Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện hưng nguyên nghệ an

trị, thái độ và kỹ năng phù hợp, trên cơ sở đó hình thành những năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực hành động, năng lực thực tiễn, hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực, ứng xử có

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Giáo dục phổ thông nước ta những năm vừa qua đã được đổi mới cả về mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học gắn với bốn trụ cột giáo dục của thế kỉ XXI: Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình, học để cùng chung sống, mà thực chất là một cách tiếp cận kĩ năng sống Luật giáo dục 2005 đã xác

định: “ Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp cho học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội Chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân…” (Điều 23-Luật giáo dục)

Trong thời gian qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức một số hoạt động hướng tới việc rèn luyện năng lực cho học sinh như: Tổ chức Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA với cách đánh giá kỹ năng vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống; tổ chức cuộc thi vận dụng kiến thức liên môn giải quyết các vấn đề thực tiễn; Đề án đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo, mục tiêu giáo dục đang chuyển hướng từ trang bị kiến thức nặng lý thuyết sang trang bị những năng lực cần thiết và phẩm chất cho người học Điều đó cũng khẳng định thêm tầm quan trọng và yêu cầu thiết yếu đưa giáo dục KNS vào trường học cùng với các môn học và các hoạt động giáo dục Theo đó, nội dung, phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá đều phải hướng tới năng lực

tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập, trong cuộc sống; coi trọng rèn luyện kỹ năng sống

Đối với học sinh THPT nói chung và học sinh lớp 10 nói riêng là lứa tuổi học sinh đang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi, khám phá song thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, thế hệ trẻ còn thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị lôi kéo, kích động … Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế

và cơ chế thị trường hiện nay thường xuyên chịu tác động đan xen của những yếu

tố tích cực và tiêu cực, luôn được đặt trong hoàn cảnh phải lựa chọn, ra quyết định đối với những hành vi của mình, phải đương đầu với những khó khăn thách thức, những áp lực tiêu cực Nếu không được giáo dục kỹ năng sống, thiếu kỹ năng sống các em dẽ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực, bạo lực, vào lối sống ích kỷ, thực dụng, dễ bị phát triển lệch lạc vè nhân cách Hiện nay, một bộ phận không nhỏ các

em HS có các hiện tượng tiêu cực như: nghiện game, bạo lực học đường, mang thai sớm, theo bạn bè xấu ….chính là do các em thiếu các kỹ năng cần thiết như:

Kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng từ chối, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng kiên định, kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc… Thực tế cho thấy, tình trạng học sinh thiếu KNS vẫn xảy ra, biểu hiện qua hành vi ứng xử không phù hợp trong xã hội,

sự ứng phó hạn chế với các tình huống trong cuộc sống như: ứng xử thiếu văn hóa trong giao tiếp nơi công cộng; thiếu lễ độ với thầy cô giáo, cha mẹ và người lớn tuổi; chưa có ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn vệ sinh công cộng, gây gỗ đánh nhau nhiều em còn có biểu hiện của bệnh trầm cảm trong xã hội hiện nay Vì vậy việc giáo dục kĩ năng sống được cho là điều hết sức cần thiết cho tương lai các em Việc Giáo dục KNS cho học sinh chính là trang bị cho các em những kiến thức, giá

trị, thái độ và kỹ năng phù hợp, trên cơ sở đó hình thành những năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực hành động, năng lực thực tiễn, hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực, ứng xử có văn hóa phù hợp với đạo lý dân tộc, với độ tuổi; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, giáo dục tình thân ái, hình thành và phát triển nhân cách, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với gia đình, bạn bè và mọi người; sống tích cực, chủ động, an toàn, hài hòa và lành mạnh, có kĩ năng tránh xa các tệ nạn xã hội, các hành vi tiêu cực, bạo lực, tránh xa lối sống ích kỉ, thực dụng, tạo cơ hội thuận lợi để các em thực hiện tốt quyền và bổn phận của mình, phát triển hài hoà

về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức, nâng cao ý thức tổ chức kỉ luật trong học tập, rèn luyện, trong công việc và tinh thần trách nhiệm với bản thân, với những người xung quanh

Giáo dục Kỹ năng sống cho học sinh THPT là hoạt động đã được tổ chức ở nhiều trường Nhưng tổ chức học tập, rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh như thế nào cho hiệu quả, thu hút được các em tham gia để giúp các em rèn luyện hành vi

có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng, ứng phó tích cực trước các vấn đề của cuộc sống luôn là vấn đề trăn trở của cá nhân tôi cũng như các đồng nghiệp trong quá trình giảng dạy

Thực tế từ các trường hiện nay, theo ông Nguyễn Trọng Bé (Sở GD&ĐT Nghệ An) cho biết “chương trình, nội dung giáo dục KNS hiện nay chủ yếu đang ở dạng tích hợp, lồng ghép trong một số môn học nên chưa có nhiều thời gian để học sinh vận dụng vì vậy các nhà trường lúng túng trong việc lựa chọn, tổ chức nhiều mô hình Các hoạt động tập thể cơ bản mới đảm bảo về chiều rộng cung cấp thông tin,

lý thuyết nhưng chưa đi vào các tình huống thực tế Mặc dù có sự chỉ đạo chung từ

Sở GD&ĐT nhưng ở mỗi cơ sở giáo dục lại có những cách làm khác nhau chưa

đồng bộ về mặt hiệu quả và tiến trình” ( Hội thảo về thực trạng và giáo dục KNS trong trường học, Nghệ An,10/2018)

Bên cạnh đó, một số giáo viên làm công tác giáo dục kỹ năng sống tại nhiều trường học hiện nay còn hạn chế về năng lực và thiếu về kinh nghiệm tổ chức các hoạt động, đa số chỉ tập trung vào việc cung cấp lý thuyết cho học sinh về kỹ năng sống mà chưa đa dạng hóa các hoạt động giúp cho các em trải nghiệm, tự rèn luyện

các kỹ năng sống cho bản thân…

Để khắc phục những hạn chế nêu trên, bản thân tôi và các đồng chí trong nhóm chuyên môn đã tiến hành xây dựng một số hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh từ năm học 2017-2018 đến nay và đã thu được một số kết quả khả quan

Xuất phát từ lí do trên, tôi xin trình bày sáng kiến kinh nghiệm về: “Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên - Nghệ An”

B NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Lý luận chung về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học

"Tích cực" trong PPDH - tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với

tiêu cực

PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo thông qua tổ chức thực hiện các hoạt động học tập của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động

PPDH tích cực thực chất là PPDH được người dạy lựa chọn nhằm phát huy tối đa tính tích cực nhận thức của người học nhằm tạo ra hiệu quả cao nhất của quá trình dạy học Dạy học tích cực lấy học trò làm trọng tâm còn có một số thuật ngữ tương đương như: dạy học căn cứ vào người học, dạy học hướng vào người học… Các thuật ngữ này có chung một nội hàm là nhấn mạnh hoạt động học và vai trò của học trò trong qúa trình dạy học, khác với cách tiếp cận truyền thống lâu nay là nhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáo viên

Quá trình dạy học tích cực là một quá trình thực hành nhiều lần Để người học có thể nhớ lâu, hiểu sâu và có kỹ năng vận dụng chúng vào các tình huống thực tiễn thì quá trình dạy học tích cực cần tạo ra cho người học nhiều cơ hội thực hành, lặp đi, lặp lại những gì đang được học Việc thực hành nhiều lần không chỉ giới hạn trong một vài tiết học riêng lẻ hay vào cuối mỗi bài học, mỗi chương, mỗi khoá học… mà nó là một quá trình thường xuyên, liên tục trong dạy học tích cực “Dạy học bằng hoạt động thông qua hoạt động của học sinh để học sinh tự lực, tích cực chiếm lĩnh kiến thức” Dạy học chủ yếu thông qua các hoạt động của học sinh Chú trọng đến những phương pháp tự học Với phương pháp dạy học tích cực, giáo viên sẽ hướng dẫn cho học sinh những phương pháp tự học và rèn luyện

để tìm ra một phương pháp học tốt nhất để học sinh có thể tự mình nắm bắt những kiến thức mới Và đương nhiên những kiến thức mới được tiếp thu sẽ được giáo viên kiểm định lại để chắc chắn rằng những kiến thức đó đã là kiến thức chuẩn hay chưa?

