Bài viết thông tin đến quý độc giả xuất xứ của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ; tác hại của sâu vẽ bùa cà chua Nam Mỹ; sự xâm nhiễm và lây lan của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ; sự xâm nhiễm lây lan của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ ở châu Á; kịch bản ứng phó với sự xâm nhiễm của sâu đục lá cà chua vào Việt Nam
Trang 1Trao đổi thông tin và kinh nghiệm BVTV – Số 3/2019
HÃY CẢNH GIÁC VỚI SÂU ĐỤC LÁ CÀ CHUA NAM MỸ
Nguyễn Văn Liêm và Lê Xuân Vị
Vi n Bảo v thực vật
Xuất xứ của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ
Loài sâu đục lá cà chua nam mỹ, Tuta
absoluta (Meyrick) (Lepidoptera: Gelechiidae), có
nguồn gốc ở Pê-ru thuộc Nam Mỹ, đã trở thành
một trong các sâu hại chính trên cà chua ở các
nước Nam Mỹ từ những năm 1960 (Souza et al.,
1983) và được xem là sâu hại cà chua cực kỳ
nguy hiểm ở các nước thuộc khu vực này
(Guillemaud et al., 2015)
Loài Tuta absoluta có tên tiếng Anh là “South
American tomato leafminer” Tại Hội thảo về loài
sâu này được tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh
ngày 07/06/2019 và tại Hà Nội ngày 12/06/019,
tên tiếng Việt của loài này được Ban tổ chức Hội
thảo sử dụng là “Sâu vẽ bùa cà chua Nam Mỹ” Tuy nhiên, tại Hội thảo ở Hà Nội, Giáo sư Phạm Văn Lầm đã chỉ ra rằng triệu chứng gây hại của
loài Tuta absoluta không phù hợp để gọi nó là
“Sâu vẽ bùa cà chua Nam Mỹ” mà nên gọi nó là
“Sâu đục lá cà chua Nam Mỹ” Căn cứ vào đặc điểm gây hại (sâu non đục lá cà chua thành vết hại có chiều ngang khá rộng, chứ không thành
đường đục hẹp như loài Liriomyza trifolii) và nguồn gốc xuất xứ, vậy đề nghị gọi tên loài Tuta absoluta là “Sâu đục lá cà chua Nam Mỹ” để phân biệt với loài sâu vẽ bùa cà chua có tên
khoa học là Liriomyza trifolii (Burgess) đã có ở
Việt Nam
Hình 1 Sâu non và trưởng thành của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ
(Nguồn: Internet, truy cập 12.06.2019)
Tác hại của sâu vẽ bùa cà chua Nam Mỹ
Sâu đục lá cà chua nam mỹ hại chính trên
cây cà chua, nhưng nó cũng còn gây hại trên
cây khoai tây, cà tím và một số cây thuộc họ Cà
(Solanaceae) (Garcia and Espul, 1982; Biondi et
al., 2018) Phổ ký chủ của loài này gồm 22 loài
thuộc 6 họ thực vật khác nhau (CABI, 2018)
Loài T absoluta gây hại cho tất cả các bộ phận
trên mặt đất và cho tất cả các giai đoạn sinh
trưởng phát triển của cây cà chua Chúng có thể xâm nhiễm, gây hại 100% cây cà chua trên đồng và gây thiệt hại năng suất cà chua từ 50–
100% nếu không được phòng trừ (Karut et al., 2011; Polat et al 2016) Loài này có vòng đời
ngắn (24 - 38 ngày tùy theo điều kiện nhiệt độ môi trường), có sức sinh sản cao (một ngài cái
đẻ 300 trứng) và có thể có từ 10 - 12 thế hệ/năm (Muniappan, 2019)
Trang 2Trao đổi thông tin và kinh nghiệm BVTV – Số 3/2019
Hình 2 Triệu chứng gây hại trên lá của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ
(Nguồn: © Dr Andre Minuto, CERSAA, Albeng (IT; IRAC, 2011)
Hình 3 Triệu chứng gây hại trên ngọn và quả của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ
(Nguồn:IRAC, 2011)
Sự xâm nhiễm và lây lan của sâu đục lá cà
chua Nam Mỹ
Loài Tuta absoluta là sâu hại ngoại lai xâm
lấn và đã trở thành mối đe dọa nghiêm trọng cho
sản xuất cà chua trong nhà lưới và ngoài đồng
