách, tâm hồn, lẽ sống của dân tộc Những ngọn núi, những dòngsông kia chỉ trở thành thắng cảnh khi nó gắn liền với con người, được cảm thụ quatâm hồn, qua lịch sử dân tộc

+ Trong thực tế, bao thế hệ người Việt đã tạc vào núi sông vẻ đẹp tâm hồn yêu

thương thủy chung để ta có những “núi Vọng Phu”, những “hòn Trống mái” như

những biểu tượng văn hóa Hay vẻ đẹp lẽ sống anh hùng của dân tộc trong buổi

đầu giữ nước để ta có những “ao đầm”… như những di tích lịch sử về quá trình

dựng nước và giữ nước hào hùng…

“ Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái

Người học trò nghèo góp cho Đất Nước mình núi Bút non Nghiên Con cóc, con gà quê hương cũng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh”

+ Thật sự, nếu không có những người vợ mòn mỏi chờ chồng cả thời chinhchiến thì không có sự cảm nhận về núi Vọng Phu Cũng như nếu không có truyềnthuyết Hùng Vương dựng nước thì không thể có sự cảm nhận nét hùng vĩ của núi

đồi quanh đền Hùng Nói cách khác, những núi Vọng Phu, những hòn Trống Mái,

những núi Bút, non Nghiên không còn là những cảnh thiên nhiên thuần túy

nữa, mà được cảm nhận thông qua những cảnh ngộ, số phận của nhân dân,

được nhìn nhận như là những đóng góp của nhân dân, sự hóa thân của những con người không tên, không tuổi.

b Thiên nhiên đất nước, qua cái nhìn của Nguyễn Khoa Điềm, hiện lên như một phần tâm hồn, máu thịt của nhân dân

Chính nhân dân đã tạo dựng nên đất nước này, đã đặt tên, ghi dấu vết cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi, dòng sông, tấc đất này Từ những hình ảnh, những cảnh vật, hiện tượng cụ thể, nhà thơ đã “quy nạp” thành một khái quát sâu sắc:

“Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta…”

=> Với cấu trúc quy nạp (đi từ liệt kê các hình ảnh, địa danh… đến khái quát

mang tính triết lý), dường như nhà thơ không thể kể ra hết những danh lam thắng cảnh và những nét đẹp văn hóa dân tộc vô cùng phong phú, đa dạng trên khắp đất

nước nên cuối cùng, nhà thơ đã khẳng định : trên không gian địa lý đất nước, mỗi địa danh đều là một địa chỉ văn hóa được làm nên bằng sự hóa thân của bao cuộc đời, bao tâm hồn người Việt.

III/ Kết bài:

- Đoạn thơ thể hiện được đặc điểm tiêu biểu của trường ca “Mặt đường khátvọng” của Nguyễn Khoa Điềm: chất chính luận hài hòa chất trữ tình, giọng thơ tựsự; ngôn từ, hình ảnh đẹp, giàu sức liên tưởng

- Viết về đề tài đất nước - một đề tài quen thuộc, nhưng thơ Nguyễn Khoa Điềmvẫn mang những nét riêng, mới mẻ, sâu sắc Những nhận thức mới mẻ về vai tròcủa nhân dân trong việc làm nên vẻ đẹp của đất nước ở góc độ địa lý - văn hóacàng gợi lên lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với đất nước cho mỗi người

Vào bốn ngàn năm Đất Nước

Năm tháng nào cũng người người lớp lớp

Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta

Cần cù làm lụng

Khi có giặc người con trai ra trận

Người con gái trở về nuôi cái cùng con

Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh

Nhiều người đã trở thành anh hùng

Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ

Những em biết không

Có biết bao người con gái, con trai

Trong bốn ngàn lớp người giống ta lứa tuổi

Họ đã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Không ai nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước

Họ giữ và truyền cho ta hạt lúa ta trồng

Họ truyền lửa cho mỗi nhà, từ hòn than qua con cúi

Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói

Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân

Họ đắp đập be bờ cho người sau trông cây hái trái

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

Có nội thù thì vùng lên đánh bại

Hướng dẫn làm bài I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước Đấtnước, nhân dân, cách mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặtđường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trườngBình Trị Thiên

