báo cáo kết quả nghiên cứu ứng dụng sáng kiến giáo dục học sinh qua những phát hiện các vấn đề xã hội đặt ra trong một số tác phẩm văn xuôi đối với học sinh lớp 11 và 12

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN BÌNH XUYÊNTRUNG TÂM GDNN – GDTX BÌNH XUYÊN HỒ SƠ XÉT CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN - Tên sáng kiến: Giáo dục học sinh qua những phát hiện các vấn đề xã hội đặt ra trong một s

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN BÌNH XUYÊN

TRUNG TÂM GDNN – GDTX BÌNH XUYÊN

HỒ SƠ XÉT CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

- Tên sáng kiến: Giáo dục học sinh qua những phát hiện các vấn đề

xã hội đặt ra trong một số tác phẩm văn xuôi đối với học sinh lớp

11 và 12

- Tác giả sáng kiến: Nguyễn Khả Tuyến

- Đơn vị: Trung tâm GDNN - GDTX Bình Xuyên

- Chức vụ: Giáo viên

- Trình độ chuyên môn: Cử nhân sƣ phạm Ngữ văn

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

o0o

-ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

Kính ửi: Hội đồng Sáng kiến kinh nghiệm huyện Bình Xuyên

a) Tác giả sáng kiến: NGUYỄN KHẢ TUYẾN

- Ngày tháng năm sinh: 13/11/1984 Giới tính: Nam

- Đơn vị công tác: Trung tâm GDNN – GDTX Bình Xuyên

- Chức danh: Giáo viên

- Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm

- Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra kiến: 100%

b) Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Nguyễn Khả Tuyến

c) Tên sáng kiến; lĩnh vực áp dụng; mô tả bản chất sáng kiến; các thông tin cần bảo mật:

* Tên sáng kiến: Gi o dục ọc si

qua

ữ p

t iệ c c vấ đề xã

ội đặt ra tro ột số t c p ẩ v xuôi đối với ọc

si

lớp 11 và 1 .

* Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Dạy và học môn ngữ văn lớp 11, 12 ở

các Trung tâm GDNN – GTDX

* Mô tả sáng kiến:

- Nội dung sáng kiến: 1.

Cơ sở lựa chọn đề tài

Việc đổi mới chương trình, đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập ngày nay đang được áp dụng rất hiệu quả Trong đó, học sinh đóng vai trò chủ động, tích cực khám phá và chiếm lĩnh tri thức Giáo viên là người dẫn dắt định hướng, quan sát và đánh giá

Trên thực tế, học sinh đã thực sự trở thành những chủ thể tích cực và sáng tạo, hiệu quả giáo dục đã được cải thiện và chất lượng được nâng cao hơn Tuy nhiên, trong những năm gần đây, dư luận xã hội và các phương tiện thông tin đại chúng cũng đã và đang phản ánh, cảnh báo về tình trạng xuống cấp về mặt đạo đức của một bộ phận không nhỏ người trong xã hội: sống vô trách nhiệm, vô

1

nó đang diễn ra chủ yếu trong đời sống của bộ phận giới trẻ… Đây cũng là vấn

đề mà xã hội cũng như ngành giáo dục và những người giảng dạy trên bục giảng như chúng tôi quan tâm, trăn trở

Giáo dục là quá trình với nhiều nhân tố cùng phối hợp, mà sản phẩm hướng đến cuối cùng là hình thành và hoàn thiện nhân cách người học

Có thể thấy rằng, trong hệ thống các môn học thì các môn học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội có vai trò quan trọng đến việc giáo dục và bồi dưỡng nhân cách học sinh bởi tính đặc thù của nó

Tuy nhiên, với việc học theo định hướng khối, phân ban, hiện tượng học lệch (quan tâm, ưu tiên đến các môn phục vụ mục đích thi đại học ) đã diễn ra

ở phần lớn học sinh Vì thế dẫn đến việc nhiều học sinh xem thường, học lệch, học qua loa đối phó đối với các môn khoa học xã hội, trong đó có môn Ngữ văn

