Tạp chí Khoa học – Công nghệ Thủy sản: Số 4/2017

Tạp chí Khoa học – Công nghệ Thủy sản: Số 4/2017 trình bày dẫn liệu bước đầu về thành phần loài thuộc bộ cá Vược (Perciformes) ở sông Bà Rén, tỉnh Quảng Nam; đánh giá khả năng tổn thương sinh kế của cộng đồng khai thác thủy sản – trường hợp hai thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo, xã Ninh Ích, thị xã Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa; ảnh hưởng của thức ăn là trùn chỉ và thức ăn công nghiệp lên sinh trưởng, tỷ lệ sống của cá xiêm đá (Betta splendens Regan, 1910)...

THÔNG BÁO KHOA HỌC

Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài thuộc bộ cá Vược (Perciformes) ở sông Bà Rén,

tỉnh Quảng Nam

Vũ Thị Phương Anh, Vũ Thị Minh Huệ

2

Ảnh hưởng của hình thức nuôi, thức ăn đến tỷ lệ sống và tăng trưởng của cá nhụ

Eleu-theronema rhadinum nuôi thuần dưỡng

Tạ Thị Bình, Nguyễn Đình Vinh, Trần Thị Kim Ngân

8

Đánh giá khả năng tổn thương sinh kế của cộng đồng khai thác thủy sản – trường hợp hai

thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo, xã Ninh Ích, thị xã Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa

Nguyễn Văn Quỳnh Bôi

14

Quá trình phát triển phôi tôm bác sĩ (Lysmata amboinensis DE MANN, 1888)

Lục Minh Diệp, Phùng Thế Trung, Đoàn Thị Ngọc Kiều

Ảnh hưởng của một số hóa chất bảo vệ thực vật tới ADN và sự phát triển của phôi hầu Thái

Bình Dương (Crassostrea gigas Thunberg, 1793)

Mai Hương, Cao Văn Hạnh , Chu Chi Thiết, Nguyễn Thi Huệ

39

Ảnh hưởng của thức ăn là trùn chỉ và thức ăn công nghiệp lên sinh trưởng, tỷ lệ sống của

cá xiêm đá (Betta splendens Regan, 1910)

Trương Thị Bích Hồng, Nguyễn Đình Mão, Đinh Thế Nhân

48

Nghiên cứu sản lượng của các nghề khai thác thủy sản tại Đầm Nại, tỉnh Ninh Thuận

Nguyễ n Trọ ng Lương, Nguyễ n Đứ c Sĩ, Lê Xuân Tà i

Khả năng kháng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus gây bệnh hoại tử gan tụy cấp tính của

tôm he Ấn Độ (Penaeus indicus)

Hoàng Tùng, Trịnh Thị Trúc Ly, Nguyễn Giảng Thu Lan, Nguyễn Hồng Phước

72

Hiện trạng nguồn giống thủy sản vùng rừng ngập mặn Cần Giờ - thành phố Hồ Chí Minh

Võ Văn Quang, Trương Sĩ Hải Trình, Huỳnh Minh Sang

THÔNG BÁO KHOA HỌC

DẪN LIỆU BƯỚC ĐẦU VỀ THÀNH PHẦN LỒI THUỘC BỘ CÁ VƯỢC

(PERCIFORMES) Ở SƠNG BÀ RÉN, TỈNH QUẢNG NAM

THE PRELIMINARY DATA OF FISH SPECIES PERCIFORMES

IN BA REN RIVER, QUANG NAM PROVINCE

Vũ Thị Phương Anh 1 , Vũ Thị Minh Huệ 2

Ngày nhận bài: 15/10/2017; Ngày phản biện thơng qua: 20/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Thành phần lồi thuộc bộ cá Vược (Perciformes) ở sơng Bà Rén, tỉnh Quảng Nam đa dạng, đã xác định

56 lồi thuộc 33 giống nằm trong 19 họ Về cấu trúc thành phần lồi cá thuộc bộ cá Vược thì ưu thế nhất là họ

cá bống trắng (Gobiidae) cĩ 5 giống (chiếm 15,15%), 7 lồi (chiếm 12,50 %) Tiếp đến là họ cá sặc (Belontidae ) cĩ 4 giống (chiếm 12,12%), 7 lồi chiếm 12,50% Tiếp đến là họ cá bống đen (Eleotridae) cĩ 4 giống chiếm 12,12%, 6 lồi chiếm 10,71% Họ cá đối (Mugilidae) và họ cá khế (Caragidae) cĩ 2 giống (chiếm 6,06%),

3 lồi (chiếm 5,36%) Họ cá liệt (Leiognathidae ) cĩ 2 giống (chiếm 6,06%), 2 lồi (chiếm 3,57 %) Các họ cịn lại mỗi họ chỉ cĩ 1 giống 3 lồi, 1 giống 2 lồi và 1 giống 1 lồi Trong 57 lồi cá thuộc bộ cá Vược đã xác định được 16 lồi cá cĩ giá trị kinh tế.

Từ khĩa: Thành phần lồi Bộ cá Vược, Sơng Bà Rén, Tỉnh Quảng Nam

ABSTRACT

The preliminary data of fi sh species Perciformes in Ba Ren river, Quang Nam Province is quite biodiversifi ed Our surveys have revealed that there are 56 species belonging to 33 genera of 19 families, among which, the Gobiidae is the most dominant with 5 genera (occupying 15.15%) reaching 7species (occupying 12.50 %) Belontidae with 4 genas (occupying 12.12%), reaching 7 species (occupying 12.50%) Eleotridae with 4 genas (12.12%), reaching 6 species (occupying 10.71%) Mugilidae and Caragidae with

2 genas (occupying 6.06%), reaching 3 species (occupying 5.36%) Leiognathidae has 2 genas (occupying 6.06%), reaching 2 species (occupying 3.57%) Among 57 species in Ba Ren, 16 fi sh species have been identifi ed as having economic value

Key words: Fish species Perciformes composition, Ba Ren river, Quang Nam province

1 Trường Đại học Quảng Nam

2 Trường PTTH chuyên Lê Quý Đơn, Đà Nẵng

tỉnh Quảng Nam Sơng khơng những cĩ vai trị rất quan trọng trong việc cung cấp nước ngọt cho vùng đây cũng chính là nơi cĩ tiềm năng

để phát triển nghề nuơi trồng và khai thác thủy sản cho nhân dân trong vùng Mơi trường sống

ở đây thuận lợi cho các quần xã thủy sinh vật, trong đĩ đặc biệt là cá Tuy nhiên, thời gian qua,

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Sơng Bà Rén cĩ chiều dài 32 km, điểm đầu

nối với sơng Trường Giang tại km 5 + 700 và

điểm cuối là ngã ba Vạn Lý (phân lưu của sơng

Thu Bồn) Chảy qua các xã Duy Trinh, Duy

Trung, Duy Thành, Duy Vinh của huyện Duy

Xuyên và xã Quế Xuân của huyện Quế Sơn,

việc đánh bắt, khai thác thủy sản ngày càng

gia tăng cùng với điều kiện xã hội và tình hình

biến động môi trường hiện nay đã làm suy

giảm đáng kể nguồn lợi thủy sản trên sông,

làm mất cân bằng sinh thái và giảm đa dạng

sinh học Chính vì vậy, việc nghiên cứu thành

phần loài cá là rất cần thiết Bài báo này sẽ

cung cấp số liệu cơ bản về đa dạng sinh học

cá, từ đó góp phần vào việc quy hoạch và sử

dụng hợp lý nguồn lợi cá ở đây

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tiến hành nghiên cứu từ tháng 3/2017 –

10/2017 tại sông Bà Rén, tỉnh Quảng Nam

Mẫu cá được thu trực tiếp tại các điểm nghiên

cứu bằng cách theo ngư dân đánh bắt,

thu mẫu cá của người dân và các chợ quanh khu vực nghiên cứu

Phân loại cá bằng phương pháp so sánh hình thái, chủ yếu dựa vào các khóa định loại của Mai Đình Yên (1978, 1992), Nguyễn Văn Hảo (2001, 2005), Kottelat M (2001), Trình

tự các bộ, họ giống và loài được sắp xếp theo

hệ thống phân loại của Rainboth, W J, chuẩn tên loài theo FAO (1998), Eschmeyer W.T

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Thành phần loài cá sông Bà Rén, tỉnh Quảng Nam

Thành phần loài cá thuộc bộ cá Vược ở sông Bà Rén, tỉnh Quảng Nam có 56 loài thuộc

33 giống nằm trong 19 họ

Bảng 1 Danh sá ch thành phần loài cá ở vùng sông Bà Rén, tỉnh Quảng Nam

(9) Eleotridae Họ cá bống đen

17 Eleotris fuscus (Schneider & Forster, 1801) Cá bống mọi

25 Stenogobius genivittatus (Valenciennes, 1837) Cá bống mấu đai

26 Acentrogobius viridipunctatus (Valenciennes, 1837) Cá bống chấm thân

41 Carangoides malabaricus (Bloch & Schneider, 1801) Cá khế

46 S canaliculatus (Park, 1797) Cá dìa rãnh

Về cấu trúc thành phần loài ưu thế nhất là

họ cá bống trắng (Gobiidae) có 5 giống chiếm

15,15%, 7 loài chiếm 12,50 % Tiếp đến là họ

cá sặc (Belontidae) có 4 giống chiếm 12,12%,

7 loài chiếm 12,50% Tiếp đến là họ cá bống

đen (Eleotridae) có 4 giống chiếm 12,12%, 6

loài chiếm 10,71% Họ cá đối (Mugilidae) và họ

cá khế (Caragidae) có 2 giống chiếm 6,06%,

3 loài chiếm 5,36% Họ cá liệt (Leiognathidae)

có 2 giống chiếm 6,06%, 2 loài (chiếm 3,57%)

Các họ còn lại mỗi họ chỉ có 1 giống 3 loài, 1 giống 2 loài và 1 giống 1 loài

3 Các loài cá kinh tế thuộc bộ cá Vược (Perciformes)

Trong tổng số 56 loài thuộc bộ cá Vược (Perciformes) ở sông Bà Rén, đã xác định được 15 loài cá có giá trị kinh tế, cá c loà i

nà y đượ c ngư dân số ng ven sông khai thá c quanh năm

Bảng 3 Các loài kinh tế thuộc bộ cá Vược (Perciformes) ở sông Bà Rén

1 Cá chẽm Lates calcarifer (Bloch, 1790)

2 Cá căng bố n sọ c Pelates quadrilineatus (Bloch, 1790)

3 Cá đố i lá Mugil kelaartii (Günther, 1861)

4 Cá đố i mụ c Mugil cephalus (Linnaeus, 1758)

5 Cá đụ c bạ c Sillago sihama (Försskăl, 1775)

6 Cá bố ng cá t Glossoglobius aureus (Akihito & Meguru, 1975)

7 Cá mú Epinephelus coioides (Hamilton, 1822)

8 Cá mú cam Epinephelus moara (Temminck & Schlegel,1824)

9 Cá dì a công Siganus guttatus (Bloch, 1787)

10 Cá dìa Cam Siganus oramin (Bloch & Schneider, 1801)

11 Cá dìa tro Siganus fuscescens (Houttuyn, 1782)

12 Cá liệ t lớ n Leiognathus equulus (Försskăl, 1775)

13 Cá hồ ng bạ c Lutjanus argentimaculatus (Försskăl, 1775)

14 Cá hồng ánh Vàng Lutjanus fulvifl amma (Försskăl, 1775)

15 Cá khế Carangoides malabaricus (Bloch & Schneider, 1801)

IV KẾT LUẬN

Thành phần loài cá thuộc bộ cá vược

(Perciformes) ở sông Bà Rén, tỉnh Quảng

Nam đa dạng, đã xác định được 56 loài, 33

giống, 19 họ Về cấu trúc thành phần loài ưu

thế nhất là họ cá bống trắng (Gobiidae) có

5 giống chiếm 15,15%, 7 loài chiếm 12,50%

Tiếp đến là họ cá sặc (Belontidae) có 4 giống

(chiếm 12,12%), 7 loài (chiếm 12,50%)

Tiếp đến là họ cá bống đen (Eleotridae) có 4 giống (chiếm 12,12%), 6 loài (chiếm 10,71%)

Họ cá đối (Mugilidae) và họ cá khế (Caragidae)

có 2 giống (chiếm 6,06%), 3 loài (chiếm 5,36%)

Họ cá liệt (Leiognathidae) có 2 giống (chiếm 6,06%), 2 loài (chiếm 3,57%) Các họ còn lại mỗi họ chỉ có 1 giống 3 loài, 1 giống 2 loài và 1 giống 1 loài Trong 57 loài cá thuộc bộ cá vược

đã xác định được 16 loài cá có giá trị kinh tế

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Bộ Khoa học và Công nghệ (2007) : Sách đỏ Việt Nam, phần I : Động vật NXB KHTN &CN, Hà Nội.

2 Mai Đình Yên (1978): Định loại cá nước ngọt các tỉnh miền Bắc Việt Nam, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội.

3 Mai Đình Yên (1992): Định loại cá nước ngọt Nam Bộ, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.

4 Nguyễn Văn Hảo (2001) : Cá nước ngọt Việt Nam, Tập 1, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.

5 Nguyễn Văn Hảo (2005) : Cá nước ngọt Việt Nam, Tập 2 và Tập 3, NXB Nông nghiệp, Hà Nội

Tiếng Anh

6 Eschmeyer W.T., 2005 : Catalogue of life, Pulished by California Academy of Sciences, San Francisco.

7 FAO (1998): California Academy of Sciences, Vol 1.

8 FAO (1998): California Academy of Sciences, Vol 2:59 - 1820.

9 Kottelat M., 2001: Freshwater fi shes of Northern Vietnam, The World Bank.

10 Rainboth, W J (1996): Fishes of The Cambodian Mekong, FAO.

THÔNG BÁO KHOA HỌC

ẢNH HƯỞNG CỦA HÌNH THỨC NUƠI, THỨC ĂN ĐẾN TỶ LỆ SỐNG

VÀ TĂNG TRƯỞNG CỦA CÁ NHỤ Eleutheronema rhadinum

NUƠI THUẦN DƯỠNG EFFECT OF CULTURE TYPE AND DIET ON SURVIVAL RATE AND

GROWTH RATE OF Eleutheronema rhadinum CAPTIVE BREEDING

Tạ Thị Bình 1 , Nguyễn Đình Vinh 1 , Trần Thị Kim Ngân 2

Ngày nhận bài: 5/12/2017; Ngày phản biện thơng qua: 22/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Cá nhụ - Eleutheronema rhadinum khối lượng trung bình 197,05 -200,03g, cĩ nguồn gốc đánh bắt ngồi

tự nhiên, được tiến hành các thí nghiệm nhằm xác định hình thức nuơi và thức ăn phù hợp trong điều kiện nuơi nhốt Các thí nghiệm được tiến hành tại khu Nuơi trồng thủy sản, Hợp tác xã Hải Minh - Hà Tĩnh Kết quả thí nghiệm cho thấy, nuơi cá trong lồng cá cĩ tốc độ tăng trưởng nhanh, đạt 3,92 ± 0,76 g/ngày; và tỷ lệ sống cao, đạt 79,67 ± 2,67%, cĩ ý nghĩa so với cá nuơi trong ao và nuơi trong bể (P<0,05) Trong khi đĩ, thức ăn là

cá tạp và cá tạp kết hợp với thức ăn cơng nghiệp cho tốc độ tăng trưởng nhanh, dao động từ 3,64 - 3,99g/ngày sai khác cĩ ý nghĩa so với cho ăn thức ăn cơng nghiệp (P<0,05) Nhưng khác nhau khơng cĩ ý nghĩa về tỷ lệ sống của cá giữa các nghiệm thức thức ăn (P>0,05) Như vậy, nuơi cá trong lồng và thức ăn là cá tạp và cá tạp kết hợp với TĂCN cĩ thể được sử dụng để nuơi cá nhụ trong điều kiện nuơi nhốt.