Yêu cầu của PPDH tích cực cần có các phương tiện dạy học, học sinh chuẩn

bị bài kỹ ở nhà trước khi đến lớp và phải mạnh dạn, tự tin bộc lộ ý kiến, quan điểm Giáo viên phải chuẩn bị kỹ bài giảng, thiết kế giờ dạy, lường trước các tình

huống để chủ động tổ chức giờ dạy có sự phối hợp nhịp nhàng giữa hoạt động của thầy và hoạt động của trò

2 Một số phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ

năng sống

Trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS, phương pháp dạy học tích cực có tầm quan trọng đặc biệt bởi thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học đa dạng hóa các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng

tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập

Các phương pháp dạy học tích cực được sử dụng trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống như:

Phương pháp đóng vai

Phương pháp thảo luận nhóm

Phương pháp trò chơi

Phương pháp giải quyết vấn đề

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình…

3 Giáo dục kỹ năng sống

Giáo dục kỹ năng sống là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch đến học sinh nhằm giúp học sinh có những kiến thức về cuộc sống, có những thao tác, hành vi ứng xử đúng mực trong các mối quan hệ xã hội, giúp cho nhân cách mỗi học sinh được phát triển đúng đắn đồng thời thích ứng tốt nhất với môi trường sống Việc giáo dục những kỹ năng cuộc sống chính là sự bổ sung về kiến thức và năng lực cần thiết cho các cá nhân thanh thiếu niên học sinh để họ có thể hoạt động độc lập và giúp họ chủ động tránh được những khó khăn trong thực tế đời sống

Đối với học sinh, nhất là học sinh bậc trung học phổ thông, giáo dục kỹ năng sống là môn học trang bị những tri thức giúp học sinh hình thành những kỹ năng sống cần thiết, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của con người với môi trường sống Thông qua hoạt động giáo dục kỹ năng sống sẽ trang bị thêm cho học sinh những kỹ năng tự chủ, kỹ năng từ chối, khả năng tự đưa ra quyết định và thích nghi, biết chấp nhận, hóa giải được những tác động tiêu cực trong cuộc sống chung quanh

Giáo dục kỹ năng sống là hoạt động giúp người học có khả năng về tâm lý

xã hội để phán đoán và ra quyết định tích cực, nghĩa là để “nói không với cái xấu” Nhưng giáo dục KNS cho học sinh không phải là đưa ra những lời giải đơn giản cho những câu hỏi thông thường mà giáo dục KNS phải nhằm hướng đến thay đổi hành vi Giáo dục KNS cho học sinh là giáo dục những kỹ năng mang tính cá nhân

và xã hội nhằm giúp các em có thể chuyển tải những gì mình đã biết (nhận thức), những gì mình cảm nhận (thái độ) và những gì mình quan tâm (giá trị) thành những khả năng thực thụ giúp học sinh biết làm gì và làm như thế nào (hành vi) trong những tình huống khác nhau của cuộc sống

Công tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh chỉ đạt được kết quả tốt khi nó

có sự tác động đồng thời của các lực lượng giáo dục: Nhà trường, gia đình và các lực lượng xã hội

Như vậy, giáo dục kỹ năng sống là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch đến học sinh nhằm giúp học sinh có những kiến thức về cuộc sống, có những thao tác, hành vi ứng xử đúng mực trong các mối quan hệ xã hội như quan

hệ của cá nhân với xã hội, của cá nhân với lao động, của cá nhân với mọi người chung quanh và của cá nhân với chính mình, giúp cho cá nhân mỗi học sinh được phát triển đúng đắn đồng thời thích ứng tốt với môi trường sống

Cuộc sống hiện đại đã thúc đẩy mọi hoạt động của con người trở nên gấp gáp hơn, làm việc trong hối hả, nghỉ ngơi trong rộn ràng, thần kinh luôn căng thẳng

và đặc biệt chứa đựng nhiều yếu tố khôn lường Để sống, hội nhập kinh tế quốc tế

và góp phần tích cực cho cuộc sống cá nhân và cộng đồng tốt đẹp hơn, con người nói chung và học sinh nói riêng không thể không quan tâm đến việc rèn luyện kĩ năng sống nhằm thích ứng với mọi biến động phức tạp của hoàn cảnh

4 Một số KNS giáo dục cho học sinh THPT

Trong trường phổ thông cần giáo dục cho học sinh một số KNS cơ bản như sau: – Kỹ năng sống về sức khoẻ: Chế độ dinh dưỡng, phòng ngừa bệnh tật và tai nạn, sức khoẻ sinh sản, tác hại của chất gây nghiện, HIV/AIDS, thư giãn, giải tỏa stress…

– Kỹ năng sống về môi trường: Phòng tránh thiên tai, chăm sóc và bảo vệ môi trường sống, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên…

– Kỹ năng sống về bản thân: Kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin, xây dựng nhân cách, ứng phó với căng thẳng xác định giá trị cuộc sống (tôn trọng, hòa bình, hợp tác, hạnh phúc, chân thật, nhân đạo, tình thương, trách nhiệm, giản dị, khoan dung, tự do, đoàn kết)… kiên định

– Kỹ năng sống về nghề nghiệp: Giao tiếp, đặt mục tiêu lắng nghe tích cực, so sánh, phân tích, tổng hợp, sáng tạo, từ chối ra quyết định, đảm nhận trách nhiệm giải quyết vấn đề, lập kế hoạch, quản lý thời gian, làm việc nhóm, diễn đạt, giải quyết mâu thuẫn, đàm phán, soạn thảo văn bản, quản trị công việc, tìm kiếm sự hỗ

trợ, thể hiện sự cảm thông tư duy phê phán tìm kiếm và xử lí thông tin

5 Một số khái niêm cơ bản

* Phương pháp dạy học tích cực

- Phương pháp là con đường, là cách thức để đạt mục đích nhất định Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy học, được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của thầy, nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản,

toàn diện giáo dục và đào tạo ghi rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ

sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực

Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.”