Có thể nói rằng, môn học Ngữ văn là bộ môn học có những giá trị lớn về nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ, góp phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của người học một cách trực tiếp, tự nhiên và hiệu quả nhất Bởi

lẽ, văn học là một bộ môn nghệ thuật Tác phẩm văn học có nhiều giá trị Trước hết tác phẩm văn học là một tấm gương phản chiếu cuộc sống Tác phẩm văn học là kết quả của quá trình nhà văn khám phá, lí giải cuộc sống rồi chuyển hóa những hiểu biết đó vào nội dung tác phẩm Ở đó qua lăng kính nghệ thuật nhà văn trực tiếp hay gián tiếp chuyển tải những vấn đề xã hội vào trong tác phẩm văn chương Cho nên văn học là cuộc sống, gần gũi và gắn bó với mỗi người Vì vậy, đọc văn là hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu nhận thức của con người giúp người đọc hiểu biết rõ hơn, sâu hơn về cuộc sống xung quanh và thậm chí chính bản thân mình, từ đó tác động vào cuộc sống hiệu quả hơn Thông qua cuộc sống và hình ảnh của nhiều người khác nhau được phản ánh trong các tác phẩm

cụ thể, văn học còn giúp cho mỗi người đọc hiểu được bản chất của con người nói chung (Đâu là giá trị mà con người muốn hướng đến? Đâu là tư tưởng, tình cảm, khát vọng và sức mạnh của con người ? v.v …) Đồng thời chính từ cuộc đời người khác (nhân vật), mỗi người đọc có thể tự liện hệ, tự so sánh, đối chiếu

để thấu cảm với cuộc sống, số phận khác nhau của con người, từ đó thấu hiểu bản thân mình hơn với tư cách là một con người - cá nhân

Con người trong quá trình nhận thức không chỉ để nhận thức mà nhận thức là để hành động Con người không chỉ có nhu cầu hiểu biết mà còn có nhu cầu hướng thiện, khao khát một cuộc sống tốt đẹp hướng đến Chân - Thiện - Mĩ Chính vì vậy, văn học có khả năng đem đến cho người đọc những bài học quý giá về lẽ sống để họ tự rèn luyện bản thân mình ngày một tốt đẹp hơn

Về tư tưởng, văn học hình thành trong người đọc một lí tưởng tiến bộ, giúp cho người học có thái độ và quan điểm đúng đắn về cuộc sống

Về tình cảm, văn học giúp con người trở nên trong sáng, cao thượng hơn Về đạo đức, văn học nâng đỡ cho nhân cách của con người phát triển, giúp cho người học biết phân biệt phải - trái, tốt - xấu, đúng - sai, có quan hệ tốt đẹp và biết gắn bó cuộc sống của cá nhân mình với cuộc sống của mọi người

Có thể thấy, văn học có giá trị giáo dục lớn lao, nó có thể thay đổi hoặc nâng cao tư tưởng, tình cảm con người theo chiều hướng tích cực, tốt đẹp, tiến

bộ, đồng thời làm cho con người ngày càng hoàn thiện về đạo đức, nhân cách, bồi đắp tâm hồn ngày càng tốt đẹp hơn

Là một giáo viên giáo viên dạy văn, tôi tâm niệm, dạy văn trước hết là dạy làm người, học văn trước hết là học làm người Vì vậy, trong những năm qua, tôi luôn chú trọng việc giáo dục học sinh trong quá trình dạy học Ngữ văn bằng cách giúp các em tích cực, chủ động khám phá, phát hiện các vấn đề xã hội được đặt tra trong các tác phẩm văn chương, từ đó giúp các em nhận thấy sự gần gũi của văn học với cuộc sống; văn học luôn gắn liền với đời sống Đồng thời, giúp các em nhận thức được giá trị giáo dục của văn học, góp phần hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách chính mình Với những mục tiêu muốn hướng đến

như vậy, tôi chọn thực hiện bước đầu đề tài: Gi o dục ọc si qua ữ

p t iệ c c vấ đề xã ội đặt ra tro ột số t c p ẩ v xuôi đối với ọc

si lớp 11 và 1 Tôi coi đây là một ý tưởng, chưa hẳn đã là một sáng kiến, mà

là một kinh nghiệm thực tiễn cho bản thân cũng như đồng nghiệp của mình trong quá trình dạy học và bồi dưỡng, giáo dục các em học sinh

