CÁC yếu tố TÁC ĐỘNG đến kết QUẢ XUẤT KHẨU CỦA CÁC DOANH NGHIỆP RAU QUẢ TẠI VIỆT NAM tt

Thêm vào đó, rào cản kỹ thuật và bảo hộ thương mại từ các nướcnhập khẩu gia tăng, áp lực cạnh tranh mạnh mẽ do mở cửa thị trường nhất là khiViệt Nam là thành viên chính thức của Hiệp địn

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Anh Minh

TS Nguyễn Văn Nam

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện Trường Đại học lạc Hồng.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU GIỚI THIỆU

Chương này, tác giả giới thiệu tổng quan về luận án nghiên cứu bao gồm:bối cảnh nghiên cứu thực tiễn, bối cảnh lý thuyết; mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu,đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu bao gồm nghiên cứuđịnh tính và nghiên cứu định lượng, đóng góp về học thuật và đóng góp về thực tiễncủa luận án và kết cấu của luận án

1.1 BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Bối cảnh nghiên cứu về thực tiễn

Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa hội nhập kinh tế, đó vừa là cơ hội màcũng là một thách thức đối với nước ta, nhiều vấn đề kinh tế chịu ảnh hưởng trựctiếp như xuất - nhập khẩu của Việt Nam Là nước đang phát triển nên Việt Nam vẫn

là nước nhập siêu Việc gia nhập tổ chức thương mại, ký kết các hiệp định thươngmại song phương và đa phương đã mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam phát huynhững thế mạnh, tháo gỡ hạn chế về thị trường xuất khẩu và tạo lập môi trườngthương mại mới Sự tăng trưởng xuất khẩu và đóng góp của nó vào sự phát triểnkinh tế trong thời gian qua như một minh chứng cho thấy Việt Nam đã biết tận dụngcác cơ hội này một cách hiệu quả

Nhịp độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bình quân hàng năm giai đoạn

2010 – 2017 ở mức cao Nếu như năm 2010 quy mô xuất khẩu của Việt Nam chỉ đạt72,23 tỷ USD xếp thứ 6/10 các quốc gia ASEAN (sau Thailand, Malaysia,Singapore, Indonesia, Brunei, Myanmar) với trị giá xuất khẩu đạt khoảng 62,31%của GDP thì đến hết năm 2017 quy mô này đã đạt 214,32 tỷ USD năm 2017 (tănggấp 2,97 lần) và trở thành quốc gia có giá trị xuất khẩu hàng hóa đứng thứ4 củaASEAN (sau Thailand, Maylaysia, và Singapore) với trị giá xuất khẩu hàng hóa đạtkhoảng 95,77% của GDP

Trong số các mặt hàng xuất khẩu hiện nay thì Cà phê, Điều và Rau quả là một trongnhững mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam Năm 2017 là một bướcngoặt của ngành rau quả Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu đạt 3,5 tỷ USD và vượt

qua mặt hàng gạo, cà phê để trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực thứ 2 trongnhómnông lâm thủy sản của Việt Nam (sau mặt hàng nhân điều)