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 - 1996), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (12 - 1998), được cụ thể hóa trong các

chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 15 (4 - 1999)

Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt

động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Tính tích cực (TTC) là một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại

và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội Vì vậy, hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong những

nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục

Tính tích cực học tập - về thực chất là TTC nhận thức TTC học tập biểu hiện

ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản trước những tình huống khó khăn…

Như vậy, phương pháp dạy học tích cực chính là một phương pháp dạy học

mà giáo viên sẽ đóng vai trò là người đưa ra những gợi ý mở về một vấn đề nào đó, sau đó sẽ thảo luận cùng với học sinh để tìm được ra mấu chốt của vấn đề này và những thứ liên quan Nền tảng của phương pháp này là sự sự chủ động tìm tòi, sáng tạo, tư duy của học sinh, giáo viên hoặc gia sư chỉ là một người gợi mở ra vấn

đề và dẫn dắt học sinh Nói theo một cách khác, với phương pháp dạy học này giáo viên sẽ không truyền đạt hết tất cả kiến thức mà mình có cho học sinh mà sẽ chỉ truyền đạt kiến thức thông qua những dẫn dắt sơ khai để kích thích học sinh tìm hiểu và khám phá những kiến thức đó Muốn dạy học theo phương pháp này thì giáo viên phải là những người thực sự có bản lĩnh, giỏi chuyên môn và có cả sự nhiệt tình, hoạt động hết công suất trong công tác giảng dạy

* Tổ chức

Tổ chức có nghĩa là quá trình sắp xếp và bố trí các công việc, xác định những công việc phù hợp với từng nhóm, từng bộ phận và giao phó các bộ phận cho các nhà quản trị hay người chỉ huy với chức năng nhiệm vụ và quyền hạn nhất

và có hiệu quả vào mục tiêu chung

* Hoạt động

Mọi hoạt động của con người đều có tính mục đích Con người hiểu được mục đích hoạt động của mình, từ đó mới định rõ chức năng, nhiệm vụ, động lực của hoạt động để đạt hiệu quả trong công việc K.Marx cho rằng, hoạt động của

con người là hoạt động có mục đích, có ý thức; mục đích, ý thức ấy như một quy luật, quyết định phương thức hoạt động và bắt ý chí con người phụ thuộc vào nó

K Marx viết: “Công việc đòi hỏi một sự chú ý bền bỉ, bản thân sự chú ý đó chỉ có thể là kết quả của một sự căng thẳng thường xuyên của ý chí” Trong lịch sử của

nhân loại, tính mục đích trong hoạt động và tầm nhìn về lợi ích của hoạt động con người thể hiện rõ trong nền giáo dục của các dân tộc và quốc gia từ xưa đến nay Hoạt động của con người dành cho việc dạy và học luôn được chú trọng và đề cao Theo quan điểm lý thuyết về hoạt động, A.N.Leontiev cho rằng hoạt động “là một tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm đạt mục đích thỏa mãn một nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là sự cụ thể hóa nhu cầu của chủ thể” Như vậy, nhờ có hoạt động, con người làm ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu cụ thể của mình

* Kỹ năng sống ( KNS)

Kỹ năng sống đươc hiểu theo nhiều quan niệm khác nhau Theo UNICEF,

kỹ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng

Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO),

kĩ năng sống gắn với bốn trụ cột của giáo dục, đó là : Học để biết (Learning to

know) gồm các kĩ năng tư duy như tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định,

giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả ; Học làm người (Learning to be) gồm

các kĩ năng cá nhân như : Ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận

thức, tự tin, ; Học để sống với người khác (Learning to live together) gồm các kĩ

năng xã hội như giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo

nhóm, thể hiện sự cảm thông ; Học để làm (Learning to do) gồm các kĩ năng thực

hiện công việc và các nhiệm vụ như kĩ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm

Từ những quan niệm trên đây, có thể thấy kĩ năng sống bao gồm một loạt các kĩ năng cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con người Bản chất của

kĩ năng sống là kĩ năng tự quản lí bản thân và kĩ năng xã hội cần thiết để cá nhân

tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc có hiệu quả Nói cách khác, kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với những người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống Đó là những khả năng tâm lí xã hội của mỗi cá nhân thể hiện trong hành vi thích nghi tích cực để xử trí một cách hiệu quả các đòi hỏi và thử thách của cuộc sống thường ngày

Hiện nay, chưa có khái niệm hoàn chỉnh về tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống Trên cơ sở các khái niệm bộ phận trên, tôi đề xuất cách hiểu về tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống như sau:

Tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống là cách thức tiến hành các hoạt

động giáo dục KNS bao gồm xây dựng kế hoạch, thực hiện kế hoạch giáo dục kỹ năng sống (GDKNS), sắp xếp và bố trí các hoạt động, xác định những hoạt động

căn cứ vào mục tiêu nội dung GDKNS cách đưa nội dung vào kế hoạch hoạt đông của nhà trường

Ðể tổ chức thực hiện GDKNS cần tiến hành nhiều hoạt đông cụ thể và được đảm bảo bằng nhưng điều kiện nhất định

Phương thức tổ chức GDKNS trong trường THPT hiện nay không bố trí thành một môn học riêng bởi KNS phải được giáo dục ở mọi lúc, mọi nơi khi có điều kiện có điều kiện phù hợp do đó GDKNS phải thực hiện thông qua từng môn học và trong các hoạt động giáo dục Vì vậy, có thể tổ chức thực hiện hoạt động GDKNS với nhiều hình thức như: Thông qua dạy học các môn học; Thông qua chủ đề tự chọn; Thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, Thông qua hoạt động ngoại khóa; Thông qua hoạt động thăm quan du lịch

`

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.Thực trạng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT nói

chung và giáo dục kỹ năng sống ở trường THPT Thái Lão nói riêng

Qua thực tiễn giảng dạy ở trường THPT Thái Lão, tôi và các đồng nghiệp nhận thấy những thuận lợi và khó khăn trong giáo dục, rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh như sau

1.1 Thuận lợi

Hiện nay, nhìn chung hoạt động giáo dục Kỹ năng sống ở các trường THPT huyện Hưng Nguyên đã được tổ chức dưới nhiều hình thức đa dạng phong phú, như: Thi tìm hiểu về ma túy, mại dâm, HIV/AIDS, an toàn giao thông, tìm hiểu sức khỏe sinh sản vị thành niên; hành trình tìm các địa chỉ Đỏ, tìm hiểu về lịch sử nhà trường hay địa danh nơi trường đóng; thi tìm hiểu về Đảng, Bác Hồ, Đoàn TNCS

Hồ Chí Minh, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, tham quan dã ngoại thu hút được nhiều HS tham gia

Bộ và Sở Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng cho cán bộ quản lý, giáo viên về giáo dục KNS cho học sinh phổ thông; hướng dẫn tích hợp giáo dục KNS vào các địa chỉ qua một số môn học và hoạt động giáo dục ở các cấp học phổ thông Nhìn chung cán bộ quản lý và giáo viên trong các trường phổ thông đã bước đầu làm quen với thuật ngữ “kỹ năng sống”, mặc dù mức độ hiểu biết có khác nhau Một số hoạt động giáo dục KNS đã được đa số các trường chú ý thực hiện trong khuôn khổ và yêu cầu của Phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động Giáo dục KNS từ nhà trường cũng như qua các phương tiện thông tin đại chúng đã thu hút được sự chú ý và hưởng ứng của xã hội, của phụ huynh học sinh Hình thức tổ chức giáo dục KNS đã bước đầu được thực hiện tích hợp trong một số môn học văn hóa, thông qua hoạt động ngoại khoá và các hoạt động trải nghiệm với nội dung khá đa dạng “Hầu hết hơn 97% các trường ở từ bậc mầm non đến THPT và các trường đại học, cao đẳng đều đang đưa nội dung giáo dục KNS được tích hợp vào trong các môn học chính khóa của chương trình phổ thông (môn Đạo đức, Giáo dục Công dân, Ngữ văn, Sinh học, Địa lý ); các hoạt động ngoài giờ Đoàn - Đội; mô hình các câu lạc bộ học sinh bước đầu đã có nền tảng kiến thức rộng hơn, được trang bị và hiểu biết, thực hành tốt hơn các kỹ năng sống thiết yếu trong học tập, cuộc sống, tự tin giao tiếp và khả năng hội nhập quốc tế tốt hơn nhiều là những kết quả hiện thực rõ nét nhất từ sự thành công ban đầu của chương trình”