2 Phương pháp và điều kiện thực hiện

2.1 Phương pháp giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện vấn đề

xã hội trong tác phẩm văn học ngữ văn lớp 11, 12

Bản chất của việc giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện ra vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học chính là việc vận dụng kết hợp, linh hoạt nhiều phương pháp trong quá trình dạy và học làm sao để đạt được hiệu quả:

- Trước hết, để thực hiện phương pháp này, học sinh sẽ phải chủ động tích cực chuẩn bị bài ở nhà (đọc tác phẩm, soạn bài, tìm hiểu trên các kênh thông tin những nội dung có liên quan đến tác phẩm), tìm hiểu kĩ về tác phẩm, từ đó phát hiện những vấn đề xã hội và những thông điệp mà tác giả đặt ra, từ đó các em có tâm thế và hứng thú trong tiết học trên lớp

- Thứ hai, trong tiết học, giáo viên tổ chức tiết học thông qua việc vận dụng linh hoạt phương pháp dạy học như: Nêu vấn đề, phát vấn, thảo luận

nhóm, bình giảng,… Điều này sẽ giúp không khí học tập sinh động, học sinh được tự do, mạnh dạn bày tỏ ý kiến quan điểm của mình về một vấn đề, cũng là phương thức đối thoại giữa học sinh với nhà văn, giữa học sinh với giáo viên, và giữa học sinh với học sinh, rèn luyện kĩ năng diễn đạt, tranh luận… Do vậy, việc tiếp nhận tác phẩm văn học không còn mang tính thụ động, áp đặt Đồng thời qua đó, giáo viên có thể đánh giá được thái độ học tập của học sinh, nắm bắt mức độ tiếp nhận tác phẩm văn học, mức độ hiểu biết của các em về các vấn đề

xã hội,… nhằm có sự khích lệ hoặc có định hướng tích cực, kịp thời

Thứ ba, việc tiếp nhận tác phẩm văn học một cách chủ động, tích cực còn

sẽ giúp học sinh thấy tác phẩm văn học không phải là những gì xa lạ, tách rời cuộc sống mà rất gần gũi, gắn bó với cuộc sống Văn học là cuộc sống Văn học xuất phát từ cuộc sống và trở lại để phục vụ cuộc sống Từ đó, các em có thể tiếp nhận các tác phẩm văn chương một cách tích cực, các em sẽ có sự thấu hiểu để rồi đồng cảm, sẻ chia, học hỏi được những giá trị tinh thần quý báu mà nhà văn gửi gắm Thông qua đó, các em tự điều chỉnh, hoàn thiện bản thân theo hướng tích cực, hướng đến chân, thiện , mĩ một cách tự nhiên

Thứ tư, việc tích cực, chủ động phát hiện, tìm hiểu về các vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học còn giúp học sinh phát triển tư duy, rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận xã hội

2.2 Điều kiện thực hiện

2.2.1 Đối với i o vi

- Hướng dẫn học sinh cách thức làm việc

- Xác định những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong từng tác phẩm, hệ thống câu hỏi, dự kiến nội dung trả lời của học sinh để có thể chủ động

xử lí tình huống Các vấn đề được nhận thức và giáo dục học sinh thông qua tác phẩm

- Dự kiến thời gian thực hiện

- Cách thức cho điểm, khen ngợi, khích lệ, động viên học sinh tham gia phát biểu, thảo luận

2.2.2 Đối với ọc si

- Nắm vững cách thức thực hiện

- Tiếp nhận tác phẩm văn học (đọc tác phẩm, soạn bài, tìm hiểu trên các kênh thông tin những nội dung có liên quan đến tác phẩm)

- Phát hiện những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong tác phẩm văn học

- Bày tỏ ý kiến cá nhân về những vấn đề đó dưới dạng đề cương.