ruộng của nhiều quốc gia trên thế giới
Tại châu Âu, loài này được phát hiện có mặt
đầu tiên ở châu Âu tại Tây Ban Nha vào năm
2006 và tiếp tục lây lan sang các nước khác
thuộc vùng liên lục địa Phi-Âu- Á (Desneux et
al., 2010, 2011; Biondi et al., 2018) Chúng lây
lan nhanh chóng ở nhiều nước thuộc châu Âu
và tiếp tục lây lan sang phía Đông châu Âu (Ha
et al., 2018) Chúng tăng bán kính phân bố
trung bình khoảng 600 km một năm (Campos et
al., 2017)
Tại châu Phi, loài này được ghi nhận đầu tiên
có mặt ở châu Phi tại Ma-rốc vào năm 2007 và tại An-giê-ri vào năm 2008 (Muniappan, 2019)
Từ năm 2012 đến năm 2018, đã ghi nhận sự hiện diện và lây lan của chúng ở 20 quốc gia thuộc châu lục này (CABI, 2018)
Loài này hiện đã xâm lấn đến các khu vực thuộc châu Âu, châu Phi và Trung Đông và nhanh chóng trở thành sâu hại chính trên cà chua ở các khu vực này Hiện chúng đang tiếp tục mở rộng vùng phân bố sang các nước châu Á
Sự xâm nhiễm lây lan của sâu đục lá cà chua Nam Mỹ ở châu Á
Tại châu Á, loài này được phát hiện có mặt tại Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2009 (Kilic, 2010) và
Trang 3Trao đổi thông tin và kinh nghiệm BVTV – Số 3/2019
sau đó tiếp tục lây lan theo hướng Đông sang
các nước khác thuộc châu Á Năm 2010, chúng
đã hiện diện ở I-ran và I-xra-en Năm 2012,
chúng đã lây lan đến Gioóc-đan và Xi-ri Đến
năm 2013, chúng đã xâm lấn đến một loạt nước
như I-rắc, Cô-oét, Li-băng, Ca-ta, Ả rập-Xê út,
Các Tiểu Vương quốc Ả-rập và Yemen Đến
nay, chúng đã có mặt ở hầu khắp các nước
thuộc khu vực Trung và Tây Nam châu Á
(Biondi et al., 2018).Tại khu vực Nam Á, chúng
đã xâm lấn vào Nepal năm 2016, đã lây lan đến
miền Tây Ấn Độ vào năm 2014 và đến miền
Đông nước này vào năm 2017 (Sankarganesh
et al., 2017) và đã có mặt tại Băng-la-đét vào
năm 2016 Đến nay, loài này đã hiện diện ở 16
quốc gia ở châu lục này (CABI, 2018)
Kịch bản ứng phó với sự xâm nhiễm của
sâu đục lá cà chua vào Việt Nam
Loài sâu đục lá cà chua Tuta absoluta là
loài sâu hại ngoại lai xâm lấn nguy hiểm trên
cây cà chua ở nhiều nước thuộc nhiều lục địa
khác nhau, đã và đang lây lan đến nhiều nước
không thuộc vùng phân bố trước đây của
chúng và đang gây ra những tổn thất nặng nề
cho các nước trồng cà chua trên thế giới Mặc
dù đã có nhiều nỗ lực của các cơ quan bảo vệ
thực vật quốc gia của nhiều nước trên thế giới
nhưng việc ngăn chặn sự lây lan và quản lý
chúng khi đã xâm nhập vào các vùng phân bố
mới vẫn hết sức khó khăn và không đạt được
kết quả mong muốn Đến nay, loài này chưa
xuất hiện ở Việt Nam nhưng chúng đã xuất
hiện ở các nước thuộc khu vực Nam Á gần với
Việt Nam như Băng-la-đét Với tiềm năng lây
lan và và tốc độ xâm lấn cao, khả năng xâm
lấn của chúng vào Việt Nam trong tương lai
gần là rất cao Vì vậy, Việt Nam cần phải tích
cực chuẩn bị các giải pháp ứng phó với sự
xâm lấn và quản lý loài sâu hại ngoại lai xâm
lấn này khi chúng vào Việt Nam
Tại Hội thảo về “Sâu đục lá cà chua Nam
Mỹ Tut bsolut ” do Viện Bảo vệ thực vật
phối hợp với các chuyên gia quốc tế đến từ
Trường Đại học Virginia Tech, Hoa Kỳ, dự án
IPM (do USAID tài trợ) và Viện Cây ăn quả
miền Nam tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh
ngày 07/06/2019 và tại Hà Nội ngày
12/06/2019, các chuyên gia Việt Nam đã cùng