( Đánh giá tại hội thảo giáo dục KNS trong trường học Nghệ An,10/2018)

Ở trường THPT Thái Lão, những năm gần đây, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa, ngoài giờ lên lớp, giáo dục KNS cho HS luôn được sự quan tâm của lãnh đạo nhà trường cũng như các thầy cô giáo đồng nghiệp trong tập thể hội đồng

sư phạm nhà trường nên chất lượng được tăng lên rõ nét Bản thân tôi cũng như một số đồng chí được tham gia lớp tập huấn về giáo dục KNS cho học sinh, tổ chức được nhiều các hoạt động ngoài giờ lên lớp theo từng chủ đề nhằm giáo dục rèn luyện KNS cho HS như tổ chức các hoạt động VHVN-TDTT, các cuộc thi tìm

hiểu về ATGT, địa danh lịch sử; các hoạt động trải nghiệm như “Hành trình Đỏ”, mời chuyên gia về nói chuyện; tổ chức các giờ ngoại khóa ngoài giờ lên lớp tập trung ngoài trời; thi kể chuyện về tấm gương đạo đức Bác Hồ… chúng tôi rút được nhiều kinh nghiệm hơn trong quá trình giảng dạy, tổ chức các hoạt động Học sinh hào hứng, tích cực, chủ động sáng tạo trong thực hiện các nhiệm vụ được giao Bên cạnh đó, hằng tháng, nhà trường vẫn dành thời lượng trong các tiết sinh hoạt đầu giờ, sinh hoạt dưới cờ để định hướng, giáo dục KNS cho HS thông qua hoạt động của Đoàn thanh niên Mặt khác, học sinh hiện nay có xu hướng thích tìm tòi, khám phá, mong muốn được tham gia các hoạt động Giáo viên GDCD tâm huyết với nghề nghiệp, luôn có ý thức học hỏi trau dồi chuyên môn, các em học sinh say mê học tập hơn trước, hứng thú hơn trong các giờ học ngoại khóa của bộ môn.Vì vậy, đã giúp tôi thêm say mê, tìm tòi những phương pháp dạy học tích cực nhằm giáo dục rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh không chỉ trong giảng dạy bộ môn mà trong các giờ học ngoại khóa

1.2 Khó khăn

Ở các trường THPT hiện nay, việc lồng ghép tích hợp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh khá phổ biến nhưng do nội dung, phương pháp, cách thức truyền tải chưa phù hợp với tâm sinh lý của HS nên hiệu quả lồng ghép chưa cao, kết quả mang lại chưa khả quan cùng với việc lồng ghép giáo dục KNS trong các môn Giáo dục công dân, Địa lý, Văn học, Sinh học Thế nhưng, hiệu quả giáo dục KNS vẫn còn hạn chế do phải chạy theo thời gian, phải chuyển tải nhiều nội dung trong khi thời gian có hạn, giáo viên có khuynh hướng tập trung cung cấp kiến thức mà ít quan tâm rèn luyện kỹ năng cho học sinh, nhất là kỹ năng ứng xử với xã hội, ứng phó và hòa nhập với cuộc sống

Nguyên nhân của thực trạng này là do thiếu nhân lực, cơ sở vật chất và kinh phí để tổ chức Bên cạnh đó, thời gian để HS thực hành ít, một bộ phận giáo viên vẫn nặng về dạy văn hóa, chưa thực sự quan tâm đến giáo dục KNS cho các em thiếu tài liệu phục vụ giảng dạy Để giáo dục KNS trong các giờ ngoại khóa trên lớp, hoặc lồng ghép trong môn học, giáo viên đứng lớp phải tự mày mò tìm hiểu, xây dựng các nội dung phương pháp truyền đạt, áp dụng các phương tiện, thiết bị giảng dạy phù hợp nên một số giáo viên ngại tổ chức mà việc thực hiện giảng dạy còn nặng về hình thức Mặt khác thời gian dạy một tiết rất ngắn nên việc tích hợp cũng chỉ trong một thời gian hạn hẹp, vì vậy, giáo viên khó kết hợp được nếu không khéo léo

Sau nhiều năm thực hiện chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo, lồng ghép chương trình giáo dục KNS vào các giờ học, các trường đã thực hiện có hiệu quả nội dung này và tự tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa để HS nhà trường được trải nghiệm thực tế Tuy nhiên, để tổ chức một hoạt động ngoại khóa trang bị cho HS kiến thức KNS là việc làm không đơn giản, khi nguồn kinh phí không cho phép, thời gian có hạn Cùng với đó, không phải giáo viên nào cũng có kỹ năng, năng lực điều hành, tổ chức các hoạt động giáo dục KNS cho HS

Huyện Hưng Nguyên là một vùng quê nghèo Học sinh các trường THPT trên địa bàn huyện nói chung và học sinh trường THPT Thái Lão nói riêng chủ yếu là con em gia đình nông dân có điều kiện kinh tế còn khó khăn, ít được tham gia các hoạt động trải nghiệm nhiều như học sinh ở thành phố Một số em chưa hòa nhập với môi trường mới, đứng trước đám đông còn rụt rè, ít tham gia các hoạt động, sống khép kín thu mình lại, thờ ơ vô cảm với những người xung quanh mình, đắm chìm trong thế giới ảo của game online, internet mà quên mất chính mình, thiếu ý thức trong quan hệ cộng đồng, thiếu niềm tin trong cuộc sống Học sinh của trường đa số xuất thân từ nông thôn nên khả năng thích ứng với xã hội hiện đại của các em còn yếu, các hiểu biết về kĩ năng mềm ở các em hầu như chưa được trang

Tuy nhiên việc tổ chức thực hiện giáo dục KNS trong các Nhà trường còn gặp nhiều khó khăn như: Nhà trường chưa có phòng tư vấn tâm lý cho học sinh mà chủ yếu còn tập trung vào vai trò của giáo viên chủ nhiệm Cách hình thức và phương pháp giáo dục KNS nêu trên đã thực hiện theo đúng quy định nhưng tính thực tiễn chưa cao: Trong quá trình giảng dạy, mặc dù trong giáo án có nội dung tích hợp KNS cho học sinh nhưng nhiều giáo viên chỉ chú trọng đến nội dung bài học mà quên mất phần giáo dục KNS cho học sinh Mặt khác có nhiều giáo viên không biết triển khai như thế nào, vào thời điểm nào là hợp lý Trong một số tiết ngoại khóa GDCD trước đây chủ yếu còn vận dụng các phương pháp truyền thống như vấn đáp, thuyết trình, xem một số video và đưa ra kết luận Nội dung chủ yếu tập trung vào việc trang bị kiến thức về các loại kỹ năng sống cho học sinh mà chưa chú trọng vào việc thay đổi các phương pháp truyền thụ, chưa kích thích, khơi dậy được khả năng tư duy sáng tạo trong học sinh Việc tổ chức các giờ học ngoại khóa, hoạt động NGLL ở trường THPT Thái Lão trước đây chủ yếu giao cho Đoàn thanh niên phụ trách với thời lượng còn ít, nội dung cũng mới chỉ dừng lại ở việc tổ chức các cuộc thi tìm hiểu như: Cuộc thi “Rung chuông vàng” về bình đẳng giới, về ATGT…….trong khi đó việc giáo dục KNS cho học sinh là hoạt động phải được tổ chức thường xuyên mới giúp học sinh nhận diện và thực hành tốt về kỹ năng sống

