Nguyễn Thanh Hùng, Những khái niệm then chốt về đọc- hiểu, trong Đọc- hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường, Nxb Giáo dục, H.2008, tr.76; “Một cách khái quát, đọc- hiểu dù đơn giản h
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG YÊN LẠC
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
TÊN SÁNG KIẾN:
VẬN DỤNG KĨ THUẬT THINK- ALOUD TRONG DẠY HỌC
ĐỌC HIỂU TRUYỆN NGẮN VỢ CHỒNG A PHỦ CỦA TÔ HOÀI
TÁC GIẢ SÁNG KIẾN: Nguyễn Thị Hồng Thu
Trang 2BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 LỜI GIỚI THIỆU
Karl Marx từng nói “Suy cho cùng cái để phân biệt các thời đại kinh tế
không phải ở chỗ nó sản xuất ra cái gì mà là nó được tiến hành bằng cách nào
và với công cụ gì” Lời phát biểu của Marxđã khẳng định tầm quan trọng của
phương pháp, cách làm Giáo dục cũng vậy, bên cạnh nội dung, mục tiêu dạyhọc thì vấn đề nóng bỏng và phức tạp không kém trong khoa học và thực tiễngiáo dục chính là phương pháp dạy học Trong nhà trường hiện đại, phươngpháp dạy học ngày càng khẳng định chức năng định hướng, thay đổi và pháttriển năng lực của người học
Theo xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, nền giáo dục nước
ta cũng đang trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo,trong đó yêu cầu phải đổi mới nội dung chương trình và phương pháp giảng dạy
là vấn đề then chốt Chỉ có đổi mới cơ bản phương pháp dạy và học theo hướngphát triển năng lực người học chúng ta mới có thể đào tạo được lớp người năngđộng, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh thế giới đanghướng tới nền kinh tế tri thức Khi tiếp cận và sử dụng thành thục, nhuần nhuyễncác phương pháp dạy học hiện đại thì quá trình dạy học mới có hiệu quả Một sốphương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại: phương pháp thảo luận nhóm, phươngpháp bàn tay nặn bột, kĩ thuật công não, phòng tranh, mảnh ghép…Một trongnhững kĩ thuật không thể không nhắc tới trong dạy học hiện đại, cụ thể là dạyhọc đọc hiểu tác phẩm chính là kĩ thuật think- aloud (cuốn phim trí óc)
Thuật ngữ “đọc hiểu” (reading comprehension) được đưa vào nhà trườngViệt Nam cho đến nay vừa qua hai thập kỉ Đọc hiểu là tư tưởng dạy học văngắn liền với sự thay đổi chương trình, sách giáo khoa từ tiểu học đến hết trunghọc phổ thông do Bộ giáo dục và Đào tạo triển khai bắt đầu từ năm 2000, 2002.Cho đến nay, sách giáo khoa THPT qua giai đoạn thí điểm, tiến hành sử dụng
Trang 3đại trà vì thế khái niệm đọc hiểu ít nhiều trở nên gần gũi, quen thuộc, “thuậnmiệng” với đa số các thầy cô giáo và các em học sinh.