Tuy nhiên, bên cạnh thành tựu về kim ngạch xuất khẩu đạt được như hiệnnay thì doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam nói chung và doanh nghiệp xuất khẩu rauquả nói riêng cũng đang đối mặt với rất nhiều khó khăn trong khi vai trò của Hiệphội rau quả Việt Nam hiện nay còn mờ nhạt, nguồn vốn và quy mô doanh nghiệpcòn hạn chế, năng lực quản trị của các nhà lãnh đạo của các doanh nghiệp còn yếu,chưa am hiểu nhiều về thị trường nước ngoài, chưa có chiến lược marketing xuấtkhẩu phù hợp Thêm vào đó, rào cản kỹ thuật và bảo hộ thương mại từ các nướcnhập khẩu gia tăng, áp lực cạnh tranh mạnh mẽ do mở cửa thị trường (nhất là khiViệt Nam là thành viên chính thức của Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyênThái Bình Dương (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-PacificPartnership – CPTPP) sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến hoạt động xuất khẩu của cácdoanh nghiệp nói dung và doanh nghiệp rau quả nói riêng.Đặc biệt là trong quátrình toàn cầu hóa, sự cạnh tranh ngày càng gia tăng, các doanh nghiệp muốn thànhcông thì cần phải xác định được các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu để cóhướng đi phù hợp (Ayan & Percin, 2005) Trong khi đó, lại có rất ít nghiên cứu vềhoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp tại các thị trường mới nổi (Leonidou &cộng sự, 2002) Chính vì vậy, rất cần một nghiên cứu giúp các nhà quản lý doanhnghiệp, các nhà hoạch định chính sách có được bức tranh tổng thể về kết quả xuấtkhẩu rau quả thông qua: (1) Tổng quan lý thuyết về kết quả xuất khẩu; và (2) Lượnghóa các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp rau quả tronggiai đoạn hiện nay; và (3) Hàm ý cần thiết để đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu chodoanh nghiệp

1.1.2 Bối cảnh nghiên cứu về lý thuyết

Khi thực hiện nghiên cứu về kết quả xuất khẩu thì các nhà khoa học tiếp cậntheo 02 hướng: (i) góc độ vi mô, góc độ doanh nghiệp bằng phương pháp địnhlượng thông qua khảo sát doanh nghiệp xuất khẩu sử dụng dữ liêu sơ cấp (Peter vàRamadhani, 1998; Katsikeas và cộng sự, 1995; Craig, 2003; Tuba và Selcuk, 2005;Miltiadis và cộng sự, 2008; Seyed, 2012; Salem, 2014; Trần Thanh Long và cộng

sự, 2014; Bùi Thanh Tráng và Lê Tấn Bửu, 2015), hoặc (ii) tiếp cận ở góc độ vĩ mô,góc độ nền kinh tế, bằng phương pháp định lượng sử dụng mô hình trọng lực

(Gravity model) thông qua các chỉ tiêu của nền kinh tế sử dụng dữ liệu thứ cấp(Nguyễn Quỳnh Huy, 2018; Trần Nhuận Kiên và Ngô Thị Mỹ, 2015; Drama vàcộng sự, 2014; Hatab và cộng sự, 2010) Tuy nhiên, các nghiên cứu chủ yếu đượcthực hiện tại những quốc gia phát triển có nhiều khác biệt về mức độ phát triển kinh

tế và văn hóa so với Việt Nam

Xuất phát từ vấn đề thực tiễn và lý thuyết nêu trên, nên rất cần một nghiêncứu thực nghiệm để xác định và lượng hóa các yếu tố tác động đến kết quả hoạtđộng xuất khẩu của các công ty xuất khẩu rau quả tại Việt Nam Trên cơ sở đó, đềxuất một số hàm ý nghiên cứu nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất rau quả nói riêng vànông sản của Việt Nam nói chung Chính vì vậy, tác giả đã chọn luận án: “Các yếu

tố tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp rau quả tại Việt Nam” làm

đề tài nghiên cứu luận án tiến sỹ kinh tế chuyên ngành quản trị kinh doanh

1.2 MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu của luận án:

Để đạt được mục tiêu tổng quát ở trên thì luận án có 03 mục tiêu cụ thể bao gồm:

1. Xác định các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệpxuất khẩu rau quả của Việt Nam;

2. Đo lường mối quan hệ giữa kết quả xuất khẩu và các yếu tố tác động đến kếtquả xuất khẩu của doanh nghiệp rau quả;

3. Đề xuất một số gợi ý quản trị nhằm nâng cao kết quả xuất khẩu của cácdoanh nghiệp rau quả

1.2.2 Các câu hỏi nghiên cứu:

Từ những mục tiêu nghiên cứu trên, luận án cần trả lời được những câu hỏi sau:

1 Các yếu tố nào tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp xuấtkhẩu rau quả của Việt Nam?

2 Mối quan hệ giữa kết quả xuất khẩu và các yếu tố tác động đến kết quảxuất khẩu của doanh nghiệp xuất khẩu rau quả như thế nào?