nhau phác thảo kịch bản ứng phó với loài sâu
hại này Kịch bản bao gồm các hành động Việt
Nam cần thực hiện trước và sau khi có sự xâm lấn của loài sâu hại này
* Các hoạt động cần được thực hi n trước khi loài T bsolut xuất hi n tại Vi t N m:
+ Xây dựng lực lượng ứng phó với loài Tuta absoluta từ Trung ương đến địa phương (gồm Cục Bảo vệ thực vật, Viện bảo vệ thực vật, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật của các tỉnh trồng cà chua trọng điểm);
+ Tổ chức các hoạt động truyền thông cảnh
báo sớm về loài Tuta absoluta thông qua văn
bản hành chính và tài liệu tuyên truyền của Cục Bảo vệ thực vật, các văn bản khoa học của Viện Bảo vệ thực vật; xây dựng các tài liệu tuyên truyền (video clip, tờ bướm, sổ tay, ) để phục vụ công tác thông tin tuyên truyền;
+ Tằng cường công tác kiểm dịch tại các cửa khẩu, đặc biệt là với các lô hàng quả cà chua tươi và cây cà chua giống nhập khẩu;
+ Tổ chức đặt bẫy pheromone ở các vùng trồng cà chua ở các tỉnh biên giới giáp Cam-phu-chia, Lào và Trung Quốc;
+ Tăng cường trao đổi thông tin liên quan với các nước láng giềng (Cam-phu-chia, Lào, Trung Quốc và Thái Lan), đặc biệt là việc cập nhật
thông tin về sự hiện diện của loài Tuta absoluta ở
các quốc gia này;
+ Tổ chức điều tra, thu thập làm mẫu tiêu bản
và gửi giám định tại các Viện nghiên cứu trong nước và quốc tế Việc điều tra thu thập được đặc biệt lưu ý các vùng có nguy cơ xâm nhiễm cao như các thành phố Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh, Đà Nẵng (dựa trên việc xác định nguy cơ xâm nhiễm
và lây lan là do nguồn quả cà chua tươi đã nhiễm sâu nhập khẩu từ các nước khác);
+ Tổ chức các hội thảo chuyên đề, các lớp
tập huấn về loài Tuta absoluta ở các vùng và các
địa phương, ưu tiên các vùng trồng cà chua trọng điểm;
+ Thu thập thông tin, xây dựng đề cương nghiên cứu toàn diện về quản lý tổng hợp loài
Tuta absoluta
* Các hoạt động cần được thực hi n khi loài
T bsolut đã xuất hi n tại Vi t N m:
+ Cơ quan quản lý nhà nước (Cục Bảo vệ thực vật) thông báo rộng rãi cho các tỉnh/ khu vực/ vùng trồng cà chua tập trung về sự có mặt của loài sâu đục lá cà chua;
+ Các đơn vị quản lý chuyên ngành (các Chi cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật các tỉnh) tổ
Trang 4Trao đổi thông tin và kinh nghiệm BVTV – Số 3/2019
chức thực hiện việc kiểm tra sự có mặt, đánh giá
mức độ tác hại, thành phần phổ ký chủ của loài
này ở các vùng đã bị chúng xâm lấn;
+ Khoanh vùng, công bố dịch và tiêu hủy sản
phẩm bị xâm nhiễm theo luật;
+ Tổ chức các lớp tập huấn về nhận dạng và
phòng chống loài Tuta absoluta cho cán bộ kỹ
thuật và nông dân;
+ Tăng cường việc quản lý kiểm tra chặt chẽ
nông sản hoa quả tươi nhập khẩu tại ác cửa
khẩu và các trạm kiểm dịch nội địa để ngăn chặn
sự lây lan của loài Tuta absoluta;
+ Cơ quan nghiên cứu tiến hành nghiên cứu
đánh giá về mức độ gây hại, con đường lây lan,
khả năng thiết lập quần thể, các đặc điểm sinh
học, sinh thái, các loài kẻ thù tự nhiên của chúng
và xây dựng biện pháp phòng chống hiệu quả
với loài sâu hại này Trong đó, ưu tiên sử dụng
biện pháp canh tác và phát triển sử dụng thiên
địch nội địa, các loại chế phẩm sinh học,
pheromone, xây dựng bộ thuốc BVTV phù hợp
Về lâu dài, cần nghiên cứu phát triển giống