- Chuẩn bị phát biểu tranh luận trước lớp

3 Phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học lớp 11 và 12

3.1 Đối với c ươ tr N ữ v lớp 11

Trong quá trình giảng dạy, giáo viên tổ chức cho học sinh học và phát hiện một số vấn đề xã hội trọng tâm được đặt ra trong các tác phẩm văn học như:

- Văn bản Vào phủ Chúa Trịnh: Cuộc sống xa hoa của vua chúa, nhân

cách y đức của người thầy thuốc

- Bài thơ Tự tình II: Thân phận lẽ mọn, niềm khao khát hạnh phúc của

người phụ nữ thời phong kiến

- Thương vợ: Sự hi sinh của người phụ nữ và vai trò, trách nhiệm của

người đàn ông trong gia đình

- Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: Lòng yêu nước.

- Truyện ngắn Hai đứa trẻ: Lòng thương người.

- Văn bản Hạnh phúc của một tang gia: Lối sống thực dụng và sự suy đồi

đạo đức của bộ phận người trong tầng lớp thượng lưu trước cách mạng

- Văn bản Chí Phèo: Bi kịch của sự tha hóa và niềm tin vào con người.

- Văn bản Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài: Lòng dân.

- Văn bản Tình yêu và thù hận: Sức mạnh của tình yêu.

- Bài thơ Tôi yêu em: Ứng xử trong tình yêu đơn phương.

- Bài thơ Từ ấy: Lí tưởng sống và mối quan hệ giữa cá nhân với cộng

đồng

- Bài thơ Chiều tối: Nghị lực và tình yêu thiên nhiên, cuộc sống.

- Văn bản Về luân lí xã hội ở nước ta: Sự vô cảm, vô trách nhiệm.

3.2 Đối với c ươ tr N ữ v lớp 1

Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh phát hiện một số vấn đề xã hội trọng tâm trong các tác phẩm văn học như:

- Việt Bắc: Tình quân dân.

- Tây Tiến: Trách nhiệm và lí tưởng của người trai với đất nước.

- Văn bản Vợ chồng A Phủ: Tinh thần tự đấu tranh giải phóng.

- Văn bản Vợ nhặt: Khát vọng sống và lòng nhân ái.

- Văn bản Rừng xà nu: Vai trò của đồng bào dân tộc thiểu số trong công

cuộc giữ nước

- Văn bản Những đứa con trong gia đình: Mối quan hệ giữa gia đình và

xã hội

- Văn bản Chiếc trhuyền ngoài xa: Bạo lực gia đình và trách nhiệm của

cha mẹ với con cái

- Văn bản Số phận con người: Nghị lực sống và lòng nhân ái.

- Văn bản Ông già và biển cả: Yếu tố làm nên sự thành công.

- Văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt: Sự đấu tranh để trở về là chính

mình, là mình Cuộc đấu tranh với chính mình

4 Cách thức tiến hành

Bước một: Giáo viên cho học sinh nêu vấn đề xã hội mà các em đã phát hiện trong quá trình chuẩn bị bài ở nhà và tìm hiểu tác phẩm trên lớp Nếu học sinh chưa nêu được những vấn đề xã hội trọng tâm theo yêu cầu, giáo viên có thể đặt ra hệ thống câu hỏi định hướng, gợi mở vấn đề

Bước hai: Sau khi học sinh đã nêu ra được những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong tác phẩm văn học, giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận

và trình bày ý kiến của bản thân về vấn đề đó trước lớp

Bước ba: Giáo viên nhận xét, đánh giá, cho điểm phần trình bày của học sinh

5 Ứng dụng trong một số bài học cụ thể

Để có thể tổ chức hiệu quả những giờ dạy học tác phẩm văn chương thông qua việc giúp học sinh chủ động, tích cực phát hiện những vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học, từ đó giáo dục nhận thức của học sinh đối với các vấn đề được đặt ra và có liên quan giáo viên cũng cần lưu ý một số vấn đề sau:

Mỗi tác phẩm văn chương nghệ thuật chứa đựng những hình tượng nghệ thuật đa nghĩa, phản ánh nhiều vấn đề xã hội khác nhau Vì vậy, trước hành động tích cực tiếp nhận của người đọc, nó hiện lên như một cấu trúc vừa ổn định vừa biến đổi của những hình ảnh mang ý nghĩa thẩm mĩ Nội dung ý nghĩa của tác phẩm là một hệ thống mở đối với những cách lí giải khác nhau Cho nên mỗi

sự phát hiện, cắt nghĩa, lí giải đúng đắn, hợp lí về ý nghĩa tác phẩm đều có khả năng mang lại cho học sinh những tác động ảnh hưởng nhất định, tạo nên hệ quả

đa chiều Vì vậy, trong giờ đọc văn, giáo viên cần tránh giới hạn, gò ép vào một kết quả diễn giảng duy nhất, vào quan điểm, ý đồ của nhà văn mà cần gợi ra cho học sinh nhiều chiều hướng lí giải khác nhau về ý nghĩa tác phẩm Đặc biệt cần tránh tình trạng chỉ chú trọng khai thác khía cạnh xã hội mà không có sự đầu tư thỏa đáng cho việc tiếp nhận những giá trị khác của tác phẩm văn học

Ngoài ra, việc tiếp nhận văn học của học sinh bao giờ cũng vừa mang tính

cá nhân gắn liền với cảm xúc, vốn sống, thị hiếu, trình độ, tâm lí riêng của từng

cá thể lại vừa mang tính tập thể xã hội, thể hiện sự gặp gỡ, quan điểm chung, tiếng nói hòa đồng của tập thể lớp Cho nên, giáo viên cần phải tác động và xử lí thông qua các định hướng sư phạm thích hợp, tinh tế nhằm cân bằng ở chừng mực nhất định, tạo ra được sự nhất trí thỏa đáng trên tinh thần chung của lớp học, đồng thời nhấn mạnh và phát huy tính tích cực sáng tạo, năng động chủ quan của học sinh Muốn vậy, giáo viên cần có những định hướng cho từng đối tượng học sinh, phải nhạy bén nắm bắt, kích thích và phát huy tính sáng tạo của các em, khơi gợi các hoạt động bên trong của mỗi học sinh để các em tiếp nhận tác phẩm, tự tin và hào hứng phát biểu ý kiến, bộc lộ cái riêng của mình

Trong quá trình dạy học, giáo viên cần vận dụng nhiều phương pháp, nhất

là phương pháp đối thoại, thảo luận nhóm,… tạo không khí học tập nhẹ nhàng, linh hoạt, thân thiện nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả sư phạm, phát huy được tối đa tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập

Mặt khác, việc giáo viên nhận xét, đánh giá ý kiến phát biểu của học sinh cũng hết sức quan trọng Nó là một trong những yếu tố tạo hứng thú học tập cho học sinh, tác động trực tiếp đến hiệu quả giáo dục Vì vậy, giáo viên cần nắm vững kĩ năng sư phạm, nhạy bén, xử lí tình huống hợp lí, có sự định hướng, nhận xét và đánh giá thỏa đáng, điều chỉnh, uốn nắn những quan niệm, cách nghĩ, cách hiểu lệch lạc, sai quỹ đạo chung, đồng thời, động viên khen ngợi, thưởng điểm cho những học sinh đúng lúc sẽ giúp các em hứng thú, chủ động, tích cực hơn trong việc học văn

Dưới đây, tôi xin chia sẻ với quý thầy cô đồng nghiệp cách thức giúp học sinh chủ động tích cực phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học từ đó giáo dục giúp các em có nhận thức đầy đủ và đúng đắn các vấn đền được đặt ra với những góc nhìn khách quan thông qua một số giờ học cụ thể trong chương trình Ngữ văn lớp 11, 12

5.1 Bài t ơ T ươ vợ

ước 1: Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản trên lớp, giáo viên

dành 5 phút cuối tiết học yêu cầu học sinh nêu vấn đề xã hội của bài thơ mà các

em đã phát hiện ra Giáo viên cũng có thể định hướng bằng hệ thống câu hỏi:

- Bài thơ Thương vợ khắc họa hình ảnh bà Tú như thế nào?