Từ khĩa: Eleutheronema rhadinum, tăng trưởng, tỷ lệ sống, hình thức nuơi, thức ăn

ABSTRACT

Eleutheronema rhadinum with the initial size 197.05 -200.03 g, have the original source caught in the wild were studied to determine the best growth rate and survival rate of this fi sh up to fi ngerling stage The experiments were carried out at aquaculture area of Hai Minh cooperative, Ha Tinh Province The result of these experiments indicated that fi sh farming in cages had signifi cantly higher growth rate 3.92±0.76 g.day-1 and survival rate (79.67±2.67 %), compared to fi sh reared at the fi sh farming in ponds and fi sh farming in tanks (P<0.05) On the other hand, fi sh fed with trashfi sh and fi sh fed with trashfi sh mixed with commercial feed had highest growth oscillate 3.64 - 3.99 g.day-1 compared to fi sh fed commercial feed (P<0.05) However, there was no signifi cant diference in survival rate between the fi sh fed with treated diets (P>0.05) Therefore, fi sh farming in cages and fi sh fed with trashfi sh and fi sh fed with trashfi sh mixed with commercial feed can be used

to fi sh farming in the future

Keywords: Eleutheronema rhadinum , growth rate, survival rate, culture type, foods

1 Viện Nơng nghiệp và Tài Nguyên, Trường Đại học Vinh

2 Trường Cao đẳng Sư phạm Vinh

biết đến như là lồi cá bản địa và cĩ giá trị kinh

tế cao của vùng biển Bắc Trung Bộ Từ xa xưa,

cá nhụ đã được dân gian xếp vào nhĩm cá biển thượng hạng “chim, thu, nhụ, đé” Thịt cá Nhụ

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Cá nhụ (cá ngứa, cá chét, cá gốc) hay cịn

gọi là cá nhụ Đơng Á (Eleutheronema rhadinum)

thuộc họ cá vây tua (Polynemidae) được

chứa các thành phần chất béo không no, rất

có lợi cho hoạt động màng tế bào của con

người, giúp làm giảm hàm lượng mỡ dư thừa

trong máu Cá nhụ là loài rộng muối, thường

phân bố ở vùng nước nông, độ sâu 5-8m Cá

phân bố tự nhiên ở vùng biển Tây Bắc Thái

Bình Dương, từ Nhật Bản, Trung Quốc, Đài

Loan, Việt Nam [3] Trong những năm gần đây,

sản lượng tự nhiên của cá nhụ bị suy giảm

nghiêm trọng do việc khai thác quá mức, đặc

biệt vào mùa sinh sản Hiện nay, ở Việt Nam

cá nhụ loài Eleutheronema tetradactylum, đã

được Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I

sinh sản nhân tạo thành công, nhưng loài

Eleutheronema rhadinum chưa được nghiên

cứu Mặt khác, hiện nay, người dân thường sử

dụng cá tạp tươi khai thác ở vùng ven bờ, vùng

cửa sông rừng ngập mặn để nuôi cá nhụ [4]

Việc dùng cá tạp tươi không những không chủ

động được nguồn thức ăn mà còn làm ô nhiễm

môi trường ao nuôi vì thức ăn dư thừa [5, 6] Do

vậy, để phát triển nghề nuôi cá nhụ một cách

bền vững thì việc nghiên cứu sử dụng thức ăn

công nghiệp thay thế thức ăn cá tạp tươi là rất

cần thiết Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài:

“Ảnh hưởng của hình thức nuôi, thức ăn

đến tỷ lệ sống và tốc độ sinh trưởng của cá

Nhụ (Eleutheronema rhadinum) nuôi thuần

dưỡng” Kết quả của đề tài hy vọng sẽ đóng

góp cho việc lưu giữ loài cá này trong điều kiện

nuôi nhốt, làm cơ sở cho việc sản xuất giống

đối tượng có giá trị kinh tế này

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Cá nhụ - Eleutheronema rhadinum khối

lượng trung bình 197,05 -200,03 có nguồn

gốc đánh bắt ngoài tự nhiên, đảm bảo cá vẫn

khỏe mạnh để nuôi thuần dưỡng

2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ 02/2017 đến 6/2017

- Địa điểm nghiên cứu: Khu NTTS Hợp tác

xã Hải Minh - Hà Tĩnh

3 Phương pháp nghiên cứu

Thí nghiệm 1: Ảnh hưởng của hình thức

nuôi đến tỷ lệ sống và tốc độ tăng trưởng của

cá Nhụ nuôi thuần dưỡng.

Thí nghiệm được tiến hành với 3 hình thức khác nuôi khác nhau: Nuôi trong lồng có kích thước 6 x 5 x 2 m; nuôi trong ao có diện tích

150 m2 (ngăn làm 3 ô mỗi ô 50 m2); Nuôi trong

bể xi măng có kích thước 6 x 5 x 2 m Mỗi nghiệm thức được bố trí lặp lại 3 lần Mật độ cá thí nghiệm là 2 con/m2 Thí nghiệm được tiến hành trong 150 ngày

* Chăm sóc quản lýThức ăn cho cá chủ yếu là cá tạp (cá mối,

cá cơm, cá trích, cá liệt…) cá phải tươi, lựa

bỏ tạp chất, loại bỏ ký sinh trùng bằng cách ngâm trong nước ngọt trước khi cho ăn để tránh gây bệnh cho cá nuôi Thức ăn được rửa, cắt thành khúc phù hợp với miệng cá và cho ăn 2 lần/ngày vào lúc sáng sớm (7 -8 giờ)

và chiều mát ( 4 -5 giờ) Cho cá ăn từ từ đến khi cá ngừng ăn thì dừng lại tránh để thức ăn rơi xuống đáy lồng Lượng thức ăn cho ăn tuỳ thuộc vào trọng lượng cá, cá nhỏ thức ăn bằng 10% trọng lượng thân, cá lớn thức ăn từ 3 – 5% trọng lượng thân Tuy nhiên, khi thời tiết, môi trường có sự thay đổi hoặc cá bị nhiễm bệnh cá sẽ giảm ăn vì vậy căn cứ vào tình hình hiện tại để điều chỉnh lượng thức ăn cho phù hợp [1]

Thường xuyên lặn theo dõi lồng nuôi, đáy lồng đề phòng lồng bị hư hỏng Định kỳ phân

cỡ cá nuôi và điều chỉnh mật độ nuôi thích hợp, theo dõi phát hiện bệnh kịp thời để xử lý có hiệu quả

Định kỳ 10 ngày sử dụng vitamin C và khoáng trộn vào thức ăn cho ăn liên tục từ

5 – 7 ngày, để tăng khả năng bắt mồi và sức đề kháng cho cá nuôi Định kỳ đo các chỉ tiêu môi trường nước (oxy, pH, nhiệt độ, độ mặn) để có biện pháp xử lý kịp thời

Thí nghiệm 2: Ảnh hưởng của thức ăn

đến tỷ lệ sống và tốc độ tăng trưởng của cá Nhụ nuôi thuần dưỡng.

Thí nghiệm được tiến hành với 03 loại

thức ăn (TA), gồm: TA1: sử dụng 100% cá tạp;

TA2: sử dụng 50% cá tạp + 50% thức ăn công

nghiệp(TĂCN) có hàm lượng 40% pr; TA3:

thức ăn công nghiệp(TĂCN) có hàm lượng

40% pr Cá thí nghiệm được bố trí ngẫu nhiên

trong 9 lồng có kích thước 5 x 3 x 2 m , mỗi

nghiệm thức được lặp lại 3 lần Mật độ cá thí

nghiệm là 2 con/m2

Thí nghiệm được tiến hành trong 90 ngày

* Chăm sóc quản lý : Tiến hành giống thí

nghiệm 1

4 Phương pháp thu thập số liệu

*) Đánh giá tốc độ tăng trưởng của cá:

được xác định định kỳ 30 ngày/lần, mỗi lần 30

cá thể được thu ngẫu nhiên, dựa theo chiều

dài tiêu chuẩn (SL) bằng thước kẹp chia vạch

có độ chính xác đến 0,1 mm và khối lượng (W)

toàn thân cá bằng cân điện tử TANITA có độ

chính xác đến 0,01 g

- Sinh trưởng theo khối lượng và chiều dài

bình quân theo ngày của cá thí nghiệm, xác

định bởi công thức: ADG (g/ngày hoặc cm/

ngày) = (Wt-W0)/Dt hoặc = (Lt-L0)/Dt Trong đó:

W0 và L0 là khối lượng và chiều dài của cá tại

thời điểm bắt đầu thí nghiệm; Wt và Lt là khối

lượng và chiều dài của cá tại thời điểm kết thúc

thí nghiệm; Dt là số ngày thí nghiệm

- Tốc độ tăng trưởng đặc biệt của cá, xác định bởi công thức: SGR (%/ngày) = 100 x [Ln(w2) – Ln(w1)]/Dt hoặc = 100 x [Ln(L2) – Ln(L1)]/Dt Trong đó: W1 và L1 là khối lượng và chiều dài

cá tại thời điểm bắt đầu thí nghiệm; W2 và L2

là khối lượng và chiều dài cá tại thời điểm kết thúc thí nghiệm; Dt là số ngày thí nghiệm

- Mức độ phân đàn của cá được xác định theo công thức: CV (%) = (SD)/X) x 100 Trong đó: SD là độ lệch chuẩn mẫu, X là kích cỡ cá trung bình

*) Đánh giá tỷ lệ sống của cá thí nghiệm được xác định theo công thức: SR (%) = 100 x

(số cá thu hoạch + số cá chết do thu mẫu)/số

cá thả ban đầu

5 Phương pháp xử lý số liệu

Số liệu thí nghiệm được xử lý, phân tích theo phương pháp phương sai một yếu tố (One way ANOVA) và kiểm định để so sánh giá trị trung bình giữa các nghiệm thức với độ tin cậy 95% (P < 0,05) bằng phần mềm SPSS Version 16

III KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

1 Ảnh hưởng của hình thức nuôi đến sinh trưởng và tỷ lệ sống của cá Nhụ thuần dưỡng

1.1 Ảnh hưởng của hình thức nuôi đến tốc độ sinh trưởng

Bảng 1 Sinh trưởng của cá nhụ theo hình thức nuôi Chỉ tiêu

khối lượng

Hình thức nuôi Nuôi trong lồng Nuôi trong ao Nuôi trong bể

Wfl (g) 787,51 ± 74 ,77c 656,41 ± 44,67b 565,10 ± 54,04aAGR(g/ngày) 3,92 ± 0,76c 3,04 ± 0,24b 2,43 ± 0,42a

SGR(%/ngày) 0,91 ± 0,09c 0,79 ± 0,08b 0,69 ± 0,09a

Ghi chú: Số liệu có chữ mũ trong cùng hàng khác nhau thì khác nhau có ý nghĩa (P<0,05); W 0 (g) là khối lượng của cá tại thời điểm bắt đầu thí nghiệm; W fl (g) là khối lượng của cá tại thời điểm kết thúc thí nghiệm; AGR (g/ngày) là tốc độ tăng trưởng về khối lượng của cá theo ngày; SGR(%/ngày) là tăng trưởng đặt biệt của cá trong thời gian thí nghiệm.

Kết quả tại Bảng 1 cho thấy, cá được lựa

chọn cho thí nghiệm đồng đều, giao động từ

Cá nhụ nuôi thuần dưỡng trong bể xi măng có

khối lượng thấp nhất (565,10 ± 54,04 g) có ý

nghĩa so với cá nhụ nuôi thuần dưỡng ở trong

ao và trong lồng (P < 0,05), Cá nuôi thuần

dưỡng trong lồng, đạt khối lượng lớn nhất

(787,51 ± 74,77 g), có ý nghĩa so với cá nuôi

thuần dưỡng trong ao (656,41 ± 44,67 g) và

nuôi trong bể (P < 0,05)

Tốc độ sinh trưởng của cá Nhụ nuôi thuần

dưỡng tương đối nhanh và có sự sai khác có

ý nghĩa giữa các hình thức nuôi thuần dưỡng

(p < 0,05) Tốc độ tăng trưởng của cá Nhụ nuôi thuần dưỡng đạt cao nhất khi nuôi trong lồng lần lượt là 3,92 ± 0,76 g/ngày và 0,91

± 0,09% ngày, tiếp đến là tốc độ tăng trưởng của cá nhụ nuôi thuần dưỡng trong ao 3,04

± 0,24 g/ngày và 0,79 ± 0,08% ngày Thấp nhất là tốc độ tăng trưởng của cá nhụ khi nuôi thuần dưỡng trong bể 2,43 ± 0,42 g/ngày và 0,69 ± 0,09% ngày

1.2 Ảnh hưởng của hình thức nuôi đến hệ số phân đàn

Hình 1 Hệ số phân đàn của cá khi nuôi thuần dưỡng ở các hình thức khác nhau

Ghi chú: CV (150, %) là hệ số phân đàn của cá sau 150 ngày thí nghiệm.

Xét về mức độ phân đàn của cá sau 150

ngày nuôi cho thấy, cá nuôi thuần dưỡng trong

bể có mức phân đàn cao hơn so với nuôi thuần

dưỡng trong ao và trong lồng Cá nuôi thuần

dưỡng trong lồng đạt thấp nhất 2,23 ± 0,19%

tiếp đến là nuôi trong ao đạt 2,95 ± 0,18%

và cao nhất là nuôi thuần dưỡng trong bể là 3,45 ± 0,38 (P < 0,05)

1.3 Ảnh hưởng của hình thức nuôi đến tỷ

lệ sống

Hình 2 Tỷ lệ sống của cá Nhụ khi nuôi thuần dưỡng ở các hình thức khác nhau

Kết quả Hình 2 cho thấy, tỷ lệ sống có sự

khác nhau khi nuôi ở các hình thức khác Tỷ lệ

sống của cá khi nuôi trong lồng đạt cao nhất

là 79,67 ± 2,67% tiếp đến là nuôi trong ao đạt

2 Ảnh hưởng của thức ăn đến sinh trưởng và tỷ lệ sống của cá Nhụ nuôi thuần dưỡng

2.1 Ảnh hưởng của thức ăn đến tốc độ sinh trưởng

Bảng 2 Sinh trưởng của cá Nhụ theo thức ăn Chỉ tiêu

SGR(%/ngày) 1,15 ± 0,01b 1,15 ± 0,01b 0,08 ± 0,009a

Ghi chú:Số liệu có chữ mũ trong cùng hàng khác nhau thì khác nhau có ý nghĩa (P<0,05); W 0 (g) là khối lượng của cá tại thời điểm bắt đầu thí nghiệm; W fl (g) là khối lượng của cá tại thời điểm kết thúc thí nghiệm; AGR (g/ngày) là tốc độ tăng trưởng tuyệt đối về khối lượng của cá theo ngày; SGR(%/ngày) là tăng trưởng đặt biệt của cá trong thời gian thí nghiệm.