3 Những hàm ý quản trị nào là cơ bản và cần thiết nhằm nâng cao kết quảxuấtkhẩu của các doanh nghiệp rau quả Việt Nam?

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp rauquả Việt Nam

Đối tượng khảo sát: trưởng/phó phòng trở lên tại các doanh nghiệp xuất khẩurau quả ở Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Bằng Sông Cửu Long

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

Nghiên cứu của luận án được thực hiện trong phạm vi sau đây:

Góc tiếp cận về mặt lý thuyết:

Kết quả xuất khẩu có thể được tiếp cận theo 03 cách (Katsikeas & cộng sự,2000; Altıntas & cộng sự, 2007): (1) Theo góc độ tài chính (Economic/Financial),(2) Góc độ phi tài chính (Nonfinancial/Noneconomic), và (3) góc độ khái quát(Generic) Trong nghiên cứu này, tác giả thực hiện đo lường kết quả xuất khẩu theocách tiếp cận dưới góc độ khái quát

Góc tiếp cận về mặt không gian:

Luận án thực hiện thảo khảo sát các doanh nghiệp xuất khẩu rau quả tạiTp.HCM và các doanh nghiệp ĐBSCL

Góc tiếp cận về mặt thời gian:

Luận án thực hiện nghiên cứu định tính và định lượng trong giai đoạn từ04/2016 đến 04/2017

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.4.1 Về phương pháp luận (Methodology):

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua 02 cuộc thảo luận nhóm tậptrung với doanh nghiệp xuất khẩu rau quả để hình thành mô hình và điều chỉnh cácbiến quan sát

Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua phỏng vấn trực tiếp các đốitượng khảo sát để thực hiện việc kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu

1.4.2 Về phương pháp và công cụ xử lý thông tin (Method/Tools):

(1) Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp:

Dữ liệu thứ cấp được thu thập thông qua các Niên giám thống kê của Tổngcục thống kê, World Bank qua các năm 2017, 2016, 2015, 2014, 2013, 2012, 2011,2010

(2) Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp:

Thảo luận nhóm: tác giả thực hiện thảo luận nhóm tập trung các đốitượng khảo sát để xác định lại các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu rau quảcủa doanh nghiệp; và điều chỉnh các biến quan sát dùng để đo lường các khái niệmnghiên cứu;

Điều tra khảo sát: tác giả thực hiện điều tra khảo sát 02 lần: (i) lần 1: thựchiện phỏng vấn trực tiếp 100 đáp viên là các đối tượng khảo sát thông qua bảng câuhỏi chi tiết theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện để điều chỉnh và xác định lại cấutrúc thang đo; (ii) lần 2: thực hiện phỏng vấn trực tiếp 300 đáp viên là các đối tượngkhảo sát để kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu

(3) Công cụ xử lý thông tin và kiểm định mô hình nghiên cứu:

Dữ liệu được mã hóa và làm sạch bằng phần mềm SPSS 20.0 để đánh giáthang đo bằng công cụ phân tích độ tin cậy (Reliability Analysis) thông qua hệ sốCronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratary Factor Analysis),phân tích nhân tố khẳng định CFA (Confirmatory Factor Analysis) và mô hình cấutrúc tuyến tính SEM (Structural Equation Modeling) được sử dụng để kiểm định

mô hình và các giả thuyết nghiên cứu thông qua phần mềm SPSS 20.0

1.5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Luận án có một số điểm đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn như sau:

1.5.1 Đóng góp về học thuật:

Một là, kết quả nghiên cứu của luận án đã chứng minh được: kết quả xuất

khẩu của các doanh nghiệp rau quả chịu tác động trực tiếp bởi:(1) Chiến lượcmarketing xuất khẩu; (2) Đặc điểm ngành rau quả; (3) Đặc điểm và năng lực củacông ty; (4) Đặc điểm thị trường nước ngoài; (5) Đặc điểm quản lý; (6) Đặc điểmthị trường trong nước