Từ năm học 2017-2018 đến nay, cùng với việc thay đổi nhận thức về vai trò của công tác giáo dục KNS trong trường học, do yêu cầu đổi mới các phương pháp dạy học theo hướng phát huy năng lực học sinh, trường THPT Thái Lão đã tổ chức nhiều hoạt động nhằm giáo dục KNS, lôi cuốn giáo viên và học sinh tham gia Phân công nhiệm vụ, giao trách nhiệm cho các giáo viên, cử giáo viên có khả năng

đi tập huấn theo chương trình của Bộ, của Sở Giáo dục về bồi dưỡng giáo dục kỹ

năng sống cho học sinh Mặt khác, bản thân các giáo viên giảng dạy bộ môn GDCD trong nhà trường đã đổi mới, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm giáo dục kỹ năng sống cho học sinh và đã thu được nhiều kết quả tích cực Hiện nay có rất nhiều phương pháp dạy học tích cực và nhiều loại kỹ năng sống được vận dụng trong dạy học cũng như giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Trong quá trình tổ chức giáo dục KNS cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên, tôi đã vận dụng thành công các phương pháp dạy học tích cực

Sau đây, tôi xin trình bày một số phương pháp dạy học tích cực mà tôi đã sử dụng nhằm tổ chức giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 10

2 Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên- Nghệ An

2.1 Sử dụng phương pháp đóng vai trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành, làm thử một số cách ứng xử nào đó trong tình huống giả định Đây là phương pháp nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc cụ thể mà các

em vừa thực hiện, hoặc quan sát được

Phương pháp đóng vai thường được sử dụng trong các tình huống do giáo viên đặt ra nhằm rèn luyện cho học sinh những kỹ năng ứng xử hoặc bày tỏ thái độ của mình trước một vấn đề nào đó trong thực tiễn cuộc sống Từ đó giúp các em thảo luận và rút ra ý nghĩa giáo dục liên quan đến bài học

Trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống, tôi áp dụng phương pháp này trong giáo dục kỹ năng từ chối, kỹ năng giao tiếp và một số kỹ năng khác Khi sử dụng phương pháp đóng vai trong tổ chức giáo dục KNS cho học sinh, tôi nhận thấy phương pháp này có nhiều ưu điểm như:

- Học sinh được rèn luyện, thực hành những kỹ năng ứng xử, biết phân tích và giải quyết vấn đề và bày tỏ thái độ trong môi trường an toàn trước khi thực hành trong thực tiễn

- Tạo điều kiện phát triển tính sáng tạo của học sinh, từ đó gây được sự chú ý

- Rèn luyện cho học sinh tính tự tin, mạnh dạn khi đứng trước đông người

* Khi sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS người giáo viên cần phải lưu ý những vấn đề sau:

Sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS cung cấp cơ hội để học sinh thực hiện các kỹ năng, kinh nghiệm ứng phó với những tình huống trong cuộc sống, nâng cao khả năng hiểu và cảm thông với người khác, cơ hội để hiểu rõ hơn

về bản thân mình

Tình huống đóng vai, hoặc vở kịch phải phù hợp với nội dung của kỹ năng cần được giáo dục cho học sinh Giáo viên nên khích lệ tất cả học sinh cùng tham gia nhất là những em học sinh nhút nhát Tình huống nên mở không cho kịch bản trước như vậy mới có thể phát huy được tính tích cực và sáng tạo của học sinh cũng như nắm bắt được thái độ và hành vi ứng xử của các em Giáo viên phải dành thời gian hợp lý cho học sinh chuẩn bị phân vai và chuẩn bị lời thoại Tình huống đóng vai không nên quá dài và phức tạp, vượt quá thời gian cho phép Có thể dùng một số đạo cụ đơn giản để tăng tính hấp dẫn của vở kịch hoặc tình huống đóng vai Sau khi các em diễn xong tiểu phẩm giáo viên cần tổ chức cho các em thảo luận về cách ứng xử đó xem có phù không?

Sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS khác với sử dụng phương pháp này trong dạy học ở chỗ: Tình huống đóng vai có thể là tình huống

mở, do giáo viên gợi ý để học sinh thảo luận tham gia, hoặc tình huống được sân khâú hóa thành vở kịch, hoạt cảnh tùy vào thời gian, địa điểm, kỹ năng cần giáo dục Đạo cụ trang phục phục vụ việc đóng vai có thể được chuẩn bị chu đáo hơn Chủ đề đóng vai cũng có thể được chuẩn bị trước ở nhà

Để sử dụng phương pháp đóng vai, giáo viên thực hiện các bước như sau:

Bước 1: GV nêu chủ đề, chia nhóm, giao tình huống Trong đó có quy định

rõ thời gian chuẩn bị, thời gian đóng vai của mỗi nhóm

Bước 2: Các nhóm thảo luận, phân vai, đưa ra yêu cầu cho mỗi vai diễn

Bước 3: Các nhóm lên đóng vai

Bước 4: Lớp nhận xét về cách ứng xử, cảm xúc của các vai diễn

Cuối cùng, giáo viên kết luận, định hướng cho HS về cách ứng xử tích cực

trong tình huống đã cho

* Ví dụ : Sử dụng phương pháp đóng vai để giáo dục kỹ năng từ chối cho học sinh

Kỹ năng từ chối là nghệ thuật nói “ Không” với những điều người khác đề

nghị nhưng bản thân minh không thích, không muốn, không có khả năng thực hiện, nhưng lại không muốn làm tổn thương đến những cảm xúc và quyền lợi của người khác

Đối với học sinh THPT cần được trang bị rất nhiều kỹ năng đặc biệt là kỹ năng từ chối, bởi ngày nay thế hệ trẻ đang phải đối mặt với nhiều thách thức của cuộc sống Các em dễ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực, bạo lực, vào lối sống ích

kỉ, lai căng, thực dụng, dễ bị phát triển lệch lạc về nhân cách Nếu không được trang bị về kỹ năng từ chối học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp, không thể giải quyết được những tình huống đặt ra cho các em trong cuộc sống, trong các mối quan hệ xã hội như trong quan hệ giữa tình bạn và tình yêu; quan hệ thầy cô, gia đình…

Cách thức thực hiện:

+ Giáo viên giao tình huống đóng vai cho các nhóm

Nhóm 1, 2: Đóng vai về tình huống từ chối lời mời đi chơi

Nhóm 3,4: Đóng vai về tình huống từ chối quan hệ tình cảm

Tình huống nhóm 1,2: Đang bận rộn với số bài tập cô giao, A được B mời

đi dự sinh nhật B tối hôm nay Dù vậy A vẫn cố gắng đến dự sinh nhật B Bữa tiệc sinh nhật diễn ra rất vui vẻ Đến 9 giờ tối mọi người cũng đã về hết Chợt B nảy ra

ý định rủ A đi sàn nhảy A không đồng ý vì chỉ xin mẹ đi đến 9 giờ nhưng lại sợ bạn giận

Hãy đóng vai tình huống và thể hiện từ chối lời mời đi chơi của nhân vật A trong tình huống trên