Kết quả Bảng 2 cho thấy, sau 90 ngày

thí nghiệm với 3 loại thức ăn, khối lượng cá

Nhụ giao động từ 436,10 g đến 556,70 g Khối

lượng cá thấp nhất (436,10 ± 30,38 g) ở các

lồng cho ăn thức ăn công nghiệp, có ý nghĩa so

với thức ăn là cá tạp và cá tạp kết hợp với thức

ăn công nghiệp (P < 0,05) Giữa các lồng nuôi

sử dụng thức ăn là cá tạp và cá tạp kết hợp với

thức ăn công nghiệp, cá có khối lượng lần lượt

là 552,55 ± 45,23 g và 556,70 ± 31,30 g, khác

nhau không có ý nghĩa (P > 0,05)

Tốc độ tăng trưởng về khối lượng của cá

nhụ khá cao ở các nghiệm thức thí nghiệm

Tốc độ tăng trưởng của cá đạt thấp nhất khi

cho ăn TĂCN (0,08 ± 0,009 %/ngày; 2,65 ±

0,25 g/ngày), có ý nghĩa so với cá cho ăn cá

tạp và cá tạp kết hợp với thức ăn công nghiệp

(P < 0,05) Nhưng tốc độ tăng trưởng của

cá cho ăn cá tạp và cá tạp kết hợp với thức ăn công nghiệp khác nhau không có ý nghĩa, lần lượt là 11,15 ± 0,01 %/ngày; 3,64 ± 0,94g/ngày

và 1,15 ± 0,01 %/ngày; 3,99 ± 0,55 g/ngày (P > 0,05) Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng tương đương với kết quả nghiên cứu của Trần Thế Mưu (2013) trên cá nhụ 4 râu Kết quả của thí nghiệm này thấp hơn so với nghiên cứu của Abu Hena và cs (2011) thực hiện nuôi cá nhụ bốn râu trong ao nước lợ từ khối lượng 36,14

- 75,0 g/con trong thời gian hai tháng đạt 1,92 g/con/ngày Điều này có thể giải thích do mật

độ giống thả ban đầu trong nghiên cứu này

là 2 con/m3 cao hơn so với mật độ 0,5 con/m3của Abu Hena và cs (2011) và sự khác nhau

về khối lượng giống thả ban đầu trong hai nghiên cứu

2.2 Ảnh hưởng của thức ăn đến hệ số phân đàn

Hình 3 Hệ số phân đàn của cá Nhụ theo thức ăn thí nghiệm

Ghi chú: CV (90, %) là hệ số phân đàn của cá sau 90 ngày thí nghiệm.

Mức phân đàn của cá cũng ảnh hưởng

bởi thức ăn thí nghiệm Mức phân đàn của cá

cao nhất (2,65 ± 0,22%) khi cho ăn TĂCN, có

ý nghĩa so với cá cho ăn bằng cá tạp và cá tạp

kết hợp với TĂCN (P < 0,05) Mức phân đàn

của cá thấp khi cho ăn cá tạp và cá tạp kế hợp với TĂCN, lần lượt là 1,65 ± 0,16% và 1,69 ± 0,18%, nhưng giữa chúng khác nhau không có

ý nghĩa (P > 0,05)

2.3 Ảnh hưởng của thức ăn đến tỷ lệ sống

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Trần Thế Mưu (2013), Nghiên cứu kỹ thuật nuôi cá Nhụ 4 râu (Eleutheronema tetradactylum Shaw, 1804) tại Hải

Phòng, Đề tài cấp Thành phố Hải Phòng thực hiện 24 tháng từ 2/2011-1/2013.

2 Trần Thế Mưu và Vũ Văn Sáng (2013), Ảnh hưởng của thức ăn đến sinh trưởng và phát triển của cá Nhụ 4 râu

(Eleutheronema tetradactylum) giai đoạn ban đầu nuôi thương phẩm, Tạp chí Khoa học và Phát triển, Trường Đại

học Nông nghiệp Hà Nội, số 4 năm 2013

Tiếng Anh

3 Abu Hena M.K et all., 2011 Growth and survival of Indian Salmon (Eleutheronema tetradaclum Shaw, 1804) in

brackish water pond.

4 Leis J.M and Trski T (2000) Polynemidae (Threadfi n) In J.M Leis & B.M Carson-Ewart, eds The larvae of

Indo-Pacifi c coastal fi shes An identifi cation guide to marine fi sh larvae Pp 435-440 Leiden Brill.

5 Qian P.Y., Wu M.C.S & Ni I.H (2001) Comparison of nutrients release among some maricultured animals

Aquaculture 200: 305-316

6 Wu R.S.S (1995) The environmental impact of marine fi sh culture: towards a sustainable future Marine Pollution

Bulletin 31: 159-166

Hình 4 Tỷ lệ sống của cá Nhụ theo thức ăn thí nghiệm

Kết quả tại Hình 4 cho thấy, không có sự khác

nhau về tỷ lệ sống của cá nhụ sau khi kết thúc thí

nghiệm ương bằng cá tạp, cá tạp kết hợp với

TĂCN và TĂCN lần lượt là 75,12 ± 5,56%, 70,56

± 3,76% và 66,43 ± 3,32% (P > 0,05) Thức ăn thí

nghiệm không ảnh hưởng đến tỷ lệ sống của cá

Nhụ trong quá trình nuôi thuần dưỡng

Như vậy, kết quả thí nghiệm cho thấy,

cá tạp hoặc cá tạp kết hợp với thức ăn công

nghiệp là loại thức ăn tốt cho cá nhụ, có thể

xem xét để bổ sung vào quy trình nuôi thương

phẩm cá nhụ, nhằm tăng tốc độ tăng trưởng

của cá, rút ngắn được thời gian nuôi

IV KẾT LUẬN

1. Cá nhụ nuôi thuần dưỡng trong lồng cho

tốc độ tăng trưởng nhanh nhất (3,92 ± 0,76 g/ngày ) và tỷ lệ sống (79,67 ± 2,67 %) cao nhất

Vì vậy, có thể được sử dụng nuôi cá nhụ ở hình thức này

2 Thức ăn là cá tạp và cá tạp kết hợp với TĂCN cho tốc độ tăng trưởng nhanh nhất 3,64-3,99 g/ngày) và tỷ lệ sống trên 70% Vì vậy, có thể được sử dụng cá tạp hoặc cá tạp kết hợp với TĂCN làm thức ăn để bổ sung vào quy trình nuôi thương phẩm cá nhụ

THÔNG BÁO KHOA HỌC

ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG TỔN THƯƠNG SINH KẾ CỦA

CỘNG ĐỒNG KHAI THÁC THỦY SẢN - TRƯỜNG HỢP HAI THƠN NGỌC DIÊM VÀ TÂN ĐẢO, XÃ NINH ÍCH, THỊ XÃ NINH HỊA,

TỈNH KHÁNH HỊA

ASSESSING LIVELIHOOD VULNERABILITY OF TWO FISHING COMMUNITIES - CASE STUDY OF NGOC DIEM AND TAN DAO VIL- LAGES, NINH ICH COMMUNE, NINH HOA TOWN, KHANH HOA PROVINCE

Nguyễn Văn Quỳnh Bơi 1

Ngày nhận bài: 7/10/2017; Ngày phản biện thơng qua: 10/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Mơ phỏng theo chỉ số tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Index – LVI) được đề xuất bởi Haln

và cộng sự (2009), nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương sinh kế của hai cộng đồng khai thác tại thơn Ngọc Diêm và Tân Đảo, xã Ninh Ích, thị xã Ninh Hịa, tỉnh Khánh Hịa được thực hiện theo phương pháp nghiên cứu cĩ sự tham gia (Participatory research) Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số LVI đối với hai cộng đồng phụ thuộc tăng dần theo thứ tự các yếu tố chính từ đặc điểm hộ, sức khỏe, vốn tài chính, chiến lược sinh kế, đến mạng lưới xã hội, và suy giảm nguồn lợi và những thay đổi bất lợi của vùng khai thác Riêng yếu tố xung đột/mâu thuẫn trong hoạt động khai thác thể hiện trái ngược nhau ở hai cộng đồng Chỉ số LVI của hai cộng đồng lần lượt bằng 0,406 và 0,316 cho thấy tính dễ tổn thương cao và giá trị các yếu tố chính thay đổi trong khoảng từ 0 (mức tổn thương thấp nhất) đến 1 (mức tổn thương cao nhất) với khoảng dao động là 0,2 Chỉ số LVI-Fishing của hai cộng đồng khai thác thủy sản tại thơn Ngọc Diêm và Tân Đảo lần lượt bằng 0,0529 và 0,0448 cho thấy khả năng tổn thương trước những ảnh hưởng đến hoạt động khai thác ở mức cao.

Từ khĩa: Chỉ số tổn thương sinh kế, Cộng đồng khai thác thủy sản, Nghiên cứu cĩ sự tham gia

ABSTRACT

Imitating Livelihood Vulnerability Index (LVI) raised by Haln et al (2009), a study of assessing livelihood vulnerability of two fi shing communities at Ngoc Diem and Tan Dao villages, Ninh Ich commune, Ninh Hoa town, Khanh Hoa province was conducted applying Participatory Research method Result of the study shows that LVI of two communities increasingly dependent on major components of socio-demographic profi le, health,

fi nancial asset, livelihood strategy, social networks and aquatic resource degradation and adverse changes of

fi shing ground Only component of confl icts in fi shing activities presents contrastingly for two communities The LVIs of two communities at Ngoc Diem and Tan Dao villages are respectively 0.406 and 0.316 showing high livdelihood vunerability and values of major component fl uctuate from 0 (lowest vulnerability) to 1 (highest vulnerability) with fl uctuating step of 0.2 The LVIs-Fishing of two fi shing communities at Ngoc Diem and Tan Dao villages are respectively 0.0529 and 0.0448 indicating high vulnerability under effects on fi shing activities

Key words: Livelihood vunerability index, Fishing community, Participatory research

1 Việ n Nuơi trồng Thủy sản, Trường Đạ i họ c Nha Trang

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Là một thủy vực giàu dinh dưỡng với đa

dạng hệ sinh thái, đầm Nha Phu được xem là

môi trường thuận lợi cho sự phân bố, sinh sản

và sinh trưởng của nhiều loài sinh vật biển

[3, 8] Nhờ vào sự giàu có và đa dạng nguồn

lợi thủy sản, đầm Nha Phu cung ứng nguồn

sống trực tiếp và gián tiếp cho hàng nghìn

cư dân của các thôn thuộc 6 xã/phường của

thị xã Ninh Hòa (các xã Ninh Ích, Ninh Lộc,

Ninh Giang, Ninh Phú, Ninh Vân và phường

Ninh Hà) Tuy nhiên, đầm Nha Phu đã và

đang hứng chịu những tác động gây suy thoái

môi trường và suy giảm nguồn lợi thủy sản

do việc khai thác bằng các công cụ, phương

tiện mang tính hủy diệt và nhiều họat động

kinh tế khác như phá rừng ngập mặn, chất

thải dân sinh, [6, 7, 8] Theo đó, tình hình

suy thoái nguồn lợi thủy sản chắc chắn sẽ gây

ảnh hưởng đến sinh kế của các cộng đồng

khai thác có đời sống phụ thuộc trực tiếp vào

nguồn lợi này

Các kết quả nghiên cứu của Võ Thiên

Lăng (2001), Lại Văn Hùng (2004), Nguyễn

Văn Quỳnh Bôi và cộng sự (2009) cho thấy

mặc dù đã có nhiều giải pháp được đề xuất

nhưng nhìn chung tình hình vẫn chưa được

cải thiện Nghiên cứu của những tác giả này

chỉ ra rằng cùng với ô nhiễm môi trường và

nhận thức của cộng đồng thấp, hoạt động

khai thác quá mức, thậm chí mang tính hủy

diệt đã làm cuộc sống cư dân địa phương

ngày càng khó khăn do cạn kiệt nguồn lợi

Do vậy, cần thiết phải nghiên cứu mức độ

ảnh hưởng của sự suy thoái nguồn lợi thủy

sản đối với sinh kế của những cộng đồng

khai thác vùng đầm nhằm định hướng chiến

lược phát triển kinh tế - xã hội khu vực trong

thời gian đến

Sinh kế, theo định nghĩa của Chambers và Conway (1992) bao gồm các khả năng, nguồn lực và những hoạt động cần thiết cho việc kiếm sống Một sinh kế bền vững khi nó có thể thích ứng với những thay đổi đột ngột và phục hồi trở lại, và duy trì hoặc nâng cao các khả năng

và nguồn lực cả ở hiện tại và trong tương lai

mà không làm suy thoái cơ sở tài nguyên thiên nhiên [10]

Phương pháp tiếp cận sinh kế cho phép đánh giá ảnh hưởng của những yếu tố khác nhau đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó khăn hay tạo ra cơ hội trong sinh kế (dự án IMOLA, 2006) Trên cơ

sở này, việc áp dụng phương pháp pháp pháp tiếp cận sinh kế sẽ giúp đánh giá được vai trò của nguồn lợi thủy sản đối với đời sống cộng đồng khai thác vùng đầm Nha Phu, tỉnh Khánh Hòa mà cụ thể ảnh hưởng của sự suy thoái nguồn lợi thủy sản đến sinh kế cộng đồng nhằm định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đối với cộng đồng trong tương lai Bài viết này trình bày các kết quả khảo sát khả năng tổn thương sinh kế tại hai thôn Tân Đảo và Ngọc Diêm thuộc xã Ninh Ích, thị xã Ninh Hòa

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Cơ sở khoa học và khung phân tích

Cơ sở khoa học của nghiên cứu dựa những nguồn lực (còn gọi là tài sản sinh kế - assets)

có sẵn đối với cộng đồng (để mưu sinh) Theo

đó, việc phân tích khả năng tổn thương sinh kế được thực hiện dựa trên cơ sở “Khung sinh kế bền vững” (Sustainable Livelihood Framework

- SLF) đề xuất bởi Cơ quan phát triển quốc tế Vương quốc Anh (Department for International Development – DFID) năm 2001

2 Phương pháp nghiên cứu

Dựa theo cách tiếp cận của Haln và cộng sự

(2009); cho đến nay, đã có một số nghiên cứu

về khả năng tổn thương sinh kế được công bố

ở Việt Nam như các công bố của Nguyễn Văn

Quỳnh Bôi và Đoàn Thị Thanh Kiều (2012), Lê

Thị Diệu Hiền và cộng sự (2014), Nguyễn Quốc

Nghị (2016),… Nhìn chung, cách tính toán chỉ

số tổn thương sinh kế của các tác giả này đều

được mô phỏng theo công thức được đề xuất

của Haln và cộng sự (2009) với một vài thay

đổi về các yếu tố đóng góp để phù hợp với đối

tượng và tình hình thực tế của mỗi nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện từ 02/2017

đến 8/2017 tại hai thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo,

xã Ninh Ích, thị xã Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa

áp dụng phương áp nghiên cứu có sự tham

gia (Participatory research) sử dụng kỹ thuật

phỏng vấn bán cấu trúc (semi-structured interview) đối với hộ gia đình và người cung cấp thông tin chủ chốt (key-informant) Cộng đồng khai thác trong nghiên cứu này bao gồm những hộ có thành viên tham gia hoạt động khai thác thủy sản với bất kỳ hình thức nào.Nguồn số liệu sơ cấp được tổng hợp dựa trên phỏng vấn trực tiếp các hộ hành nghề khai thác tại hai địa phương với số mẫu điều tra được tính theo theo công thức: n = N/(1 + N.e2) [12].Với :

- n: kích cỡ mẫu

- N: tổng số hộ tham gia khai thác

- e: xác suất có khả năng gặp sai số loại 2 (thông thường 10%)

Các hộ phỏng vấn được chọn ngẫu nhiên dựa trên danh sách các hộ tham gia hoạt động khai thác trong cộng đồng

Hình 1 Khung sinh kế bền vững (DFID, 2001; dẫn theo bản dịch của dự án IMOLA, 2006)

Các nhân tố đóng góp đến khả năng tổn thương của cộng đồng khai thác được tóm tắt qua bảng sau:

Bảng 1 Sự đóng góp của các nhân tố “khai thác thủy sản” đến các yếu tố tổn thương chính Các tác nhân đóng góp theo khai thác thủy sản đối với các yếu tố chính của khả năng tổn thương

Sự phô bày (sự thể hiện

của tác động) Sự suy giảm nguồn lợi và những thay đổi bất lợi của vùng khai thác thủy sản

Các xung đột nảy sinh trong hoạt động khai thác

Tuy nhiên, đối với thôn Tân Đảo, do tổng

số hộ tham gia khai thác không lớn nên số hộ

điều tra được nâng lên đến 50 (thay vì 41 nếu tính theo công thức) nhằm làm giảm sai số

Hình 2 Bản đồ khu vực nghiên cứu

(Nguồn: google earth)

Bảng 2 Số hộ điều tra tại hai thôn Tân Đảo và Ngọc Diêm Thôn Tổng số hộ Số hộ tham gia khai thác Số phiếu điều tra

- Cách tính chỉ số tổn thương LVI: Mô

phỏng theo Haln và cộng sự (2009), có một vài

thay đổi nhỏ trong các yếu tố chính của LVI để

phù hợp với điều kiện nghiên cứu, ví dụ yếu tố

lương thực - thực phẩm được thay thế bằng

yếu tố vốn tài chính, yếu tố phụ khoảng cách

đến bệnh viện được thay thế bằng số ngày ở

bệnh viện kiểm tra/theo dõi sức khỏe Do mỗi

yếu tố phụ (sub-component) được đo lường

theo một hệ thống khác nhau nên cần thiết

phải chuẩn hóa để trở thành một chỉ số theo

phương trình dưới dây:

Trong đó: Sd là giá trị gốc yếu tố phụ (giá

trị thực) đối với địa phương (thôn) d, và Smin

và Smax lần lượt là các giá trị tối thiểu và tối

đa Sau khi được chuẩn hóa, các yếu tố phụ

được lấy trung bình để tính giá trị của mỗi

yếu tố chính (major component) bằng cách áp

dụng phương trình sau:

Với: Md là một trong bảy yếu tố chính đối

với địa phương (thôn) d, index sd i thể hiện các

yếu tố phụ được ghi chỉ số theo i, chúng tạo nên mỗi yếu tố chính, và n là số lượng yếu tố

phụ trong mỗi yếu tố chính Khi giá trị của các yếu tố chính được xác định, chỉ số tổn thương sinh kế cấp địa phương (thôn) được tính toán theo phương trình:

Với: LVI d là chỉ số tổn thương sinh kế địa phương (thôn) d, tương ứng với trung bình có

trọng số tất cả 7 yếu tố chính Trọng số của mỗi

yếu tố chính W Mi được xác định bằng số lượng các yếu tố phụ tạo nên các yếu tố chính Trong nghiên cứu này, giá trị chỉ số LVI dao động trong khoảng 0 (mức tổn thương thấp nhất) đến 1 (mức tổn thương cao nhất)

- Cách tính LVI-Fishing: Mô phỏng phương thức tập hợp các yếu tố theo cách tiếp cận của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu

(Intergovernmental Panel on Climate Change -

IPCC) để đánh giá tổn thương sinh kế do biến

đổi khí hậu, chỉ số tổn thương sinh kế đối với

hoạt động khai thác thủy sản (LVI-Fishing) của

các cộng đồng trong nghiên cứu này được tính

dựa theo sự suy giảm nguồn lợi và những thay

đổi bất lợi của vùng khai thác thủy sản, và các

xung đột nảy sinh trong hoạt động khai thác

Thay vì hợp nhất các yếu tố chính vào LVI

trong một bước, cách tiếp cận này kết hợp các

yếu tố chính theo Bảng 2 bằng cách sử dụng

công thức:

Trong đó CF d là một tác nhân “đóng góp”

theo hoạt động khai thác thủy sản (Exposure

– e: sự phô bày, Sensitivity – s: sự nhạy cảm/

tính dễ bị tổn thương, và Adaptive Capacity – a:

khả năng thích ứng), M di là yếu tố chính cho địa

phương (thôn) d được ghi chỉ số theo i, W Mi là trọng số của mỗi yếu tố chính và n là số yếu tố chính trong mỗi tác nhân đóng góp Sau đó 3 yếu

tố trên được tính toán qua phương trình sau:

LVI-Fishing = (e – a) * s

Trong nghiên cứu này, giá trị của Fishing dao động từ -1 (mức tổn thương thấp nhất) đến 1 (mức tổn thương cao nhất)

LVI-III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Dựa trên nguồn số liệu sơ cấp và thứ cấp, kết quả nghiên cứu được thể hiện qua Bảng

3 Bảng 3 cho thấy chỉ số của các yếu tố phụ được xem xét thuộc cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Ngọc Diêm khá lớn so với chỉ số của cùng yếu tố phụ thuộc cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Tân Đảo Kết quả này chỉ ra tính nhạy cảm đối với các tác động đến sinh kế của cộng đồng khai thác tại thôn Ngọc Diêm so với cộng đồng khai thác tại thôn Tân Đảo

Bảng 3: Giá trị các yếu tố phụ, giá trị lớn nhất và nhỏ nhất - của chỉ số LVI đối với

cộng đồng khai thác tại thôn Ngọc Diêm và thôn Tân Đảo Các yếu tố

chính Các yếu tố phụ Đơn vị tính Chỉ số lớn nhất Giá trị nhỏ nhất Giá trị

Đặc điểm hộ Tỷ lệ phụ thuộcTỷ lệ số hộ có chủ hộ thất học %% 32,12 - 35,788,96 - 4,00 100100 00

Tỷ lệ số hộ có trẻ em mồ côi % 2,99 - 0,00 100 0

Tỷ lệ số hộ có chủ hộ là nữ % 5,97 - 0,00 100 0Chiến lược

sinh kế

Tỷ lệ hộ không có nguồn thu ổn định % 74,63 - 44,00 100 0

Tỷ lệ hộ không có khả năng tích lũy % 22,39 - 0,00 100 0

Tỷ lệ hộ có lao động làm thuê % 37,31 - 50,00 100 0

Sức khỏe Số ngày ở cơ sở y tế để kiểm tra/theo dõi sức khỏe Ngày/năm 5 - 4 360 0

Tỷ lệ số hộ có thành viên mắc bệnh kinh niên % 14,9 - 14,00 100 0Mạng lưới

xã hội Tỷ lệ số hộ không được hỗ trợ (ở bất kỳ hình thức nào) Tỷ lệ số hộ có nhu cầu hỗ trợ (dưới bất kỳ hình thức nào) %% 8,96 - 32,00100 - 100 100100 00Vốn tài chính Tỷ lệ số hộ có vay vốn ngân hàng % 14,93 - 38,00 100 0Suy giảm nguồn

lợi và những thay

đổi bất lợi của

vùng khai thác

Mức độ bắt gặp các hình thức khai thác hủy diệt % 49,25 - 100 100 0

Tỷ lệ số hộ đánh giá sản lượng khai thác giảm so

Tỷ lệ số hộ đánh giá môi trường vùng khai thác bị ô nhiễm % 100 - 100 100 0Xung đột/mâu

Tỷ lệ số hộ đánh giá xung đột chưa được giải quyết triệt để % 53,73 - 0,00 100 0

Tỷ lệ số hộ đánh giá rằng xung đột chỉ thể hiện ngấm ngầm % 80,60 - 0,00 100 0

Ghi chú: Ở cột Chỉ số, giá trị đứng trước tương ứng thôn Ngọc Diêm, giá trị đứng sau tương ứng thôn Tân Đảo(Nguồn: Số liệu điều tra)

Dựa theo các yếu tố phụ được trình

bày qua Bảng 3, có thể xác định các yếu tố

chính của chỉ số LVI đối với cộng đồng khai

thác thủy sản tại hai thôn Ngọc Diêm và Tân

Đảo thể hiện ở Bảng 4 Dựa vào Bảng 4, có

thể tính được chỉ số tổn thương sinh kế của

cộng đồng khai thác tại thôn Ngọc Diêm là LVIND= 0,406 và tại thôn Tân Đảo là LVITĐ

= 0,316 Kết quả này cho thấy cả hai cộng đồng nhạy cảm với các yếu tố chi phối sinh

kế, đáng lưu ý là cộng đồng khai thác ở thôn Ngọc Diêm

Bảng 4 Giá trị các yếu tố chính của chỉ số LVI đối với cộng đồng khai thác tại thôn Ngọc

Diêm và thôn Tân Đảo Các yếu tố phụ Chỉ số Các yếu tố chính Chỉ số

Tỷ lệ số hộ có chủ hộ thất học 0,09 – 0,04

Tỷ lệ số hộ có trẻ em mồ côi 0,03 – 0,00

Tỷ lệ số hộ có chủ hộ là nữ 0,06 – 0,00

Tỷ lệ hộ không có nguồn thu ổn định 0,75 – 0,44 Chiến lược sinh kế 0,398 – 0,278

Tỷ lệ hộ không có khả năng tích lũy 0,22 – 0,00

Tỷ lệ hộ có lao động làm thuê 0,37 – 0,50

Thời gian thất nghiệp 0,25 – 0,17

Số ngày ở cơ sở y tế để kiểm tra/theo

Tỷ lệ số hộ có thành viên mắc bệnh

Tỷ lệ số hộ không được hỗ trợ (ở bất

kỳ hình thức nào) 1,00 – 1,00 Mạng lưới xã hội 0,545 – 0,660

Tỷ lệ số hộ có nhu cầu hỗ trợ (dưới bất

Tỷ lệ số hộ đánh giá sản lượng khai

thác giảm so với trước đây 1,00 – 1,00

Tỷ lệ số hộ đánh giá môi trường vùng

Tỷ lệ số hộ đánh giá xung đột chưa

được giải quyết triệt để 0,54 – 0,00

Tỷ lệ số hộ đánh giá rằng xung đột chỉ

Ghi chú: Ở cột Chỉ số, giá trị đứng trước tương ứng thôn Ngọc Diêm, giá trị đứng sau tương ứng thôn Tân Đảo (Nguồn: Số liệu điều tra)

Các kết quả được trình bày qua Bảng 4

cho thấy các yếu tố đáng quan tâm ở cả hai

thôn là sự suy giảm nguồn lợi và những thay

đổi bất lợi của vùng khai thác (do ô nhiễm môi

trường), và mạng lưới xã hội; lần lượt là 83%

và 100% Kết quả điều tra cho thấy, mức độ

bắt gặp các hình thức khai thác hủy diệt đều

cao ở cả hai thôn, đặc biệt ở thôn Tân Đảo,

lần lượt là 49% và 100% Cùng với điều đó,

100% các hộ khai thác được khảo sát ở cả hai

thôn đều cho rằng môi trường vùng khai thác

đã bị ô nhiễm Điều này thống nhất với các kết

quả khảo sát trước đây của Võ Thiên Lăng

(2001); Nguyễn Văn Quỳnh Bôi và cộng sự

(2009) và Trần Huy (2013) Những vấn đề này

đã dẫn đến sản lượng khai thác giảm dần so

theo thời gian, ngày càng tăng áp lực lên sinh

kế của mỗi cộng đồng và kéo theo là nguồn

lợi thủy sản vùng đầm tiếp tục suy giảm Về

yếu tố mạng lưới xã hội, 100% số hộ thuộc hai

cộng đồng khai thác không nhận được bất kỳ

hỗ trợ nào trong khi nhiều hộ, đặc biệt thuộc

cộng đồng khai thác thôn Tân Đảo (32%), có

nhu cầu được hỗ trợ để cải thiện sinh kế Điều

này dễ hiểu khi xem xét đến tỷ lệ hộ không có

nguồn thu ổn định và tỷ lệ lao động làm thuê ở

hai cộng đồng, lần lượt theo thứ tự Ngọc Diêm

– Tân Đảo là 75% – 44% và 37% – 50% Bên

cạnh đó, do điều kiện riêng, mỗi cộng đồng đặt

ra những tình huống cần xem xét về vấn đề

tổn thương sinh kế Đối với cộng đồng khai

thác của thôn Ngọc Diêm là chiến lược sinh

kế và xung đột – mâu thuẫn trong khai thác,

lần lượt có chỉ số 0,398 và 0,726; trong khi vấn

đề của cộng đồng khai thác ở thôn Tân Đảo

là vốn tài chính với chỉ số 0,38 Kết quả khảo

sát cho thấy rằng mặc dù cộng đồng khai thác

thủy sản ở thôn Ngọc Diêm có tỷ lệ số hộ có

lao động làm thuê thấp hơn so với thôn Tân Đảo nhưng chỉ số thời gian thất nghiệp lại cao hơn và tỷ lệ số hộ có nguồn thu không ổn định cao hơn nhiều kéo theo là tỷ lệ số hộ không có khả năng tích lũy cao lên đến 22% Ngược lại, chỉ số này của cộng đồng khai thác ở thôn Tân Đảo là 0% Điều này có thể lý giải là do cộng đồng khai thác ở thôn Tân Đảo không lớn, bên cạnh nguồn thu từ khai thác thủy sản, 54% số

hộ có nguồn thu nhập thứ hai từ các hoạt động khác bao gồm chủ yếu là làm công nhân Số lao động với công việc không ổn định thấp hơn nên thời gian thất nghiệp cũng ngắn hơn Theo

đó, tỷ lệ số hộ không có nguồn thu ổn định thấp hơn và không có hộ nào không có khả năng tích lũy Đối với nguồn lợi thủy sản, các

hộ chủ yếu áp dụng loại hình khai thác cố định với ngư cụ là nò (sáo) nên vấn đề xung đột cũng không xảy ra Những khía cạnh này đối với cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Ngọc Diêm có tính chất ngược lại với chỉ 37,3% số

hộ có nguồn thu nhập thứ hai chủ yếu là nuôi trồng thủy sản và buôn bán Bên cạnh cào sò, lặn bắt tôm hùm giống, đặt lờ,…hoạt động khai thác chủ yếu là đánh lưới cước với 100% số hộ thực hiên Do vậy, chi phí ngư cụ và phương tiện khá cao nhưng thu nhập không ổn định Đồng thời, mâu thuẫn và xung đột trong hoạt động khai thác cũng nảy sinh với chỉ số 0,76 Tuy nhiên, để có được kết quả sinh kế, tỷ lệ vay vốn của cộng đồng khai thác ở thôn Tân Đảo lên đến 38% so với 15% của cộng đồng khai thác tại thôn Ngọc Diêm Điều đó bắt buộc các hộ phải tích lũy để thanh toán các khoản vay làm tỷ lệ này đối với cộng đồng khai thác

ở thôn Tân Đảo tăng lên (tỷ lệ số hộ không có khả năng tích lũy là 0%) Những kết quả nêu trên được thể hiện qua Hình 3

So sánh với một số công bố về tổn thương

sinh kế cộng đồng khác, kết quả nghiên cứu

đã chỉ ra hai cộng đồng khai thác thủy sản

ở thôn Ngọc Diêm và thôn Tân Đảo, xã Ninh

Ích, thị xã Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa có khả

năng tổn thương sinh kế cao hơn so với các

cộng đồng xã Tam Hải, huyện Núi Thành, tỉnh

Quảng Nam với LVI = 0,212 [5] và xã Đất Mũi,

huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau với LVI = 0,26 [2] cũng như cộng đồng dân cư ven biển tỉnh

Cà Mau nói chung với 0,254 [6] Tuy nhiên, điều này không thực sự ý nghĩa do trong công thức tính toán chỉ số có một số khác biệt về các yếu tố phụ cấu thành nên những yếu tố chính được xem xét theo đặc điểm riêng của mỗi địa phương