- Tại sao ông Tú lại không giúp đỡ được gì cho vợ trong việc mưu sinh?

- Suy nghĩ của em về người đàn ông trong gia đình hiện đại?

ước ai: Sau khi học sinh phát hiện ra vấn đề xã hội rút ra từ bài thơ

Thương vợ: Vai trò và trách nhiệm của người đàn ông trong gia đình hiện đại,

Giáo viên tổ chức học sinh thảo luận nhanh và phát biểu ý kiến về vấn đề đó trước lớp

ước ba: Giáo viên nhận xét, đánh giá ý kiến phát biểu của học sinh và

có thể nhấn mạnh một số ý: Trong gia đình phụ hệ, người đàn ông, người chồng, người cha đóng vai trò trụ cột gia đình, họ là người chủ yếu gánh vác việc mưu sinh và giải quyết những việc lớn trong gia đình và ngoài xã hội Họ là người được nể trọng Thế nhưng vẫn có những người đàn ông có lối sống gia trưởng, độc đoán, thẳng việc, lười biếng, ỷ nại… gây khổ cho vợ con, thậm chí trở thành gánh nặng cho gia đình Ở đây, ông Tú vì lo việc học, vì định kiến xã hội mà không thể giúp đỡ vợ gánh vách gia đình Chỉ biết thương vợ suông

Bài học nhận thức: Vậy nên người đàn ông hiện đại, không chỉ là trụ cột gia đình, gánh vác trách nhiệm với gia đình và xã hội mà còn phải là người chồng, người cha biết quan tâm, chia sẻ việc gia đình, chung tay nuôi dạy con cái, chăm sóc cha mẹ già… Người đàn ông biết quan tâm và chia sẻ bằng cả tình cảm và hành động sẽ là người đàn ông có được sự thành đạt và hạnh phúc!

5.2 ài Vợ c ồ A P ủ

Sau khi hướng dẫn học sinh khám phá ra những vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học như: Tinh thần tự đấu tranh giải thoát bản thân, tinh thần đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc,… giáo viên tổ chức học sinh thảo luận về các vấn đề trên Sau cùng nhận xét, đánh giá phần phát biểu của học sinh và có thể nhấn mạnh những ý cơ bản:

- Khi kẻ bị ức hiếp, áp bức, bóc lột, đè nén,… phản ứng của con người thường là bất bình, phẫn uất, và phản kháng Tuy nhiên, sự phản ứng thường là tiêu cực Chẳng hạn như nhân vật Mị vậy, khi mới bị bắt cóc và bị ép phải làm dâu gạt nợ, phải sống cuộc sống đầy cơ cực, tủi nhục, ban đầu, đêm nào Mị cũng khóc, rồi Mị định tự tử Khi ý định tự tử không thành, Mị cam chịu an phận Sự cam chịu an phận ấy không phải do sự thiếu hiểu biết về quyền sống, quyền tự

do và hạnh phúc của bản thân mà chính là do sự khiếp nhược của Mị cũng như của nhiều người đàn bà khác trong nhà thống lí Pátra Sự khiếp nhược khiến cho

họ tê liệt tinh thần phản kháng đấu tranh và kết cục là nhiều người đàn bà đã chết thảm trong tay chúng, còn lại thì phải sống cuộc đời tủi nhục, đắng cay Nhưng cuối cùng, Mị đã tự do

Bài học nhận thức: Con người cần đấu tranh và không ngừng đấu tranh để trống lại các ác, những thế lực trà đạp, giam hãm cuộc sống của mình để được tự

do Giống như Mỵ, sự tự do ấy có được là bởi chính Mị biết dũng cảm vượt lên trên cái chết, đấu tranh vượt qua hoàn cảnh để giành lại Như vậy, sống là phải