kháng sâu đục lá cà chua nam mỹ, phát triển các
chế phẩm sinh học và các biện pháp phi hóa học
trong quản lý loài sâu hại mới này
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Biondi A, Guedes RNC, Wan FH, Desneux N,
2018 Ecology, worldwide spread and management of
the invasive South American tomato pinworm, Tuta
absoluta: past, present and future Annual Review of
Entomology, 63:239–258
2 CABI, 2018 Invasive Species Compendium
Datasheet Tuta absoluta (tomato leafminer)
cabi.org/isc/datasheet/49260
3 Campos MR, Biondi A, Adiga A et al 2017
From the western palaearctic region to beyond: Tuta
absoluta, 10 years after invading Europe J Pest Sci
90:787–796
4 Desneux N, Luna MG, Guillemaud T ,
Urbaneja A, 2011 The invasive South American
tomato pinworm, Tuta absoluta, continues to spread
in AfroEurasia and beyond: the new threat to tomato
world production Journal of Pest Science,
84(4):403-408
5 Desneux N, Wajnberg E, Wyckhuys KAG et al
2010 Biological invasion of European tomato crops
by Tuta absoluta: ecology, geographic expansion
and prospects for biological control J Pest Sci 83:197–215
6 Karut K, Kazak C, Döker I, Ulusoy MR, 2011
Pest status and prevalence of Tomato moth Tuta
absoluta (Meyrick 1917) (Lepidoptera: Gelechiidae) in
tomato growing greenhouses of Mersin Turkish Journal of Entomology, 35:339–347
7 Kilic T, 2010 First record of Tuta absoluta in
Turkey Phytoparasitica 38:243–244
8 Ha P, Yunus Bayram, Liora Shaltiel‑ Harpaz, Fariba Sohrabi, Anitha Saji, Uulu Tair Esenali, Anvar Jalilov, Abid Ali, Pathour R Shashank, Khasan Ismoilov, Zhao‑ zhi Lu, Su Wang, Gui‑ fen Zhang, Fang‑ hao Wan, Antonio Biondi, Nicolas Desneux,
018 Tuta absoluta continues to disperse in Asia:
damage, ongoing management and future challenges
10.1007/s10340-018-1062-1 Received: 3 August 2018 / Revised: 30 October 2018 / Accepted: 31 October
2018 © Springer-Verlag GmbH Germany, part of Springer Nature 2018
9 Garcia MF , Espul JC, 1982 Bioecology of the
tomato moth (Scrobipalpula absoluta) in Mendoza,
Argentine Republic Revista de Investigaciones Agropecuarias, 17(2):135-146
10 Guillemaud T, Blin A., Le Gof I et al 2015 The
tomato borer, Tuta absoluta, invading the Mediterranean Basin, originates from a single introduction from Central Chile Science Report,-UK 5:8371
11 Muniappan R, 2019 Origin, taxonomy, biology, distribution, host plants, monitoring and management
of the South American tomato leafminer Tuta absoluta
Workshop on the South American tomato leafminer,
Tuta absoluta in Vietnam, June 12, 2019 at Daewoo
Hotel, Ha Noi, Viet Nam
12 Polat B, Özpınar A, Şahin AK 2016 Studies of selected biological parameters of tomato leafminer
Tuta absoluta (Meyrick), (Lepidoptera: Gelechiidae)
under natural conditions Phytoparasitica, 44:195–202
13 Sankarganesh E, Firake DM, Sharma B et al,
2017 Invasion of the South American Tomato Pinworm, Tuta absoluta, in northeastern India: a new challenge and biosecurity concerns Entomol Gen 36:335–345
14 Souza, J C., Reis, P R., de Padua Nacif, A., Gomes, J M., & Salgado, L O., 1983 Controle da traça-do-tomateiro Histórico, reconhecimento, biología, prejuízos e controle Belo Horizonte, Brazil: Empresa de Pesquisa Agropecuária de Minas Gerais