Hình 3 Đồ thị thể hiện chỉ số tổn thương sinh kế cộng đồng khai thác thủy sản tại hai thôn nghiên cứu

(Nguồn: Kết quả nghiên cứu)

Bảng 5 Các nhân tố đưa đến tính dễ bị tổn thương theo khía cạnh khai thác của

Ghi chú: Giá trị đứng trước tương ứng thôn Ngọc Diêm, giá trị đứng sau tương ứng thôn Tân Đảo

(Nguồn: Kết quả nghiên cứu)

Kết quả trình bày qua Bảng 5 cho thấy chỉ

số tổn thương sinh kế cộng đồng khai thác

(LVI-Fishing) ở hai thôn Ngọc Diêm và Tân

Đảo ở mức cao lần lượt là 0,0529 và 0,0448

Sự tác động của 3 nhân tố (sự phô bày, khả năng thích nghi và sự nhạy cảm/tính dễ bị tổn thương) thể hiện qua tam giác tổn thương dưới đây (Hình 4)

Hình 4 Đồ thị thể hiện sự phân bố các yếu tố của chỉ số tổn thương đối với cộng đồng khai thác

tại hai thôn nghiên cứu

(Nguồn: Kết quả nghiên cứu)

Từ Hình 4 có thể thấy sự phô bày đối với

sự suy giảm nguồn lợi và những thay đổi bất lợi

của vùng khai thác, và các xung đột nảy sinh

trong hoạt động khai thác đối với cộng đồng

khai thác ở cả hai thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo

là rất cao lần lượt lên đến 0,778 và 0,500 Mặc

dù, tính nhạy cảm của hai cộng đồng bao gồm

sức khỏe và vốn tài chính rất thấp lần lượt là

0,105 và 0,177 Nhưng, khả năng thích ứng

của cả hai cộng đồng đều không cao với giá trị

lần lượt là 0,273 và 0,247 Kết quả này chỉ ra

rằng chính quyền các cấp cần có các giải pháp

để cải thiện đặc điểm hộ, chiến lược sinh kế

và mạng lưới xã hội của hai cộng đồng nhằm

giảm khả năng tổn thương đối với hoạt động

sinh kế là khai thác Rõ ràng vấn đề cấp bách

nhất là bảo tồn nguồn lợi thủy sản kết hợp bảo

vệ môi trường vùng đầm và giảm tình trạng

xung đột để làm giảm sự phô bày của cả hai

cộng đồng trước các tác động này

Những trình bày nêu trên cho thấy mặc dù

có thể so sánh sinh kế của các địa phương nói

chung hoặc những cộng đồng khai thác thủy

sản nói riêng, kết quả của nghiên cứu chỉ ra

rằng một vài yếu tố cần phải xem xét để có thể

phản ánh chính xác hơn khả năng tổn thương

sinh kế của cộng đồng Theo truyền thống của

người Việt Nam, nhiều trường hợp người cao

tuổi trong gia đình được xem là chủ hộ Điều

này có thể đã làm tăng chỉ số các yếu tố phụ

là tỷ lệ số hộ có chủ hộ thất học và tỷ lệ số hộ

có chủ hộ là nữ đối với yếu tố đặc điểm hộ,

đặc biệt ở các vùng nông thôn Bên cạnh đó,

số thành viên của hộ có bảo hiểm y tế được

xem là một yếu tố phụ quan trọng cần được bổ

sung cho yếu tố chính là sức khỏe để đánh giá

khả năng tổn thương sinh kế Tương tự như

vậy, tỷ lệ tiếp cận thông tin nên được xem là

một yếu tố phụ đối với yếu tố chính là mạng

lưới xã hội, đặc biệt ở các vùng sâu, vùng xa

Ngoài ra, tùy theo tình hình thực tế nghiên cứu,

trong trường hợp có thể thu được số liệu chính

xác, tổng thu nhập, chi phí thường xuyên và

các chi phí bất thường (hoặc tổng tích lũy) của

hộ/gia đình đóng vai trò là một chỉ báo quan trọng về vốn tài chính

IV KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Dựa trên những kết quả và phân tích trên đây,

có thể đi đến các kết luận và khuyến nghị sau:

1 Kết luận

- Chỉ số LVI cho thấy đối với hai cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo, khả năng tổn thương tăng dần theo thứ

tự các yếu tố chính từ đặc điểm hộ, sức khỏe, vốn tài chính, chiến lược sinh kế, đến mạng lưới xã hội và suy giảm nguồn lợi, và những thay đổi bất lợi của vùng khai thác Riêng yếu

tố xung đột/mâu thuẫn trong hoạt động khai thác thể hiện trái ngược nhau ở hai cộng đồng

- Giá trị chỉ số tổn thương sinh kế của hai cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo lần lượt bằng 0,406 và 0,316 cho thấy tính dễ tổn thương cao và giá trị các yếu tố chính thay đổi trong khoảng từ 0 (mức tổn thương thấp nhất) đến 1 (mức tổn thương cao nhất) với khoảng dao động là 0,2

- Chỉ số LVI-Fishing của hai cộng đồng khai thác thủy sản tại thôn Ngọc Diêm và Tân Đảo lần lượt bằng 0,0529 và 0,0448 cho thấy khả năng tổn thương trước những ảnh hưởng đến hoạt động khai thác ở mức cao

2 Khuyến nghị

Để giảm thiểu khả năng tổn thương sinh kế đối với cộng đồng khai thác tại hai thôn nghiên cứu, chính quyền địa phương và các cơ quan ban ngành có liên quan cần:

- Chú trọng nâng cao dân trí, thường xuyên vận động ngư dân tham gia các lớp học bổ túc văn hóa

để ngư dân ý thức được vấn đề của mình, đồng thời kết hợp mở các lớp đào tạo nghề và chuyên môn kỹ thuật nhằm tạo cơ hội đa dạng hóa hoạt động tạo thu nhập cho cộng đồng khai thác;

- Vận động các nguồn tài trợ để thiết lập nguồn quỹ vay vốn ưu đãi, đồng thời xây dựng phương án chuyển đổi cơ cấu kinh tế đối với cộng đồng khai thác;

- Tăng cường công tác thông tin tuyên

truyền về lợi ích của việc bảo vệ nguồn lợi thủy

sản theo nhiều hình thức khác nhau, đồng thời

phải có biện pháp xử lý nghiêm khắc đối với

những trường hợp vi phạm nhằm bảo vệ môi

trường – nguồn lợi và hạn chế xung đột

Để đánh giá chính xác hơn khả năng tổn

thương của sinh kế của cộng đồng, nên:

- Xem xét yếu tố chủ hộ thất học và chủ

hộ là nữ chỉ trong trường hợp chủ hộ ở độ tuổi

lao động hoặc là lao động tạo thu nhập chính

của hộ đối với yếu tố đặc điểm hộ,

- Bổ sung các yếu tố phụ bao gồm bảo hiểm

y tế đối với vấn đề sức khỏe, tỷ lệ tiếp cận thông tin đối với yếu tố mạng lưới xã hội (đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa),

- Cân nhắc xem xét các yếu tố phụ tổng thu nhập, chi phí thường xuyên và các chi phí bất thường hoặc tổng tích lũy của hộ/gia đình trong trường hợp có thể thu được số liệu chính xác để đánh giá vốn tài chính

Lời cảm ơn: Tác giả xin chân thành cảm

ơn các sinh viên lớp 55-QLNLTS bao gồm Nguyễn Hoàng Anh, Nguyễn Trọng Nghĩa, Bùi Văn Dương, Phạm Tấn Toàn, Ngô Tùng Lê, Nguyễn Thị Kim Chi, Nguyễn Phương Thảo và Phạm Thị Ngọc Thắm đã hỗ trợ điều tra

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Dự án IMOLA-Huế, 2006 (Bản dịch) Cẩm nang: Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn và phân tích sinh kế

bền vững UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế.

2 Lê Thị Diệu Hiền, Nguyễn Quốc Nghị, Trần Thị Diễm Cần và Nguyễn Xuân Trúc, 2014 Nghiên cứu tác động

của biến đổi khí hậu đến sinh kế của cộng đồng xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau Tạp chí Khoa học

trường Đại học Cần Thơ, số 32 (2014): 103 – 108

3 Lại Văn Hùng, 2004 Đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường đầm Nha Phu - tỉnh Khánh Hòa và đề xuất các giải

pháp cải thiện và bảo vệ môi trường phục vụ nuôi trồng thủy sản Báo cáo đề tài, Đại học thủy sản.

4 Nguyễn Quốc Nghị, 2016 Đánh giá tổn thương sinh kế do biến đổi khí hậu tác động đến sinh kế của cộng đồng

cư dân ven biển tỉnh Cà Mau Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp, số 4 – 2016.

5 Nguyễn Văn Quỳnh Bôi và Đoàn Thị Thanh Kiều, 2012 Áp dụng chỉ số tổn thương trong nghiên cứu sinh kế -

Trường hợp xã đảo Tam Hải, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam Tạp chí Khoa học trường Đại học Cần Thơ,

số 24b (2012): 251 – 260

6 Nguyễn Văn Quỳnh Bôi, Trần Văn Phước, Vũ Thị Thùy Minh; 2009 Quyền tài sản đối với tài nguyên dùng

chung tại đầm Nha Phu, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam (Property right over common pool resources at Nha Phu

lagoon, Khanh Hoa province, Viet Nam) Tạp chí Khoa học – Công nghệ thủy sản, Số đặc biệt, các trang 84 – 91,

2009 (Journal of Science – Technology of Fisheries, Special issue, pp 84 – 91; 2009)

7 Trần Huy, 2013 Giải pháp quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản đầm Nha Phu Luận văn thạc sĩ khoa

học chuyên ngành Khai thác thủy sản Trường Đại học Nha Trang

8 Võ Thiên Lăng, 2001 Một số vấn đề về quản lý nguồn lợi thủy sản trên cơ sở cộng đồng tại các thôn biển xã

Ninh Ích, huyện Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa - http://www.fi stenet.gov.vn/details.asp?Object=1292058&news_

ID=4471576; accessed 20/05/2009

Tiếng Anh

9 Chambers R., and Conway G.R., 1992 Sustainable Rural Livelihoods: Practical Concepts for the 21st Century

IDS (Institute of Development Studies) Discussion Paper 296 rural-livelihoods-practical-concepts-for-the-21st-century; accessed 25/7/2014)

(https://www.ids.ac.uk/publication/sustainable-10 Marie-Caroline Badjeck, Edward H Allison, Ashley S Halls and Nicholas K Dulvy; 2009 Impacts of climate

variability and change on fi shery-based livelihoods Marine Policy.

11 Micah B Hahn, Anne M Riederer, Stanley O Foster, 2009 The Livelihood Vulnerability Index: A pragmatic

approach to assessing risks from climate variability and change-A case study in Mozambique Global Environ

Change (in press - doi:10.1016/j.gloenvcha.2008.11.002)

12 Ram C.Bhuje, 2007 Statistics for aquaculture, Asian Institure of Technology (AIT) Wiley-Blackwell.

THÔNG BÁO KHOA HỌC

QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN PHƠI TƠM BÁC SĨ

(Lysmata amboinensis DE MANN, 1888)

EMBRYONIC DEVELOPMENT OF WHITE-STRIPED CLEANER SHRIMP

(Lysmata amboinensis DE MANN, 1888)

Lục Minh Diệp 1 , Phùng Thế Trung 1 , Đồn Thị Ngọc Kiều 2

Ngày nhận bài: 9/1/2017; Ngày phản biện thơng qua: 11/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Quá trình phát triển phơi của tơm bác sĩ (Lysmata amboinensis De Mann, 1888) được xác định với nguồn tơm mẹ thu thập tại Vịnh Nha Trang Tơm mẹ sau khi đẻ ơm trứng được tách nuơi riêng để tiện theo dõi Trứng tơm được ấp ở nhiệt độ nước 28-31 o C, độ mặn 33-35 ppt và oxy hịa tan 3,54-3,98 ppm Trứng đang ấp được thu hàng ngày và đưa lên quan sát trên kính hiển vi nhằm xác định các giai đoạn phát triển phơi của tơm Dựa vào các dấu hiệu và hình ảnh thu được, quá trình phát triển phơi tơm bác sĩ cĩ thể được phân chia thành 8 giai đoạn gồm: (1) trứng mới đẻ, (2) trứng phân cắt, (3) đĩa phơi, (4) phơi nauplius, (5) đầu giai đoạn hậu nauplius, (6) giữa giai đoạn hậu nauplius, (7) cuối giai đoạn hậu nauplius, (8) phơi sắp nở Ở nhiệt độ nước 28-31 0 C, quá trình phát triển phơi của tơm bác sĩ hồn thành trong khoảng 11 ngày

Từ khĩa: Lysmata amboinensis, tơm bác sĩ, phát triển phơi.

ABSTRACT

Embryonic development of the cleaner shrimp (Lysmata amboinensis De Mann, 1888) was determined based on the broodstock collected from Nha Trang Bay After spawning, the incubating shrimps were separated for monitoring Eggs were incubated in a water temperature level of 28-31 0 C, salinity level of 33-35 ppt and dissolved oxygen level of 3.54-3.98 ppm The incubated eggs were collected and observed daily in order to determine specifi c embryonic stages and characteristics Based on the results, embryonic development of the shrimp could be devided into 8 stages: (1) spawning egg, (2) cleavage, (3) germinal disc, (4) embryonized nauplius, (5) initial post-nauplius, (6) mid post-nauplius, (7) fi nal post-nauplius, (8) pre-hatching embryo Besides, embryonic development of the shrimp lasted for around 11 days at 28-31 0 C.

Keywords: Lysmata amboinensis, cleaner shrimp, embryonic development.