Tình huống nhóm 3,4: Quen nhau được một thời gian, C học sinh lớp 11

ngỏ ý muốn thiết lập quan hệ tình cảm với D học sinh lớp 10, nhưng D không đồng

ý Tuy vậy C rất vui vẻ và tình bạn của C và D ngày càng bền chặt hơn

Hãy đóng vai tình huống và thể hiện lời từ chối quan hệ tình cảm với nhân vật C

+ Thời gian chuẩn bị 3 phút

+ Học sinh tiến hành đóng vai trong 5 phút

+ Cả lớp cùng thảo luận, nhận xét về khả năng ứng xử, lời từ chối của các thành viên trong nhóm

+ Giáo viên kết luận, nhận xét về các cách ứng xử, lời từ chối của học sinh, kịp thời uốn nắn những cách ứng xử không phù hợp để các em biết áp dụng vào cuộc sống, đồng thời biểu dương tinh thần đóng vai của học sinh

Đây là tình huống gần gũi với các em trong cuộc sống, ngắn gọn, rất dễ thực hiện Thông qua tình huống, các em sẽ phát huy được tính tích cực, sáng tạo của mình trong thể hiện .Từ đó các em rút ra được những yêu cầu cơ bản của kỹ năng từ chối như: Từ chối rất khó, nhất là từ chối những người mà bạn yêu mến, kính trọng hay mang ơn Phải biết từ chối một cách khéo léo tránh làm tổn hại đến người khác Kỹ năng từ chối không chỉ là biết “ nói không” khi được đề nghị, mà phải làm sao cho người khác không dám hay không có cơ hội đề nghị.“Không muốn” và “không nên” là hai vấn đề khác nhau Từ chối điều không muốn dễ hơn

từ chối điều bạn cũng muốn, cũng thích, nhưng không nên Mỗi người cần học cách từ chối một cách khéo léo để vừa nói lên được lời từ chối, vừa giữ được sự tôn trọng từ phía người đối diện cũng như duy trì được các mối quan hệ tốt đẹp trong cuộc sống

Kỹ năng từ chối đảm bảo nguyên tắc: Không muốn điều gì thì đừng bao giờ trao đổi về điều đó Không hứa hẹn dịp khác, không nói lý do vòng vo Thông cảm

và hiểu biết Không phê phán và miệt thị, dạy dỗ người khác Đừng nói “không” ngay khi người ta vừa cất lời Đừng “trầm trọng hoá vấn đề”: Hãy bình tĩnh trước

vẻ tức giận và thất vọng của đối phương, chú ý những gì họ nói ngoài những từ ngữ không đẹp mà họ nói Đừng “nhiễm” cơn nóng của họ hoặc đừng “đổ dầu vào lửa” Biết rằng không dễ từ chối, nhưng trước khi từ chối, hãy đặt mình vào hoàn cảnh của họ và hiểu sự ảnh hưởng đối với họ khi bạn từ chối Khi họ nhận thấy bạn vẫn quan tâm và cảm thông, họ sẽ dễ chấp nhận lời từ chối của bạn hơn

* Kết quả đạt được

Sau tiết dạy có sử dụng phương pháp này tôi thấy học sinh hứng thú, tích cực hoạt

động hơn, không khí lớp học sôi nổi hơn so với khi tôi áp dụng các phương pháp trước đây Hiệu quả là học sinh đã bước đầu đã nhận diện được về kỹ năng từ chối

và đã biết vận dụng khả năng của mình trong thực hành kỹ năng Đặc biệt, đây là một phương pháp giúp học sinh có điều kiện rèn luyện khả năng giao tiếp cũng như cách ứng xử của bản thân, giải quyết vấn đề, nhận diện và kiểm soát được cảm

xúc trong những tình huống nhất định của cuộc sống

2.2 Sử dụng phương pháp trò chơi trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống

Phương pháp trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn

đề hay thể nghiệm những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một trò chơi nào đó

Trong tổ chức giáo dục KNS có nhiều trò chơi có thể áp dụng với nhiều hình thức chơi khác nhau như: trò chơi đối mặt, trò chơi tiếp sức, trò chơi đuổi hình bắt chữ, trò chơi chiếc nón kỳ diệu, trò chơi tập làm phóng viên, tuyên truyền viên Tùy vào đặc điểm, nội dung của từng bài học, từng hoạt động, địa điểm giáo viên có thể thiết kế các loại trò chơi cho phù hợp với nội dung bài học, để kích thích tư duy của học sinh, giải tỏa những căng thẳng, mệt mỏi trong học tập nhưng không làm mất thời gian của giờ học

Trong quá trình tổ chức hoạt động giáo dục KNS tôi thường sử dụng các trò chơi như: trò chơi tiếp sức, trò chơi đối mặt, trò chơi đuổi hình bắt chữ, trò chơi tập làm phóng viên, trò chơi tuyên truyền viên, trò chơi giải ô chữ, trò chơi hiểu ý bạn, thi vẽ tranh…

Sử dụng phương pháp trò chơi trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS có

những ưu điểm như:

Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể nghiệm, thực hành rèn luyện các loại KNS, người học có cơ hội để thể nghiệm những thái độ, hành vi, bởi con người thể hiện như thế nào trong trò chơi thì phần lớn nó thể hiện như thế trong cuộc sống thực Chính nhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở họ niềm tin vào những thái độ, hành vi tích cực, tạo ra động cơ bên trong cho những hành vi ứng xử trong cuộc sống

Qua trò chơi, người học sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong tình huống

Qua trò chơi, người học được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kỹ năng nhận xét, đánh giá hành vi

Trò chơi còn giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa người học với người học, giữa người dạy với người học, trong đó mối quan hệ giữa các thành viên trong nhóm có một vai trò hết sức quan trọng

Trò chơi giúp việc tổ chức các hoạt động KNS được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động, tránh khô khan, nhàm chán, lôi cuốn học sinh vào quá trình thực hành luyện tập KNS một cách tự nhiên, hứng thú đồng thời tiếp thu được nội dung

cơ bản của kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh

Trong tổ chức giáo dục KNS cho học sinh, phương pháp trò chơi được tổ chức khác so với trong dạy học Cụ thể, trong dạy học trò chơi được áp dụng với mục đích tạo không khí lớp học nhằm giúp học sinh khám phá, lĩnh hội tri thức khoa học qua trò chơi Địa điểm chủ yếu trong lớp, thời gian ngắn Mỗi tiết học chỉ

có thể tổ chức tối đa một trò chơi

Trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS hay tiết học ngoại khóa, phương pháp trò chơi thường được tổ chức với thời lượng nhiều hơn, địa điểm có thể trong lớp hoặc ngoài trời tùy vào nội dung hoạt động Có thể tổ chức nhiều trò chơi cùng một thời gian, mục đích rèn luyện kỹ năng sống được giáo dục Sử dụng trò chơi trong giáo dục KNS sẽ phát huy tính sáng tạo; hấp dẫn; gây hứng thú cho người học; giúp cho người học dễ tiếp thu kiến thức mới, tạo bầu không khí thân thiện; tạo cho người học có tác phong nhanh nhẹn, giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh, tính nhút nhát từ đó sẽ được cải thiện Vì thế môi trường sư phạm sẽ trở nên hòa đồng, thân thiện hơn

*Ví dụ : Sử dụng phương pháp trò chơi để giáo dục kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc cho học sinh