- Đọan thơ sau đây là sự khẳng định của nhà thơ về vai trò của nhân dân trongviệc làm nên lịch sử và truyền thống dựng nước và giữ nước :

“ Em ơi em Hãy nhìn rất xa ………

Có nội thù thì vùng lên đánh bại”

II/ Thân bài :

1 Khái quát về chương Đất Nước và đoạn thơ cảm nhận:

- Hoàn cảnh sáng tác, nội dung bản trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Vị trí của đoạn trích Đất Nước, vị trí của đoạn thơ cảm nhận

- Cảm xúc chủ đạo của đoạn thơ: sau khi đã khẳng định vai trò của nhân dân làm

nên bức tranh địa lý - văn hóa muôn màu muôn vẻ, nhà thơ tiếp tục baỳ tỏ những suy tư, nhận thức của mình về vai trò của nhân dân trong việc làm ra lịch sử

và truyền thống của đất nước.

2 Cảm nhận về nội dung và nghệ thuật của đọan thơ:

- Trước hết, nghĩ về bốn ngàn năm của đất nước, nhà thơ đã nhận thức được

một sự thật đó là : người làm nên lịch sử không chỉ là những anh hùng nổi tiếng mà còn là những con người vô danh bình dị Thật sự trong bề dày bốn

ngàn năm dựng nước, giữ nước, có biết bao thế hệ cha anh dũng cảm, chiến đấu,

hy sinh và trở thành anh hùng mà tên tuổi của họ “cả anh và em đều nhớ”:

“ Nhiều người đã trở thành anh hùng Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ”

- Nhưng cũng có hàng triệu , hàng triệu người cũng trong quá trình xây dựng

và bảo vệ đất nước đã ngã xuống , họ đã sống và chết, không ai nhớ mặt đặt tên, nhưng tất cả, họ đều có công làm ra Đất Nước Có thể nói, đây là một quan niệm

mới mẻ về đất nước của nhà thơ Và từ quan niệm này, Nguyễn Khoa Điềm đã hết

lời ca ngợi và tôn vinh lòng yêu nước của nhân dân :

“Khi có giặc người con trai ra trận Người con gái trở về nuôi cái cùng con Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh…’

- Với tư tưởng “Đất Nước của nhân dân”, tác giả đã khẳng định tất cả những gì

do nhân dân làm ra, những gì thuộc về nhân dân như “hạt lúa, ngọn lửa, giọng nói, tên xã tên làng”… cũng như chính những con người vô danh bình

dịđó đã góp phần giữ và truyền lại cho thế hệ sau mọi giá trị văn hóa, văn minh tinh thần và vật chất của đất nước Chính họ đã tạo dựng nền móng sự sống cho đất nước, cho nhân dân Không những vậy, họ còn luôn sẵn sàng vùng lên chống ngoại xâm, đánh nội thù để giữ gìn sự sống đó và bảo vệ đất nước

thân yêu của mình

“Họ đắp đập be bờ cho người sau trồng cây hái trái

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

Có nội thù thì vùng lên đánh bại”

Ở đây, nhận thức về đất nước và lòng yêu nước của nhà thơ đã gắn liền với lòng biết ơn nhân dân, bởi nhân dân mới là những chủ thể đích thực làm ra đất

nước và bảo vệ đất nước

- Tóm lại, với hình ảnh thơ giản dị, mộc mạc, giọng thơ vừa tự sự vừa trữtình… đọan thơ vừa là lời tâm tình, vừa là lời nhắn nhủ của nhà thơ với tất cả mọingười phải nhận thức đúng vai trò to lớn của nhân dân trong việc làm nên truyềnthống lịch sử, văn hóa của đất nước bằng chính lòng biết ơn của mình

III/ Kết bài :

- Chủ đề về đất nước, quê hương không phải là một chủ đề mới lạ trong vănhọc Việt Nam Bởi lẽ, trước Nguyễn Khoa Điềm đã có nhiều bài thơ về đất nướccủa nhiều nhà thơ có tên tuổi… Nhưng, có thể nói “Đất Nước” của Nguyễn KhoaĐiềm đã khẳng định được vai trò to lớn của nhân dân với đất nước một cách dễhiểu, dễ cảm, dễ nhớ và sâu sắc