1 Viện Nuơi trồng Thủy sản, Trường Đại học Nha Trang

2 Học viên cao học Khĩa 2013, Viện Nuơi trồng Thủy sản, Trường Đại học Nha Trang

phát triển [1, 4]

Tuy vậy, nguồn tơm bác sĩ cung cấp cho nhu cầu nuơi cảnh chủ yếu được thu gom từ tự nhiên vì chưa được sản xuất giống thành cơng [4, 5] Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng khơng những lên quần thể tơm bác sĩ mà cả

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Hiện nay, nhu cầu nuơi thủy sinh vật cảnh

tăng nhanh, ổn định bao gồm nhiều chủng loại

như cá, san hơ, sứa và giáp xác [2] Trong

nhĩm giáp xác, tơm bác sĩ là lồi tơm cảnh

tiềm năng, được nuơi nhiều và đang trên đà

rạn san hô nơi loài này phân bố Nhằm giảm

áp lực khai thác phục vụ nhu cầu nuôi cảnh,

sản xuất giống tôm bác sĩ trở thành nhu cầu

cấp thiết

Để có thể sản xuất giống tôm bác sĩ hiệu quả,

trước tiên cần tìm hiểu các đặc điểm sinh học

sinh sản quan trọng và các yếu tố liên quan trong

quá trình nuôi tôm bố mẹ sinh sản Việc sản xuất

giống tôm bác sĩ còn gặp nhiều khó khăn, trong

đó nổi bật là hiểu biết về đặc điểm sinh sản và

quá trình phát triển phôi chưa nhiều Hiện chưa

có tài liệu nào công bố đặc điểm thời kỳ phát triển

phôi của tôm bác sĩ mà chỉ có những mô tả ở một

số loài tôm có tập tính đẻ rồi ôm, ấp trứng ở phần

bụng tương tự tôm bác sĩ Đó là các loài tôm

càng nước ngọt thuộc họ Palaemonidae như

Macrobrachium olfersi, M potiuna, Palaemon

pandaliformis và Palaemonetes argentines Ở

các loài tôm này, thời kỳ phôi bắt đầu từ khi trứng

thụ tinh đến khi trứng nở, thời gian phát triển phôi

tùy vào nhiệt độ nước, thường khoảng 13 ngày,

trải qua tám giai đoạn: trứng mới đẻ, trứng phân

chia tế bào, đĩa phôi, phôi nauplius, đầu hậu

nauplius, giữa hậunauplius, cuối hậu nauplius

và trứng trước khi nở [3, 6]

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm chỉ

rõ đặc điểm các giai đoạn phát triển phôi của

tôm bác sĩ Qua đó, người đọc có thể phân biệt

các giai đoạn tôm mẹ ôm ấp trứng khác nhau

cũng như dự đoán được thời gian chuyển giai

đoạn, tính toán được kích thước trứng và sức

sinh sản của tôm trong quá trình sản xuất giống

II VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được tiến hành trên tôm bác

sĩ (Lysmata amboinensis De Mann, 1888) nuôi

trong bể tại Trại thực nghiệm Nuôi Hải sản

Cam Ranh, thuộc Viện Nuôi trồng Thủy sản -

Trường Đại học Nha Trang trong 2 năm 2014 -

2015 Đàn tôm dùng cho nghiên cứu được thu

gom từ ngư dân chuyên lặn bắt sinh vật cảnh

biển ởcác rạn san hô thuộc Vịnh Nha Trang

Tôm mẹ thu về được nuôi trong các bể

composite thể tích 250L với nước biển lọc

sạch và sục khí nhẹ Sau khi đẻ, tôm mẹ ôm trứng được đưa vào nuôi riêng trong các xô nhựa 5L Trứng tôm được ấp trong điều kiện nhiệt độ nước 28-310C, độ mặn 33-35 ppt và

DO (hàm lượng oxy hòa tan) 3,54-3,98 ppm.Phôi đang phát triển được theo dõi liên tục

và thu mẫu hàng ngày từ tôm mẹ ôm trứng

từ khi mới đẻ cho đến khi nở Phôi tôm được quan sát dưới kính soi nổi, đo kích thước bằng thước đo thị kính Số lượng phôi trong mỗi lần

đo kích thước là 10 phôi Số liệu được trình

bày dưới dạng Trung bình ± Độ lệch chuẩn.

Đặc điểm của từng giai đoạn phát triển phôi được ghi nhận chi tiết Hình chụp tất cả các giai đoạn phát triển phôi của tôm được thu thập Thời gian phát triển của từng giai đoạn cùng các đặc điểm môi trường nước cũng được ghi nhận trong từng đợt thí nghiệm Các giai đoạn phát triển phôi của tôm bác sĩ trong nghiên cứu này được phân chia dựa theo sự phân chia của Muller và ctv (2004) [3]

III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Hiện chưa có tài liệu phân chia cụ thể các

giai đoạn phát triển phôi tôm bác sĩ (Lysmata amboinensis) Tuy nhiên, giống tôm Lysmata

thuộc loại đẻ và ấp trứng ở bụng với nhiều đặc điểm phân cắt giống với giống tôm càng nước

ngọt Macrobrachium, họ tôm Palaemonidae

với quá trình phát triển phôi được chia làm 8 giai đoạn chính [3]

Dựa trên sự phân chia các giai đoạn phát triển phôi của tác giả trên, thời kỳ phát triển phôi tôm bác sĩ cũng được nhận diện và phân chia thành 8 giai đoạn: Trứng mới đẻ, phân chia tế bào, đĩa phôi, phôi nauplius, đầu giai đoạn hậu nauplius, giữa giai đoạn hậu nauplius, cuối giai đoạn hậu nauplius, và trứng trước khi nở

Trứng mới đẻ

Trứng tôm bác sĩ mới đẻ chưa phân cắt nên chưa có cấu trúc phôi, có màu xanh ngọc, được tôm mẹ ôm dưới các khoang ấp trứng dưới bụng Khoang ấp trứng được tạo thành bởi các đôi chân bơi (Hình 1)

Hình 1 Trứng tôm bác sĩ lúc mới đẻ

(A) dưới bụng tôm mẹ, (B) nhìn dưới kính hiển vi

Màu trứng lú c này nhạt hơn so với màu

xanh lam của buồng trứng giai đoạn 4 và khác

với trứng mới đẻ có màu vàng nhạt thường

thấy ở các các loài tôm càng nước ngọt

thuộc họ Palaemonidae như Macrobrachium

olfersi, M potiuna, Palaemon pandaliformis và

Palaemonetes argentines [3].

Phân chia tế bào

Trứng tôm bác sĩ ở giai đoạn phân chia có

màu vàng Các tế bào phân chia dễ dàng được

nhìn thấy Sự phân chia của nhân cũng có thể

được theo dõi dễ dàng dưới kính hiển vi (Hình 2)

Hình thành đĩa phôi

Trứng tôm bác sĩ giai đoạn này có màu vàng lục Kích thước trứng còn nhỏ với nhiều phôi bào có thể quan sát trên bề mặt của trứng, một vài phôi bào tập trung trên một khu vực được định trước của trứng, hình thành đĩa phôi Khi nhìn theo chiều dọc, đĩa phôi có dạng hình chữ V Trứng không được thụ tinh cũng phân cắt thành nhiều tế bào nhưng không theo quy luật nhất định và không hình thành đĩa phôi (Hình 3)

Hình 2 Trứng tôm bác sĩ giai đoạn phân chia tế bào

(A) trứng ở bụng tôm mẹ, (B) giai đoạn 2 tế bào,

(C) 8 tế bào, (D) 16 tế bào, (E) nhiều tế bào

Hình 3 Trứng tôm giai đoạn đĩa phôi và trứng không

th ụ tinh cùng thời gian

(A) trứng ở bụng tôm mẹ, (B) hình thành đĩa phôi, (C) phôi không thụ tinh không hình thành đĩa phôi

Phôi nauplius

Trứng ở giai đoạn phôi nauplius có màu xanh lục, kích thước lớn tập trung dày ở phần

bụng tôm mẹ Lúc này, cấu trúc phôi được phân

chia rõ ràng, sự gia tăng kích thước và tổ chức

lại đĩa phôi dẫn đến sự hình thành phôi nauplius

Khu vực giữa ở mặt bên chia làm ba phần,

hình thành các phần phụ nauplius sau này, gồm ăng ten 1, ăng ten 2 và nhiều cơ quan phần phụ khác Phần giữa sẽ hình thành lỗ miệng của ống tiêu hóa, phần sau cuối là đuôi (Hình 4)

Hình 4 Trứng tôm bác sĩ giai đoạn phôi nauplius

(A) ở bụng tôm mẹ, (B) đầu giai đoạn, (C) cu ối giai đoạn

Đầu giai đoạn hậu nauplius

Giai đoạn này trứng có màu xanh đen đến

màu đen, kích thước lớn làm thể tích khoang

ấp trứng tăng Phôi phát triển theo trục dài

của trứng Thùy mắt xuất hiện ở vùng đầu của

phôi, các phần phụ nauplius cũng xuất hiện ở

mặt bụng đến phần đuôi Phôi giai đoạn này

sáng trong, uốn cong dạng hình chữ C Ngay dưới các phần phụ nauplius, có thể quan sát thấy các phần phụ hậu nauplius được bố trí theo chiều ngang Phần phụ nauplius trở thành phần phụ hai nhánh, được xác định rõ giới hạn bên ngoài Đuôi phát triển và có dạng uốn cong (Hình 5)

Hình 5 Phôi tôm bác sĩ đầu giai đoạn hậu nauplius

(A) ở bụng tôm mẹ, (B) dưới kính hiển vi

Giữa giai đoạn hậu nauplius

Trứng giai đoạn giữa hậu nauplius có màu

xám đen Thay đổi lớn nhất trong giai đoạn này

là sự xuất hiện của điểm mắt dài và mảnh Đồng

thời, hình dạng phôi biến đổi thành một đường

cong rõ rệt Trên các phần phụ nauplius xuất hiện nhiều lông cứng, và phát triển xuống phía dưới Phần phụ nauplius phát triển và nằm trên gai đuôi Kích thước khối noãn hoàng giảm nhường chỗ cho sự tăng lên của phôi (Hình 6)

Cuối giai đoạn hậu nauplius

Trứng ở giai đoạn này có màu xám trắng,

phần màu đen thu nhỏ hơn Lúc này, điểm mắt to,

rõ hơn giai đoạn trước, và có dạng hình bầu dục Phần bụng chia thành các đốt rõ ràng Phần cuối

cơ thể thấy xuất hiện chạc đuôi (Hình 7)

Hình 6 Phôi tôm bác sĩ giữa giai đoạn hậu nauplius

(A) ở bụng tôm mẹ, (B) dưới kính hiển vi

Hình 7 Phôi tôm bác sĩ cuối giai đoạn hậ u nauplius

(A) ở bụng tôm mẹ, (B) dưới kính hiển vi

Phôi sắp nở

Trứng sắp nở có màu trắng xám với các

điểm màu đen nhỏ li ti Tuy vậy, giai đoạn

nay không có sự thay đổi rõ ràng về hình thái

bên ngoài của phôi Điểm mắt lúc này to và tròn hơn Phần giáp đầu ngực, ăng ten 1, ăng ten

2 và hàm dưới phát triển hơn Phần bụng chia thành 5 đốt, đốt cuối cùng kéo dài nhất (Hình 8)

Hình 8 Phôi tôm bác sĩ giai đoạn trước nở

(A) ở bụng tôm mẹ, (B) nhìn ngang, (C) nhìn từ mặt lưng, (D) nhìn từ mặt bụng

Như vậy, có thể thấy sự phân chia các giai

đoạn phát triển phôi tôm bác sĩ khác hẳn so với

tôm he Ở tôm he, trứng sau khi trải qua giai đoạn

phôi nauplius sẽ nở thành ấu trùng nauplius Ở

tôm ôm trứng, trứng còn trải qua các giai đoạn

phôi hậu nauplius trước khi nở thành ấu trùng

Zoea mà không trải qua giai đoạn ấu trùng

na uplius như ở các loài tôm không ôm trứng

Thời gian phát triển phôi và kích thước trứng

Kết quả theo dõi thời gian phát triển phôi

và xác định kích thước trứng ở các giai đoạn khác nhau được thể hiện trong Bảng 1 Kết quả cho thấy, kích thước trứng có xu hướng tăng dần cả về trục dài lẫn trục ngắn qua từng giai đoạn

Bảng 1 Thời gian và kích thước các giai đoạn phát triển phôi của tôm bác sĩ

Giai đoạn Thời gian Trục dài (mm) Trục ngắn (mm)

Mới đẻ

Đầu hậu nauplius Ngày thứ 6 0,63 ± 0,02 0,47 ± 0,02Giữa hậu nauplius Ngày thứ 7 0,66 ± 0,03 0,48 ± 0,01Cuối hậu nauplius Ngày thứ 9 0,72 ± 0,02 0,49 ± 0,01

Trứng tôm được ấp trong điều kiện nhiệt độ nước 28-31 o C, độ mặn 32-34 ppt, DO 3,54-3,98 ppm, sục khí liên tục.

Như vậy, thời gian phát triển phôi tôm

bác sĩ chỉ diễn ra trong 11 ngày (Bảng 1)

So với thời gian phát triển phôi ở các loài

tôm càng nước ngọt Macrobrachium olfersi

(14 ngày), M potiuna (21 ngày), Palaemon

pandaliformis (12 ngày) và Palaemonetes

argentines (13 ngày) thì thời gian phát triển

giai đoạn phôi hậu nauplius của tôm bác sĩ

ngắn nhất [3] Kết quả này có thể chịu ảnh

hưởng lớn của nhiệt độ và độ mặn môi

trường khi tôm bác sĩ phân bố ở vùng biển

nhiệt đới khác với các loài tôm càng nước ngọt nêu trên

Bên cạnh đó, kích thước trứng của tôm bác sĩ cuối giai đoạn phôi hậu nauplius đạt 0,49 ± 0,01 mm cho trục ngắn và 0,72 ± 0,02

mm cho trục dài, chỉ lớn hơn Macrobrachium olfersi (tương ứng 0,46 ± 0,04 mm và 0,67 ±

0,05 mm) và nhỏ hơn cả 3 loài tôm càng nước

ngọt còn lại nêu trên Riêng ở M potiuna, kích

thước này lần lượt là 1,51± 0,09 mm và 1,95 ± 0,10 theo thứ tự

Hình 9 Kích thước trứng thu từ một tôm mẹ ở các

ngày ấp khác nhau Hình 10 Kích thước trứng tổng hợp từ nhiều tôm mẹ ở các ngày ấp khác nhau

Số liệu trình bày trong Hình 9 và Hình 10

thể hiện khuynh hướng tăng dần về kích thước

trứng theo ngày ấp Bên cạnh đó, phôi ở các

giai đoạn thu trên cùng một tôm mẹ có kích

thước đồng đều trong khi phôi thu ở các tôm

mẹ khác nhau biến thiên lớn về cả chiều dài

trục dài và trục ngắn Điều này cho thấy, kích

thước trứng tôm bác sĩ phụ thuộc nhiều vào

tôm mẹ mang trứng

IV KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

Quá trình phát triển phôi tôm bác sĩ diễn ra

trong khoảng 11 ngày ở nhiệt độ nước 28-310C,

trải qua 8 giai đoạn chính như được phân chia

ở tôm càng nước ngọt Palaemonidae; gồm giai đoạn (1) trứng mới đẻ, (2) trứng phân cắt, (3) đĩa phôi, (4) phôi nauplius, (5) đầu giai đoạn hậu nauplius, (6) giữa giai đoạn hậu nauplius, (7) cuối giai đoạn hậu nauplius, (8) phôi sắp nở

2 Kiến nghị

Mối liên hệ giữa thời gian phát triển phôi

ấu trùng tôm bác sĩ với các yếu tố môi trường nước, đặc biệt là nhiệt độ, cần được làm rõ trong các nghiên cứu sâu hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Anh

1 Calado, R., et al., Effect of different diets on larval production, quality and fatty acid profi le of the marine

or-namental shrimp Lysmata amboinensis (de Man 1888) using wild larvae as a standard Aquaculture Nutrition,

2009 15: p 484-491

2 Curt Fiedle, G., Functional, Simultaneous Hermaphroditism in Female-Phase Lysmata amboinensis (Decapoda:

Caridea: Hippolytidae) Pacifi c Science, 1998 52(2): p 161-169.

3 Muller, Y., D Ammar, and E Nazari, Embryonic development of four species of palaemoid prawns (Crustacea,

Decapoda): pre-naupliar, naupliar and post-naupliar periods Revista Brasileira de Zoologia, 2004 21(1): p

27-32

4 Tziouveli, K., Studies on aspects of Reproductive biology - Broodstock conditioning and Larval rearing of the

ornamental cleaner shrimp Lysmata amboinensis AIMS@JCU NEWS, 2006 2(4): p 4-4.

5 Tziouveli, V., M Hall, and G Smith, The Effect of Maturation Diets on the Reproductive Output of the

White-striped Cleaner Shrimp Lysmata amboinensis Journal Of The World Aquaculture Society, 2011 42(1): p 56-65.

6 Tziouveli, V and G Smith, Sexual maturity and environmental sex determination in the white-striped cleaner

shrimp Lysmata amboinensis Invertebrate Reproduction and Development, 2009 53(3): p 155-163.