Hai là, kết quả nghiên cứu của luận án giúp bổ sung vào hệ thống thang đokết quả xuất khẩu và các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanhnghiệp xuất khẩu rau quả vào hệ thống thang đo lý thuyết

1.5.2 Đóng góp về thực tiễn:

Một là, kết quả nghiên cứu giúp các nhà quản lý doanh nghiệp xuất khẩu rauquả, nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu có được bức tranh tổng thể về cácyếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp rau quả Trên cơ sở đó cócác chính sách phù hợp nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

Hai là, luận án là nguồn tài liệu tham khảo cho nhà nghiên cứu, nhà hoạchđịnh chính sách, nhà quản lý doanh nghiệp quan tâm đến lĩnh vực xuất khẩu nóichung, xuất khẩu rau quả nói riêng về cách tiếp cận khái quát

1.6 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Luận án nghiên cứu bao gồm 05 chương được trình bày theo thứ tự như sau:Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 5: Kết luận và hàm ý nghiên cứu

TÓM TẮT CHƯƠNG 1

Chương 1 đã trình bày tổng quan, tức phác họa một bức tranh tổng thể, vềluận án nghiên cứu của tác giả từ bối cảnh nghiên cứu, xác định mục tiêu và câu hỏinghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu được sửdụng cho đến đóng góp của luận án

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU GIỚI THIỆU

Chương này, tác giả trình bày lý thuyết về xuất khẩu Trên cơ sở đó, tác giả

đề xuất mô hình và các giả thuyết nghiên cứu của cho trường hợp xuất khẩu rau quảtại thị trường Việt Nam

2.1 LÝ THUYẾT NỀN VỀ XUẤT KHẨU

2.1.1 Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối của Adam Smith

2.1.2 Lý thuyết về lợi thế so sánh của David Ricardo

2.1.3 Lý thuyết Heckscher – Ohlin

2.1.4 Lý thuyết về lợi thế cạnh tranh của Michael Porter

2.1.5 Lý thuyết thể chế mới

2.1.6 Lý thuyết nguồn lực

2.1.7 Lý thuyết tổ chức ngành.

2.1.8 Lý thuyết mạng lưới xã hội (social network theory)

2.2 LÝ THUYẾT VỀ KẾT QUẢ XUẤT KHẨU

2.2.1 Khái niệm về kết quả xuất khẩu

Một doanh nghiệp khi xuất khẩu hàng hóa ra nước ngoài cần tiến hành hàngloạt hoạt động: nghiên cứu thị trường, đánh giá năng lực xuất khẩu doanh nghiệp,xác định sản phẩm, nhu cầu, thị hiếu khách hàng ở thị trường mục tiêu, tìm kiếmnguồn vốn tài trợ, tổ chức các hoạt động xuất khẩu, v.v Sau một thương vụ, hoặcthời gian nhất định điều mà doanh nghiệp đạt được sẽ phản ánh thông qua kết quảkinh doanh xuất khẩu Vì vậy, có thể nói kết quả kinh doanh xuất khẩu của doanhnghiệp là bức tranh đa chiều về những thành công và thất bại của doanh nghiệp khixuất khẩu sản phẩm ra thị trường nước ngoài

2.2.2 Phương pháp đo lường

Trong nghiên cứu này, tác giả thực hiện đo lường kết quả xuất khẩu theocách tiếp cận dưới góc độ khái quát (phù hợp với nghiên cứu của Katsikeas & cộng

sự, 2000; Altintas & cộng sự, 2007; Nguyễn Viết Bằng và cộng sự, 2017)

2.2.3 Mô hình lý thuyết về các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu

Mô hình của tác giả Madsen (1987)

Mô hình của Aaby và Slater (1989)

Mô hình của Gemünden (1991)

Mô hình của Zou và Stan (1998)

Mô hình của Katsikeas và cộng sự (2000)

Mô hình của Leonidou và cộng sự (2002)

Mô hình của Sousa và cộng sự (2008)

Mô hình của Moghaddam và cộng sự (2012)

Mô hình của Chen và cộng sự (2016)

2.3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ KẾT QUẢ XUẤT KHẨU

2.3.1 Nghiên cứu ngoài nước

Nghiên cứu của tác giả Peter và Ramadhani (1998).