Cảm xúc được thể hiện bằng nhiều cách khác nhau: Lời nói, cử chỉ, hành động, các trạng thái cơ thể, ánh mắt, nhịp thở thể hiện các trạng thái vui, buồn, hưng phấn, lo âu, căng thẳng, tức giận mách bảo chúng ta thích hoặc ko thích điều gì đó Nhận diện được cảm xúc giúp chúng ta có thể chia sẻ, đồng cảm cũng

như phải thận trọng trước một tình huống nào đó trong cuộc sống Kỹ năng kiểm

soát cảm xúc không có nghĩa là phải tìm mọi cách để loại bỏ, khống chế hay kìm hãm cảm xúc của bản thân Mà đó là việc phải học cách kiểm soát cảm xúc để làm chủ cảm xúc của bản thân trong mọi tình huống giao tiếp cho dù hoàn cảnh thực tế

có tiêu cực như thế nào đi nữa Khi chúng ta không quản lý được cảm xúc của mình sẽ tạo nên những thói quen tiêu cực như hay than vãn về cuộc sống, thường cảm thấy bất lực về một vấn đề gì đó, vì vậy phải giữ được cảm xúc của mình ở thể tích cực để có thể thành công trong tương lai

Đối với học sinh THPT việc nhận diện và kiểm soát được cảm xúc vô cùng quan trọng, bởi theo đặc điểm tâm lý lứa tuổi sự hình thành và phát triển nhân cách của lứa tuổi này diễn ra khá mạnh mẽ Những cảm xúc của học sinh nảy sinh và biến đổi liên tục trong quá trình tham gia học tập, quan hệ xã hội, bạn bè

Kiểm soát cảm xúc của học sinh thể hiện ở khả năng làm chủ bản thân khi cảm xúc nảy sinh, biết cách giải tỏa cảm xúc một cách hiệu quả nhất và có khả năng nhận diện cảm xúc của người khác Nếu không tự xác định được cảm xúc của bản thân, sẽ khiến các em có nguy cơ rơi vào trạng thái bị dồn nén, tê liệt hoặc bùng nổ cảm xúc Không kiểm soát được hành vi, thái độ cảm xúc thì học sinh có những quyết định sai lầm, những hành động bốc đồng, những lời nói bột phát gây tổn thương bản thân, tổn hại đến các mối quan hệ, sẽ dễ bị đánh mất bản thân, gây

ra lỗi lầm không đáng có

Cách thức thực hiện

Để giúp học sinh hiểu, nhận diện được kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc, tôi tổ chức qua hai trò chơi

* Trò chơi thứ nhất: “ Hiểu ý bạn”

- Mục đích: Tăng cường khả năng nhận diện và bộc lộ cảm xúc

- Công cụ, phương tiện: Thẻ bốc thăm viết sẵn các cảm xúc khác nhau

- Luật chơi: Các cặp đôi xếp thành hàng dọc Trong thời gian 3 phút và có 5

thẻ Các thành viên của nhóm lần lượt lên bốc thăm và sau đó mô tả nội dung cảm xúc được ghi trong thẻ để thành viên còn lại đoán được tên cảm xúc được ghi trong thẻ

Lưu ý: Chỉ được phép mô tả cảm xúc bằng cử chỉ, điệu bộ cơ thể, không đựơc

phép dùng lời nói hay chữ viết Nếu phạm luật sẽ mời cặp đôi khác

Đội nào trong thời gian quy định nêu được nhiều đáp án nhất thì đội đó thắng cuộc

- Cách thức tổ chức trò chơi như sau:

Giáo viên công bố luật chơi cho học sinh

Chia lớp thành 2 đội Mỗi đội có 3- 5 cặp đôi tham gia trò chơi

Giáo viên hưỡng dẫn học sinh tham gia trò chơi Cho học sinh bắt thăm đội nào chơi trước Tiến hành bấm thời gian Từng cặp đôi lần lượt mô tả cảm xúc và nêu đáp án cho đến khi hết thời gian quy định

Đội nào mô tả được cảm xúc đúng với tên gọi của cảm xúc nhiều nhất là đội thắng cuộc

Sau trò chơi, giáo viên nhận xét, nêu một số câu hỏi:

+ Điều gì khiến em đoán được đó là cảm xúc vui vẻ/ tức giận/ lo âu?

+ Bạn đã mô tả cảm xúc tức giận/ lo lắng/ vui vẻ….qua những cử chỉ nào + Theo em, làm sao để nhận thức được cảm xúc của bản thân cũng như nhận biết được cảm xúc của người khác?

+ Khi có biểu hiện của những cảm xúc nêu trên, em thường có những suy nghĩ và hành động như thế nào? Điều đó tác động như thế nào đến bản thân em?

Sản phẩm dự kiến: Học sinh tham gia trò chơi và trả lời được các câu hỏi của giáo

viên

+ Điều khiến em đoán được đó là cảm xúc vui vẻ/ tức giận/ lo âu do nhìn thấy bạn có cảm xúc vui vẻ thì nét mặt rạng rỡ, ánh mắt sáng long lanh…

+ Bạn mô tả cảm xúc tức giận/ lo lắng/ vui vẻ….qua những cử chỉ: Tức giận

có thể ném đồ đạc, lo lắng có thể đi lại nhiều lượt trong phòng, vui vẻ có thể cười nói…

+ Để nhận thức được cảm xúc của bản thân cũng như nhận biết được cảm xúc của người khác em quan sát biểu hiện của cơ thể: ánh mắt, nét mặt, tư thế, dáng vẻ, nhịp thở…

+ Khi có biểu hiện của những cảm xúc nêu trên, em thường có những suy nghĩ và hành động không thể kiểm soát được Điều đó tác động rất lớn đến bản thân em Có thể giúp em có trạng thái hưng phấn, kích thích em làm nhiều việc tốt

Ngược trở lại làm cho em có những lời nói và hành động thiếu suy nghĩ, bồng bột, làm ảnh hưởng đến các mối quan hệ, để lại hậu quả xấu

Từ đó giúp học sinh hiểu được vai trò của việc phải nhận diện và kiểm soát cảm xúc bản thân và người khác

* Trò chơi thứ 2: Tiếp sức, tiêu đề “Ai nhanh hơn”

- Mục đích : Nhận diện biểu hiện cảm xúc ở người khác qua hình ảnh

- Công cụ, phương tiện: Giáo viên chuẩn bị 2 bức tranh có hình ảnh những

đôi mắt biểu hiện những cảm xúc của con người, được đánh dấu theo ô

- Luật chơi Chia lớp thành 2 đội, đặt tên cho mỗi đội

+ Mỗi đội chơi có từ 5 – 7 em

+ Các em đứng thành 2 hàng dọc

+ Mỗi em lần lượt thay nhau lên bảng ghi đáp án, mỗi em chỉ được đưa ra một đáp án, sau đó về vị trí để người kế tiếp lên ghi Nếu đội nào có từ 2 đáp án trở lên được coi là bị phạm quy, sẽ bị loại khỏi đội và không tính đáp án vừa ghi trên bảng Sau thời gian quy định, đội nào có số đáp án đúng, số lượng nhiều sẽ thắng trong cuộc thi

+ Thời gian thực hiện trò chơi 2 phút

- Cách thức tổ chức trò chơi như sau :

Đầu tiên, giáo viên công bố luật chơi cho học sinh

Sau đó tiến hành chọn đội chơi, bấm thời gian, học sinh 2 đội cùng một lúc bắt đầu lần lượt nêu tên cảm xúc theo từng ô trên hình ảnh cho đến khi thời gian hết thì trò chơi kết thúc

ra các biện pháp để kiểm soát, làm chủ cảm xúc bản thân

Để củng cố, khắc sâu kỹ năng nhận diện và kiểm soát được cảm xúc, tôi cho học sinh xem 2 video sau đây:

Đây là một trò chơi rất dễ tổ chức, nó có thể được thực hiện ở nhiều tiết học khác nhau cả trong chương trình chính khóa cũng như trong các hoạt động tổ chức giáo dục KNS ở trong và ngoài lớp Khâu tổ chức không mất nhiều thời gian nên không làm ảnh hưởng đến các hoạt động khác của tiết học Tuy nhiên khi tổ chức giáo viên cần phải lưu ý: Chủ đề trò chơi phải phù hợp với nội dung bài học và lứa tuổi, giáo viên cần giới hạn thời gian của trò chơi, tránh kéo dài dễ dẫn đến nhàm

Video “ Bài học cuộc sống – Học cách kiểm soát cảm xúc” – Học viện CEO VN.mp4

Video “ Câu chuyện về những cái

đinh”

nhưng đội chơi cũng không nên quá nhiều dễ kéo dài thời gian gây nhàm chán Trong quá trình chơi, tránh ồn áo làm ảnh hưởng đến lớp khác Sau khi chơi, giáo viên cần nhận xét, đánh giá sự tham gia của các thành viên 2 đội chơi, đồng thời tổng kết, giúp học sinh thấy được ý nghĩa giáo dục của trò chơi

Phương pháp trò chơi có thể được sử dụng trong giáo dục một số kỹ năng sống khác như: Kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm chủ, kỹ năng thân thiện

* Kết quả đạt được

Việc vận dụng phương pháp trò chơi vào tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh đã có một số giáo viên áp dụng Tuy nhiên, vấn đề là ở chỗ, giáo viên sử dụng trò chơi nào, sử dụng giáo dục kỹ năng sống nào cho phù hợp để khai thác có hiệu quả những ưu điểm của phương pháp này Bản thân tôi, khi sử dụng trò chơi tiếp sức “Ai nhanh hơn”, trò chơi “ Hiểu ý bạn” vào rèn luyện kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc giúp tôi đã tạo được không khí lớp học thoải mái, giờ học thêm sinh động, vừa làm thay đổi hình thức học tập đồng thời giúp rèn luyện kỹ năng học tập hợp tác và kỹ năng phản ứng nhanh cho học sinh, học sinh bước đầu nhận diện được các cảm xúc và biết kiểm soát cảm xúc bản thân

2.3 Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống

Thảo luận nhóm là phương pháp tổ chức cho học sinh bàn bạc, trao đổi trong nhóm nhỏ Đây là phương pháp học sinh gặp mặt, trao đổi với nhau về một chủ đề được đặt ra dưới dạng câu hỏi, bài tập tình huống, giải quyết một vấn đề nào đó trong bài học Trong phương pháp này học sinh giữ vai trò tích cực, chủ động tham gia thảo luận, giáo viên giữ vai trò nêu vấn đề, gợi ý, thiết kế và tổng kết

Phương pháp thảo luận nhóm là một dạng dạy học hợp tác với cách tổ chức hợp lý, hoạt động theo nhóm với sự tham gia tích cực của mỗi cá nhân Học sinh các nhóm sẽ đạt được mục tiêu chung trong thời lượng có hạn

Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp được sử dụng phổ biến trong

tổ chức các hoạt động giáo dục KNS cho học sinh Qua thực tiễn áp dụng tôi thấy phương pháp thảo luận nhóm có nhiều ưu điểm như:

Tạo nên sự sôi nổi trong giờ học, tạo môi trường học tập cho những học sinh nhút nhát, ít phát biểu ý kiến xây dựng bài Tất cả thành viên trong nhóm giải quyết yêu cầu của giáo viên trên cơ sở hợp tác, cùng thảo luận và đưa ra kết quả tổng hợp

Quá trình thảo luận phát huy tốt các thao tác tư duy, khả năng hợp tác, khả năng tổ chức của các thành viên trong nhóm Hơn nữa, phương pháp thảo luận nhóm mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và học tập lẫn nhau, theo đó các lỗi sai đều được giải quyết trong bầu không khí rất thoải mái Nó giúp học sinh giảm bớt tính chủ quan, phiến diện, làm tăng tính khách quan khoa học; kiến thức sẽ trở nên sâu sắc, bền vững, dễ nhớ nhanh hơn, do được giao lưu học hỏi giữa các thành viên trong nhóm

Thảo luận nhóm cũng làm thỏa mãn nhu cầu học tập cá nhân, phù hợp với việc học hướng tới người học; khuyến khích sự độc lập tự chủ, học sinh có thể đưa

ra những giải pháp, cách biểu đạt riêng cho vấn đề nào đó

Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm bao gồm năm bước:

Bước 1: GV chia nhóm, đặt tên cho các nhóm, cử nhóm trưởng, thư ký nhóm Bước 2: Giáo viên giao nhiệm vụ hoặc câu hỏi, bài tập thảo luận cho các nhóm

Quy định thời gian thảo luận

Bước 3: Các nhóm tiến hành thảo luận, hoàn thành nhiệm vụ được giao

Bước 4: Đại diện các nhóm trình bày kết quả Các nhóm khác đóng góp ý kiến và

tham gia tranh luận;

Bước 5: Giáo viên tổng hợp và rút ra kết luận về vấn đề đã đưa ra

Khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, người giáo viên phải chú ý đến những yêu cầu sau: Chủ đề thảo luận nhóm phải phù hợp với nội dung bài học; người học cần có kiến thức, kỹ năng làm việc theo nhóm; có đủ phương tiện làm việc cho các nhóm như giấy, bút….; các thành viên phải nắm vững nhiệm vụ của nhóm mình và có thái độ làm việc nghiêm túc, tích cực; số lượng thành viên phải phù hợp, nếu đông quá hoạt động này sẽ không hiệu quả Trong quá trình học sinh thảo luận, giáo viên phải quan sát, hỗ trợ, nhắc nhở học sinh, tránh tình trạng chỉ có vài thành viên hoạt động thực sự, còn lại chỉ dựa dẫm làm theo

Chú ý: Thảo luận nhóm trong giáo dục KNS khác với thảo luận nhóm trong

dạy học nói chung ở chỗ: Trong dạy học nói chung phương pháp này chủ yếu giúp học sinh cùng hợp tác tìm ra đáp án, câu trả lời, giải quyết tình huống nhằm mục đích khám phá tri thức Thời gian cho hoạt động này chiếm 5-7 phút Địa điểm trong lớp học

Trong hoạt động giáo dục KNS, do tính chất của hoạt động luôn luôn thực hành nên vấn đề đưa ra để học sinh thảo luận rất phong phú đa dạng, có thể chia nhóm cùng chơi trò chơi, có thể cùng xem video dự đoán hành động, hoặc nhóm đóng vai giải quyết tình huống, trả lời câu hỏi, thực hành các loại kỹ năng được giáo dục.….Hơn nữa trong hoạt động rèn luyện KNS, mỗi học sinh đều phải có cơ hội thực hành nên không tổ chức lớp quá đông, mỗi nhóm chỉ 5-7 em

*Ví dụ: Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm nhằm giáo dục cho học sinh kỹ năng làm chủ

Cụ thể: Tôi chia lớp thành 4 nhóm, theo vị trí chỗ ngồi cho thuận lợi cho việc thảo

luận Đặt tên nhóm theo số thứ tự: 1,2,3,4 và quy định thời gian thảo luận cho các nhóm

Tôi giao nhiệm vụ cho các nhóm như sau:

Nhóm 1,2: Hoàn thành thể hiện mối quan hệ giữa cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và

cơ thể trong bảng dưới đây

Khi em cảm thấy Cơ thể có biểu

hiện

Em có xu hướng suy nghĩ

Điều em thường làm là