THÔNG BÁO KHOA HỌC

TẬN DỤNG THỊT VỤN TỪ PHẦN ĐẦU VÀ XƯƠNG CÁ NGỪ ĐẠI DƯƠNG VÂY VÀNG ĐỂ SẢN XUẤT SẢN PHẨM THỊT CHÀ BƠNG CÁ NGỪ

UTILIZATION OF YELLOWFIN TUNA HEAD AND FRAME MEAT TO PRODUCE

DRIED TUNA PRODUCT

Nguyễn Xuân Duy 1 , Nguyễn Anh Tuấn 1

Ngày nhận bài: 20/12/2017; Ngày phản biện thơng qua: 19/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Phần nguyên liệu cịn lại từ các quá trình chế biến cá ngừ đ ại dương chiếm một tỉ lệ khá cao, đặc biệt

là phần đầu và xương Hiện tại, những phần này chưa được tận dụng một cách hiệu quả tại các nhà máy chế biến cá ngừ Nghiên cứu này được thực hiện nhằm tận dụng thịt vụn từ phần đầu và xương cá ngừ đại dương vây vàng để sản xuất sản phẩm thịt chà bơng cá ngừ Các thơng số chính của quy trình cơng nghệ sẽ được tập trung nghiên cứu bao gồm: Chế độ khử mùi tanh, thời gian khử mùi tanh, cơng thức gia vị của sản phẩm Cuối cùng sản phẩm được nghiên cứu thị hiếu của người tiêu dùng Kết quả nghiên cứu cho thấy cĩ thể khử mùi tanh hiệu quả cho thịt cá ngừ bằng a xít acetic nồng độ 0,03% trong thời gian 15 phút Cơng thức tẩm gia vị gồm các thành phần: Muối 2%, nước mắm 2%, đường 2%, bột ngọt 1%, Knor 4%, bột hành 1%, bột tỏi 1%

Độ ẩm của sản phẩm khoảng 12,5% là thích hợp Người tiêu dùng đánh giá cao sản phẩm với mức điểm chấp nhận chung 7,1 Những kết quả đạt được từ nghiên cứu này cho thấy tiềm năng cĩ thể phát triển sản phẩm thịt chà bơng từ phần thịt vụn cá ngừ đại dương vây vàng ở qui mơ sản xuất

Từ khĩa: Cá ngừ đại dương vây vàng, chà bơng cá ngừ, thịt đầu, thịt xương

ABSTRACT

The rest of the raw materials from the tuna processing process is quite high, especially parts of the head and bone At present, these parts have not been utilized effectively at tuna processing plants This research was conducted to utilize the chopped tuna and yellowfi n tuna to produce dried tuna meat The main parameters of the technological process will be focused on the following: deodorization treament, time of deodorization, and

fl avoring recipe of the product Finally, the product is studied consumer tastes The results indicated that it can effectively deodorize tuna meat with 0.03% acetic acid for 15 minutes The fl avoring recipe included 2% salt, 2% sugar, 2% sugar, 1% cornstarch, 4% Knor, 1% onion powder, garlic powder 1% The moisture content of 12.5% towards the fi nal product is appropriate Consumers evaluated the product with a common acceptance point of 7.1 The results obtained from this study revealed that potential for the development of dried product from yellowfi n tuna head and frame parts on the production scale.

Keywords: Yellowfi n tuna, dried tuna meat, head meat, frame meat

1 Khoa Cơng nghệ Thực phẩm, Trường Đại học Nha Trang

cá ngừ đại dương đều cĩ thể ăn được Tuy nhiên, hiện nay người ta chỉ mới chú trọng đến phần thịt từ các loin phi lê, phần này thường chiếm

từ 50 – 60% khối lượng cá Phần nguyên liệu

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Thịt cá ngừ đại dương cĩ hàm lượng dinh

dưỡng cao và là thực phẩm rất bổ dưỡng đối

với sức khỏe con người Hầu hết các bộ phận từ

còn lại chiếm từ 40 – 50% bao gồm: Đầu,

xương, da, thịt rẻo Những phần này hiện nay

đa số các công ty chế biến cá ngừ đại dương

xem như phần phế liệu, bán ra bên ngoài với

giá trị thấp Trong khi đó, theo kết quả khảo sát

của chúng tôi thì trong phần nguyên liệu còn

lại, lượng thịt cá ăn được có thể chiếm tới 2 –

3% Phần thịt cá này hoàn toàn có thể sử dụng

làm thực phẩm cho con người khá tốt

Công ty TNHH Hải Sản Bình Minh là công

ty chuyên về chế biến và xuất khẩu các sản

phẩm về cá ngừ đại dương Hàng năm Công ty

sản xuất và chế biến từ 250 – 300 tấn nguyên

liệu cá ngừ đại dương Hiện nay, phần thịt thu

nhận được từ phần đầu và xương của cá ngừ

đại dương vây vàng tại Công ty chưa được sử

dụng một cách có hiệu quả Công ty đang có

nhu cầu tận dụng phần thịt này để phát triển

thành các sản phẩm có giá trị gia tăng

Thịt chà bông là một trong những sản

phẩm quen thuộc và được ưa chuộng đối với

người tiêu dùng Trên thị trường hiện nay, sản

phẩm thịt chà bông chủ yếu được sản xuất từ

thịt heo và thịt gà Thịt chà bông có nguồn gốc

từ thủy sản còn rất hạn chế, đặc biệt là thịt

chà bông từ cá ngừ, một loại hải sản có giá trị

kinh tế cao Do đó, phát triển sản phẩm thịt chà

bông từ cá ngừ có ý nghĩa thiết thực

Vì vậy, nghiên cứu này được thực hiện

như một phần nổ lực nhằm gia tăng giá trị cho

phần thịt vụn thu nhận được từ phần đầu và

xương của cá ngừ đại dương vây vàng, góp

phần nâng cao hiệu quả tổng thể của quá trình

chế biến cho các nhà máy, đồng thời giảm các

tác động không mong muốn đối với môi trường

do phần nguyên liệu còn lại từ quá trình chế

biến cá ngừ gây ra

II VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Vật liệu

1.1 Thịt vụn cá ngừ đại dương vây vàng

Thịt vụn từ phần đầu và xương cá ngừ đại

dương vây vàng được thu nhận trực tiếp tại

nhà máy chế biến Hải Sản Bình Minh (Tuy An,

Phú Yên) Mẫu được bao gói trong túi PA (1kg/túi), bảo quản lạnh trong thùng đá và nhanh chóng vận chuyển về phòng thí nghiệm để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo

1.2 Gia vị và hóa chất

Gia vị sử dụng trong nghiên cứu đều đạt tiêu chuẩn thực phẩm Các hóa chất sử dụng trong nghiên cứu đều đạt hạng phân tích

2 Phương pháp nghiên cứu

2.1 Sơ đồ quy trình công nghệ sản xuất sản phẩm thịt chà bông từ thịt cá ngừ

Được thể hiện trong Hình 1

Hình 1 Sơ đồ quy trình công nghệ nghiên cứu sản xuất sản phẩm thịt chà bông từ thịt cá ngừ

2.2 Bố trí thí nghiệm khử mùi tanh thịt cá

Tác nhân khử mùi tanh được sử dụng là a

2.3 Bố trí thí nghiệm xác định thời gian khử tanh

Thời gian xử lý bằng acetic được nghiên

cứu ở phạm vi từ 5 đến 30 phút Tỉ lệ dung dịch

acetic/thịt cá là 4/1 (v/w) được giữ cố định Sau khi rửa ứng với mỗi thời gian rửa thích hợp, thịt cá được đánh giá chất lượng cảm quan để chọn thời gian rửa thích hợp

2.4 Bố trí thí nghiệm xác định công thức tẩm gia vị

Sử dụng 7 công thức tẩm gia vị khác nhau Chi tiết thành phần gia vị được thể hiện trong Bảng 1 Công thức gia vị tốt nhất dựa vào đánh giá cảm quan sẽ được lựa chọn để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo

2.5 Xác định đường cong sấy

Đường cong sấy khô sản phẩm được thực

hiện dựa vào mố tương quan giữa độ ẩm sản

phẩm và thời gian sấy Theo đó, sản phẩm sẽ

được lấy ra đem đi xác định hàm ẩm trong quá

trình sấy Từ đó, xác định được đường còn

sấy Từ đường cong này sẽ xác định được

điều kiện sấy thích hợp cho sản phẩm

2.6 Các phương pháp phân tích

2.6.1 Phương pháp đánh giá cảm quan thị

hiếu người tiêu dùng

Sử dụng phương pháp đánh giá cảm quan

theo thang điểm 9 (hedonic 9 - point scale) như

được mô tả bởi Peryam and Pilgrim (1957)

Các mẫu thử được đánh số một cách ngẫu

nhiên tương ứng với mỗi công thức chế biến

gia vị khác nhau 7 chuyên gia có kinh nghiệm

trong lĩnh vực thực phẩm tiến hành đánh giá

và xếp hạng chất lượng của các mẫu thử 9 là

mức điểm cao nhất (cực kỳ thích) và 1 là mức

điểm thấp nhất (cực kỳ không thích) cho mỗi

chỉ tiêu được đánh giá Điểm cho mỗi chỉ tiêu

là trung bình cộng điểm của các thành viên 5 điểm là mức tối thiểu có thể chấp nhận được cho mỗi chỉ tiêu được đánh giá

Kết quả thu được từ các chuyên gia đánh giá cảm quan tại phòng thí nghiệm kết hợp với các phân tích hóa học sẽ là cơ sở để lựa chọn công thức gia vị tốt nhất Sau khi lựa chọn được công thức gia vị tốt nhất, sử dụng công thức gia vị này để sản xuất một lượng lớn mẫu đủ để thực hiện nghiên cứu đánh giá của người tiêu dùng đối với sản phẩm Nghiên cứu này được thực hiện tại cộng đồng địa phương

ở Tuy An, Phú Yên Những người tham gia vào nghiên cứu (n = 111 người) được cung cấp mẫu chà bông (10g/mẫu) được mã hóa ngẫu nhiên bởi 3 chữ số Họ cũng được yêu cầu trả lời hai câu hỏi về mức độ chấp nhận sản phẩm nói chung và mùi vị của sản phẩm theo thang điểm 9 Một sản phẩm tương tự có sẵn trên thị trường cũng được thực hiện tương tự

2.6.2 Xác định thành phần hóa học cơ bản

Hàm lượng ẩm xác định theo AOAC

952.08 (1990) và tro được xác định theo

phương pháp AOAC 938.08 (1990) Hàm

lượng đạm tổng số được xác định theo

TCVN 4321-1(2007) Hàm lượng chất béo

được xác định theo phương pháp của Bligh

and Dyer (1959) Hàm lượng carbohydrate

xác định theo phương pháp của Dubois và

cộng sự (1956)

2.6.3 Xác định các chỉ tiêu vi sinh vật

Tổng vi sinh vật hiếu khí (TPC) được

phân tích theo TCVN 4884:2005, Coliforms

theo TCVN 9975:2013, Escherichia coli theo

kê Statictica 10.0 (Satsoft, Tulsa, USA) Phân

tích ANOVA được thực hiện sử dụng kiểm

định Tukey’s HSD với mức ý nghĩa p < 0,05

III KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

1 Ảnh hưởng của nồng độ axít acetic trong việc xử lý mùi tanh của thịt cá ngừ đại dương vây vàng

Mùi tanh của cơ thịt cá ngừ đại dương vây vàng được khử bằng dung dịch axít acetic Nồng độ axít acetic được khảo sát trong dãi

0 – 0,05% Ảnh hưởng của nồng độ axít acetic đến chất lượng cảm quan của thịt cá ngừ đại dương (dựa vào chỉ tiêu mùi tanh) được thể hiện trong Hình 2 Kết quả cho thấy xử lý thịt

cá ở nồng độ acetic 0,03% là thích hợp nhất Các chất góp phần tạo nên mùi tanh của thịt thủy sản nói chung và cơ thịt cá ngừ nói riêng thường có bản chất kiềm yếu như: NH3, TMA, TMAO, indol, skatol,…Vì vậy, có thể sử dụng các axít hữu cơ yếu để khử các hợp chất này, chuyển chúng về dạng muối Do đó, sẽ giảm được mùi đặc trưng của cơ thịt cá Axít acetic là một a xít hữu cơ được phép sử dụng trong lĩnh vực thực phẩm và rất hiệu quả trong việc khử mùi tanh của thủy sản

Dựa vào các phân tích ở trên, nồng độ axít acetic được chọn là 0,03% để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo

Hình 2 Ảnh hưởng của nồng độ axít acetic đến chất lượng cảm quan.

Các chữ cái trên cột khác nhau chỉ ra sự khác nhau có ý nghĩa (p < 0,05).

2 Ảnh hưởng của thời gian xử lý mùi tanh thịt

cá ngừ đại dương vây vàng bằng axít acetic

Ảnh hưởng của thời gian rửa đến khả năng

khử mùi tanh của thịt cá ngừ đại dương vây vàng

được trình bày trong Hình 3 Kết quả cho thấy thời gian rửa có ảnh hưởng đến khả năng khử mùi tanh của cơ thịt cá ngừ Theo đó, thời gian rửa để khử mùi tanh của cơ thịt cá ngừ là từ 15 đến 20 phút

Sở dĩ thời gian rửa có ảnh hưởng đến

khả năng khử mùi tanh của cơ thịt cá ngừ

đại dương vây vàng có thể được lý giải là

do quá trình rửa làm tăng khả năng tiếp túc

với dịch dịch rửa để khử các hợp chấp mang

mùi Đồng thời, quá trình rửa còn giúp loại

bỏ các hợp chất mang mùi vào trong nước

rửa Tuy nhiên, việc chọn được thời gian rửa

thích hợp là rất quan trọng vì nếu kéo dài

thời gian rửa sẽ không mang lại hiệu quả khử mùi như mong muốn Thời gian rửa càng dài

có thể dẫn đến những biến đổi sâu sắc hơn đến protein của cơ thịt cá Điều này rõ ràng là không có lợi cho đặc tính chất lượng của sản phẩm sau này

Dựa vào các kết quả phân tích ở trên, thời gian rửa thích hợp được chọn là 15 phút để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo

Hình 3 Ảnh hưởng của thời gian xử lý axít acetic đến chất lượng cảm quan.

Các chữ cái trên cột khác nhau chỉ ra sự khác nhau có ý nghĩa (p < 0,05).

3 Lựa chọn công thức gia vị

Trong công nghệ sản xuất sản phẩm có

tẩm gia vị thì công thức làm gia vị đóng một

vai trò khá quan trọng đến chất lượng chung

của thành phẩm sau cùng Để chọn được

công thức gia vị thích hợp cho sản phẩm, 7

công thức gia vị được nghiên cứu Hình 4 trình

bày ảnh hưởng của công thức gia vị đến chất

lượng cảm quan thể hiện thông qua mức độ

chấp nhận chung của sản phẩm cuối cùng

Kết quả nghiên cứu cho thấy các công thức gia

vị khác nhau có ảnh hưởng hướng đến mức độ chấp nhận chung của sản phẩm Công thức 3 (CT3) và 7 (CT7) có mức độ chấp nhận chung bởi các chuyên gia đánh giá cao hơn đáng kể (p < 0,05) so với các công thức còn lại

Vì vậy, có thể chọn CT3 hoặc CT7 để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo Trong nghiên cứu này, CT3 được lựa chọn để tiến hành các nghiên cứu tiếp theo

Hình 4 Ảnh hưởng của công thức gia vị đến chất lượng cảm quan.

Các chữ cái trên cột khác nhau chỉ ra sự khác nhau có ý nghĩa (p < 0,05).