Nghiên cứu của tác giả Katsikeas và cộng sự (1995)

Nghiên cứu của Craig (2003)

Nghiên cứu của Tuba và Selcuk (2005)

Nghiên cứu của tác giả Boughanmi và cộng sự (2007)

Nghiên cứu của Miltiadis và cộng sự (2008)

Nghiên cứu của Seyed (2012)

Nghiên cứu của tác giả Adu-Gyamfi và Korneliussen (2013)

Nghiên cứu của Drama và cộng sự (2014)

Nghiên cứu của Salem (2014)

Nghiên cứu của tác giả Edril và Özdemir (2016)

2.3.2 Các nghiên cứu trong nước

Nghiên cứu của Trần Thanh Long và cộng sự (2014)

Nghiên cứu của Bùi Thanh Tráng và Lê Tấn Bửu (2015)

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Viết Bằng và cộng sự (2017)

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Quỳnh Huy (2018)

Đánh giá chung:

Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về kết quả xuất khẩu của các nhàkhoa học trong và ngoài nước cho thấy: các nhà khoa học chủ yếu sử dụng phươngpháp nghiên cứu định lượng tiếp cận ở góc độ doanh nghiệp thông qua khảo sát xuấtkhẩu Tuy nhiên, các nghiên cứu chủ yếu được thực hiện tại những quốc gia pháttriển có nhiều khác biệt về mức độ phát triển kinh tế và văn hóa so với Việt Nam,cũng như thực hiện trên các sản phẩm công nghiệp, thủy sản, cà phê nên có nhiềukhác biệt so với sản phẩm rau quả tại Việt Nam Chính vì vậy, rất cần một nghiêncứu thực nghiệm về các yếu tố tác động đến kết quả xuất khẩu của các doanhnghiệp rau quả Việt Nam vì Việt Nam là một nước nông nghiệp và nông sản là mộttrong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam

2.4 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT

Trong nghiên cứu này, tác giả dựa trên mô hình của Chen và cộng sự (2016) vì

mô hình này được được tổng quan trong khoảng thời gian mới nhất

H 1 : Chiến lược marketing có tác động đến kết quả xuất khẩu (kỳ vọng dương)

H 2 : Đặc điểm và năng lực của doanh nghiệp có tác động đến kết quả xuất khẩu (kỳ vọng dương)

H 3 : Đặc điểm ngành có tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)

H 4 : Đặc điểm quản lý có tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)

H 5 : Đặc điểm của thị trường nước ngoài có tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)

H 6 : Đặc điểm thị trường trong nước có tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)

H 7 : Hiệp hội ngành hàng có tác động đến kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)

H 8 : Đặc điểm và năng lực của doanh nghiệp có tác động đến Chiến lược marketing xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương).

H 9 : Đặc điểm ngành có tác động đến Chiến lược marketing xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương).

H 10 : Đặc điểm quản lý của doanh nghiệp có tác động đến Chiến lược marketing xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương).

H 11 : Đặc điểm thị trường trong nước có tác động đến Chiến lược marketing xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương).

H 12 : Đặc điểm thị trường nước ngoài có tác động đến Chiến lược marketing xuất khẩu của doanh nghiệp (kỳ vọng dương)`

Toàn bộ mô hình và giả thuyết nghiên cứu được trình bày như hình 2.10

Hình 2.10 Mô hình nghiên cứu đề xuất

TÓM TẮT CHƯƠNG 2

Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết về xuất khẩu Bao gồm: lý thuyết nền vềxuất khẩu, lược khảo các mô hình lý thuyết về các yếu tố tác động đến kết quả xuấtkhẩu, tổng quan các nghiên cứu liên quan của các nhà khoa học trong và ngoài nước

về kết quả xuất khẩu Trên cơ sở đó, luận án đề xuất mô hình và các giả thuyếtnghiên cứu cho trường hợp kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp rau quả tại ViệtNam