4 Đường cong sấy khô sản phẩm

Hình 5 trình bày đường cong sấy khô thịt cá

ngừ đại dương vây vàng trong quá trình làm khô

sản phẩm Kết quả cho thấy hàm lượng ẩm giảm

đáng kể trong giai đoạn 40 phút đầu, từ hàm

lượng ẩm ban đầu là 62,13% xuống 15,71%

Tuy nhiên, sau đó tốc độ tách ẩm giảm dần và

đạt được sự ổn định hơn và hàm ẩm của sản

phẩm đạt dao động trong khoảng 13,21 - 10,6%

khi kéo dài thời gian sấy đến 120 phút

Sau khi phân tích dữ liệu và đánh giá sự phù hợp của dữ liệu với mô hình của BET[9] Kết quả xác định được giá trị của hàm lượng lớp nước đơn phân của sản phẩm là 12,73% Như vậy, giá trị hàm ẩm của sản phẩm sau khi kết thúc quá trình sấy có thể lựa chọn dao động xung quanh giá trị của hàm lượng lớp nước đơn phân này

Hình 5 Đường cong sấy khô sản phẩm

5 Đề xuất quy trình công nghệ sản xuất chà

bông từ thịt vụn cá ngừ đại dương vây vàng

Tổng hợp các kết quả nghiên cứu thu

được ở trên, quy trình công nghệ sản xuất sản

phẩm chà bông từ thịt vụn cá ngừ đại dương

vây vàng như sau:

Nguyên liệu → thu nhận thịt cá → khử

mùi tanh → nấu chín → làm nguội → làm

tơi → làm khô → làm nguội → tiệt trùng →

bao gói → bảo quản

Các thông số kỹ thuật chính của quy

trình gồm:

Khử mùi tanh cơ thịt cá bằng a xít acetic

nồng độ 0,03%, thời gian khử tanh 15 phút,

công thức tẩm ướp gia vị gồm: Muối 2%, nước

mắm 2%, Knor 4%, đường 4%, bột ngọt 2%,

bột hành 1%, bột tỏi 1% Sấy ở nhiệt độ 600C

trong thời gian 50 phút

6 Các chỉ tiêu chất lượng của sản phẩm chà bông cá ngừ đại dương vây vàng

Sản phẩm thịt cá ngừ đại dương vây vàng chà bông được thể hiện trong Hình 6 Thành phần hóa học cơ bản của sản phẩm thịt chà bông cá ngừ đại dương vây vàng được thể hiện trong Bảng 2 Theo đó, sản phẩm chà bông cá ngừ đại dương vây vàng có hàm lượng protein khá cao khoảng 49,16% Hàm

ẩm đạt khoảng 12,46% Trong khi đó, các chỉ tiêu vi sinh vật đáp ứng yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm theo qui định (Bảng 3) So sánh với các sản phẩm chà bông từ thủy sản trên thị trường như: Chà bông cá lóc, chà bông cá thu (thường dưới hàm lượng protein dưới 45%) thì thịt chà bông sản xuất từ cá ngừ đại dương vây vàng có hàm lượng protein cao hơn Điều

đó cho thấy khả năng phát triển sản phẩm ở qui mô sản xuất lớn hơn để đưa ra thịt trường

Bảng 2 Thành phần hóa học cơ bản của

Coliforms Không phát hiện

Tổng men mốc 2,5 × 101

Hình 6 Sản phẩm thịt chà bong được sản xuất từ phần thịt đầu và xương của cá ngừ đại dương vây vàng.

7 Mức độ chấp nhận của người tiêu dùng

đối với sản phẩm

Hình 7 trình bày kết quả nghiên cứu mức

độ chấp nhận của người tiêu dùng đối với

sản phẩm chà bông cá ngừ với sản phẩm

tương tự trên thị trường trên thị trường Kết

quả chỉ ra rằng chỉ tiêu mùi vị và mức độ

chấp nhận chung sản phẩm chà bông cá

ngừ đại dương vây vàng cao hơn sản phẩm

sản phẩm tương tự trên thị trường (p <

0,05) Trong khi đó, đối với chỉ tiêu màu và

trạng thái thì không có sự khác biệt đáng kể giữa hai mẫu (p > 0,05)

Mức điểm chấp nhận chung của người tiêu dùng đối với sản phẩm chà bông từ thịt cá ngừ đại dương vây vàng là 7,1 Trong khi đó, giá trị này của sản phẩm tương tự trên thị trường là 6,7 Thông thường, khi điểm chấp nhận chung của một sản phẩm lớn hơn 5 thì sản phẩm có thể xem xét để phát triển ở qui mô hàng hóa

Vì vậy, có thể xem xét phát triển sản phẩm chà bông từ thịt cá ngừ ở qui mô lớn hơn

IV KẾT LUẬN

Sản phẩm thịt chà bông được phát triển

thành công từ phần thịt vụn thu nhận được

từ phần đầu và xương cá ngừ đại dương

vây vàng Sản phẩm có hàm lượng protein

cao lên tới hơn 49%, độ ẩm đạt khoảng

12,5% Sản phẩm cũng đáp ứng các yêu

cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm Bên cạnh đó, mức chấp nhận của người tiêu dùng đối với sản phẩm đạt ở mức khá cao Điều này cho thấy khả năng có thể phát triển sản phẩm ở qui mô lớn hơn Những nghiên cứu tiếp theo nên được hiện nhằm thương mại hóa sản phẩm

Hình 7 Thị hiếu của người tiêu dùng đối với sản phẩm chà bông cá ngừ đại dương vây vàng

so với sản phẩm tương tự trên thị trường

Các chữ cái trên cột khác nhau chỉ ra sự khác nhau có ý nghĩa (p < 0,05) TM = mẫu thương mại, TN = mẫu thí nghiệm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 4321-1(2007)

2 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 4829 (2005)

3 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 4884 (2005)

4 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5647 (2006)

5 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6846 (2007)

6 Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 9975 (2013)

Tiếng Anh

7 AOAC., 1990, Offi cial Methods of Analysis of the Association of Offi cial Analytical Chemists, In: K Helrich, ed

15th edition, Arlington, VA:Association of Offi cial Analytical Chemists, Inc 1298 pp

8 Bligh, E G and Dyer, W J 1959, A rapid method of total lipid extraction and purifi cation Can J Biochem

Physiol., 37, 911–917

9 Brunauer S., Emmet P H., Teller E., Adsorption of gases in multimolecular layers, J Am Chem Soc 1938 Feb;

60 (2): 309-319

10 Dubois, M., Gilles, K A., Hamilton, J K., Rebers, P A., and Smith, F.,1956, Colorimetricmethod for the

deter-mination of sugars and related substances, Analytical Chemistry, 28, 350–358.

11 Peryam, D R and Pilgrim, F R., 1957, Hedinic Scale Method of Measuring Food Preference, The 19th Annual Meeting of the Institute of Food Technologist, Pittsburgh, Pa., May 16, 1957

THÔNG BÁO KHOA HỌC

ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ HĨA CHẤT BẢO VỆ THỰC VẬT TỚI ADN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHƠI HẦU THÁI BÌNH DƯƠNG

(Crassostrea gigas Thunberg, 1793)

EMBRYOTOXICITY AND GENOTOXICITY EFFECTS OF PESTICIDES ON DNA AND EARLY LIFE STAGES OF PACIFIC OYSTER (Crassostrea gigas Thunberg, 1793)

Mai Hương 1 , Cao Văn Hạnh 2 , Chu Chi Thiết 2 , Nguyễn Thi Huệ 3

Ngày nhận bài: 1/12/2017; Ngày phản biện thơng qua: 20/12/2017; Ngày duyệt đăng: 29/12/2017

TĨM TẮT

Trong quá trình sản xuất nơng nghiệp, một lượng lớn hĩa chất bảo vệ thực vật đã được sử dụng và các hĩa chất này khơng chỉ tiêu diệt, gây độc cho các sinh vật gây hại mà cịn ảnh hưởng tới các sinh vật khác trong hệ sinh thái Nghiên cứu này bước đầu khảo sát ảnh hưởng của một số hĩa chất bảo vệ thực vật, bao gồm Atrazine, Alachlor, Diuron và Tributyltin (TBT) tới ADN và tới phát triển của phơi lồi hầu Thái Bình Dương Phơi hầu sau khi được ấp 24h trong mơi trường nước biển cĩ các hĩa chất bảo vệ thực vật ở nồng độ khác nhau được so sánh với phơi được ấp trong nước biển sạch khơng chứa hĩa chất bảo vệ thực vật (đối chứng) Kết quả cho thấy ở nước biển cĩ nồng độ 1,8 µg/L Atrazine, và 1 µg/L Alachlor hay TBT thì tỷ lệ phơi ở giai đoạn chữ D cĩ tỉ lệ dị thường nhiều hơn so với phơi được ấp trong nước biển sạch (p < 0,05) Trong khi đĩ Diuron thể hiện độc lực yếu hơn đến sự phát triển của phơi hầu, trong đĩ nước biển cĩ nồng độ Diuron là 4 µg/L đã làm tăng tỷ lệ phơi chữ D dị thường so với phơi ở đối chứng (p < 0,05) Thí nghiệm phơi nhiễm với nước biển

cĩ nồng độ Diuron là 0,04 µg/L và TBT là 0,01 µg/L cho thấy tỷ lệ cấu trúc DNA trong tế bào của phơi hầu bị phá vỡ cao hơn so với cơng thức đối chứng (p < 0,001) và tỉ lệ này tiếp tục tăng cao theo nồng độ của các hĩa chất trong mơi trường khi ấp nở Nhìn chung, các hĩa chất bảo vệ thực vật cĩ ảnh hưởng rõ rệt đến vật liệu di truyền ADN và sự phát triển của phơi hầu Thái Bình Dương dù ở hàm lượng rất thấp trong mơi trường nước.

Từ khĩa: Atrazine, Alachlor, Diuron, TBT, Crassostrea gigas.

ABSTRACT

Today, due to the increase of the production in agriculture, large amounts of pesticide residuals are released into the environment It is well known that pesticides not only affect target organisms but also have some side effects on non-target organisms Thus, the study aimed to evaluate the adverse effects of several common pesticides (Atrazine, Alachlor, Diuron and TBT) on a model bivalve species Crassostrea gigas, using the embryotoxicity test and the comet assay in early life stage The results showed that embryotoxicity was observed from the lowest concentration of 1.8 µg/L (p < 0.05) for Atrazine and 1.0 µg/L for Alachlor and/or TBT, while Diuron showed less toxic to oyster embryo, with concentration of 4 µg/L (p < 0.05) Genotoxicity by comet assay is used in the study to assess how pesticides, Diruon and TBT, affect to DNA strand breaks DNA strand breaks were detected

at very low concentration of TBT and Diuron, with 0.01 µg/L (p < 0.001) and 0.04 µg/L (p < 0.001), respectively The percentages of DNA strand breaks insreased with the increased concentrations of each pesticide Thus the detection of embryotoxicity and DNA strand breaks in this study demonstrated the toxic potential of those pesticides to bivalve species, even at low concentration in the environment.

Keywords: Atrazine, Alachlor, Diuron, TBT, Pacifi c oyster

1 Khoa Nước, Mơi trường và Hải dương học, Trường Đại học Khoa học và Cơng nghệ Hà Nội

2 Viện Nghiên cứu Nuơi trồng Thủy sản I

3 Viện Cơng nghệ và Mơi trường, Viện Hàn lâm Khoa học và Cơng nghệ Việt Nam

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong sản xuất nông nghiệp, một lượng

lớn hóa chất bảo vệ thực vật đã và đang gây

ô nhiễm môi trường Dư lượng các hóa chất

bảo vệ thực vật trong các thủy vực thường

xuyên được phát hiện và ghi nhận nhiều năm

qua Theo Bộ NN & PTNT (2010), có tới hàng

trăm loại hóa chất bảo vệ thực vật được phép

sử dụng trong sản xuất nông nghiệp, trong đó

Atrazine, Alachlor và Diuron là thuốc diệt cỏ

cho nhiều loại cây trồng như mía, ngô, lúa,

đậu tương, lạc, bắp cải, Ngoài ra, hóa chất

Tributyltin (TBT) là thành phần chính trong sơn

chống bám bề mặt dùng trong công nghiệp

đóng tầu đã bị cấm sử dụng ở nhiều nước trên

thế giới từ năm 2003, nhưng dư lượng của nó

vẫn được phát hiện trong môi trường tại Việt

Nam Hiện nay, Diuron được dùng thay thế

TBT trong công nghiệp sản xuất sơn chống

bám vỏ tầu (Gatidou và Thomaidis, 2007)

Nhiều nghiên cứu chứng minh các loại hóa

chất bảo vệ thực vật này có tác động xấu đến

sinh trưởng và phát triển của các loài sinh vật

thủy sinh, các hệ sinh thái thủy vực cả nước

mặn và nước ngọt (Ruiz và cs, 1995; Scahill,

2008; Yi và cs, 2007; Russo và cs, 2004)

Hầu hết chúng có khả năng gây độc và làm

tổn thương tới vật liệu di truyền-ADN của các

loài sinh vật thủy sinh Chúng không chỉ gây

độc cho các sinh vật có hại mà còn ảnh hưởng

tới nhiều sinh vật có lợi khác trong tự nhiên

(David, 1994; Joy và cs, 2005) Do đó, một số

nghiên cứu đã sử dụng mốt số loài sinh vật

thủy sinh làm sinh vật chỉ thị để giám sát và

đánh giá ảnh hưởng dư lượng hóa chất bảo

vệ thực vật và chất tẩy rửa trong các thủy

vực (Manzo và cs, 2006; Morin và cs, 2011;

Quiniou và cs, 2005) Khả năng gây độc của

các hợp chất này đã được nghiên cứu trên

một số loài thủy sinh nước ngọt, nhưng trên

động vật nhuyễn thể nước mặn vẫn còn rất

hạn chế Do đó, nghiên cứu này bước đầu

đánh giá độc lực của các hợp chất bảo vệ thực vật, gồm Atrazine, Alachlor, Diuron và TBT tới vật liệu di truyền và sự phát triển phôi của

hầu Thái Bình Dương (Crassotrea gigas) trong

môi trường nhân tạo

II VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Hóa chất và nước biển

Các hợp chất bảo vệ thực vật Atrazine (2-chloro-4-ethylamin-6-isopropylamino-ssss-triazine), Alachlor (6′-diethyl-N-(methoxymethyl) acetanilide), Diuron (3-(3,4-dichlorophenyl)-1,1-dimethylurea) và TBT (tributyltin chloride) được mua từ công

ty hóa chất Sigma-Alodrich Chemical Các hóa chất khác dùng trong thí nghiệm bao gồm enzyme Dispace II, Triton X-100, LMP agarose, NMP agarose, MEM-alpha (Minimum Essential Medium) được mua từ công ty Gibco (Invitrogen, Cergy Pontoise)

Nước biển sử dụng trong các thí nghiệm là nước biển nhận tạo (oossIL) Nước biển này được dùng làm mẫu đối chứng (không chứa hóa chất bảo vệ thực vật) và sử dụng làm môi trường nền để pha chế hóa chất bảo vệ thực vật theo yêu cầu thí nghiệm (Bảng 1)

2 Mẫu vật hầu thái bình dương

Hầu bố mẹ (Crassostrea gigas) được mua

từ trại sản xuất giống nhuyễn thể Cửa Lò, Nghệ

An Các mẫu hầu được bảo quản ở 10°C trong quá trình vận chuyển và sau đó được thả vào nước biển để làm quen với môi trường trước khi tiến hành thí nghiệm Mẫu hầu bố mẹ được

sử dụng trong vòng 3 ngày sau khi nhập về phòng thí nghiệm

3 Chuẩn bị môi trường thí nghiệm

Dung dịch thuốc diệt cỏ được pha từ hóa chất diệt cỏ nguyên chất (> 98%) Dung dịch hóa chất gốc của Atrazine và Diuron (100 mg/L) được pha bằng DMSO (dimethyl suloxide), trong khi đó dung dịch hóa chất gốc