“Đọc hiểu” văn bản là một nội dung nghiên cứu đã thu hút tâm sức nghiêncứu của nhiều nhà giáo dục trên thế giới Có nhiều quan niệm về đọc hiểu văn
bản “Đọc là quá trình phức tạp bao gồm sự kết hợp của các khả năng cảm
nhận, tâm lí ngôn ngữ và nhận thức” (Adam, 1990); “Mục đích chính của việc đọc là thu nhận và kiến tạo ý nghĩa từ văn bản” (Sweet & Snow, 2002); “Đọc hiểu là một quá trình tương tác xảy ra giữa một người đọc và một văn bản”
(Rumelhart, 1994); “Đọc- hiểu là một khái niệm khoa học chỉ ra mức độ cao
nhất của hoạt động đọc; đọc- hiểu đồng thời cũng chỉ ra năng lực văn của người đọc(…) Hiểu là phát hiện và nắm vững mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng, đối tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó Hiểu là bao quát nội dung và có thể vận dụng vào đời sống Hiểu là trả lời được các câu hỏi Cái gì? Như thế nào? Vì sao? Làm như thế nào? Đó là biết và làm trong đọc hiểu(…) Hiểu là quá trình nhận thức văn bản toàn vẹn” (GS Nguyễn Thanh Hùng, Những khái niệm then chốt về đọc- hiểu, trong Đọc- hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường, Nxb Giáo dục, H.2008, tr.76); “Một cách khái quát, đọc- hiểu
dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp
và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích, giải mã và ghi nhớ nộidung thông tin, cấu trúc văn bản” (PGS.TS Nguyễn Thái
Hòa, Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc- hiểu, Thông báo khoa học của trường Đại học
Sư phạm Hà Nội, số 5, tháng 4/2004)…Chốt lại, bản chất của đọc chính là mộtquá trình phức tạp, tổng hợp, đòi hỏi cần sở hữu một hệ thống các kĩ năng Hiểu
là mục đích quan trọng của việc đọc Hiểu không phải tự nhiên mà đến, khôngphải là sự tình cờ, may rủi Do đó, dạy học đọc hiểu là khâu then chốt quantrọng trong giáo dục nói chung, dạy học nói riêng Đọc hiểu văn bản thực chất
là quá trình kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động,hành động, thao tác nhất định Hoạt động đọc hiểu đòi hỏi người đọc cần tíchcực, chủ động khám phá, phải là những độc giả thực sự chứ không phải là nhữngthính giả bất đắc dĩ nghe người khác truyền đạt kết quả đọc của họ Muốn làm
Trang 4được điều này cần cần phải giúp đỡ họ sử dụng những kĩ năng thuần thục củamột người đọc đích thực Nghĩa là nhiệm vụ của giáo viên phải dạy cho ngườiđọc học sinh những chiến thuật đọc hiểu văn bản phù hợp, hiệu quả.
Áp dụng kĩ thuật think-aloud trong dạy học đọc hiểu văn bản sẽ giúp
người giáo viên thực hiện được nhiệm vụ "Nhà giáo không phải là người nhồi
nhét kiến thức mà đó là công việc của người khơi dậy ngọn lửa cho tâm hồn"
(Uyliam Bato Dit)
Hàng năm, khi được phân công giảng dạy chương trình Ngữ văn 12, khi
dạy đến bài Vợ chồng A Phủ (theo phương pháp dạy truyền thống) nhiều giáo
viên có cảm giác chưa thực sự hài lòng về tiết dạy của mình, cảm thấy nó đơnđiệu và nhàm chán, khô khan Từ khi ngành Giáo dục chỉ đạo triển khai dạy họctheo hướng phát triển năng lực học sinh tôi đã có suy nghĩ sẽ áp dụng những
phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại vào bài Vợ chồng A Phủ.Ngoài những
phương pháp, kĩ thuật hiện đại như vừa kể ở trên thì kĩ thuật think- aloud là mộtchiến thuật dạy đọc hiểu văn bản tôi không thể bỏ qua Khi áp dụng kĩ thuật
think-aloud vào dạy đọc hiểu bài Vợ chồng A Phủ tôi nhận thấy không khí giờ
học sôi nổi hơn, học sinh tiếp nhận tri thức dễ dàng hơn, kiến thức bài họcphong phú hơn
2 TÊN SÁNG KIẾN
3 TÁC GIẢ SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Thu
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Yên Lạc
- Số điện thoại: 0972852142
- Email: Chuonggio14790@gmail.com
4 CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Thu
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Yên Lạc
Trang 5- Số điện thoại: 0972852142
- Email: Chuonggio14790@gmail.com
5 LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN: Vận dụng kĩ thuật think-aloud trong
đọc hiểu bài Vợ chồng A Phủcủa tác giả Tô Hoài, môn Ngữ văn 12 ở trường
THPT theo phân phối chương trình Ngữ văn THPT hiện hành của Bộ Giáo dục
và Đào tạo Lưu ý: Tôi chỉ vận dụng/áp dụng kĩ thuật think-aloud vào đọc hiểu
một số đoạn văn tiêu biểu trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài chứ không vận dụng kĩ thuật think-aloud để thiết kế bài học Vợ chồng A Phủ của Tô
Hoài
6 NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU:tháng 1 năm 2019
7 MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN:
- VỀ NỘI DUNG SÁNG KIẾN
1 Khái lược về thuật ngữ “think- aloud”
Thuật ngữ “think- aloud” trong tiếng Anh có nghĩa là “nghĩ- to tiếng”, tức
là nói to điều suy nghĩ đang diễn ra trong đầu độc giả khi họ tiếp xúc với vănbản Bản chất của chiến thuật này là người đọc sẽ phơi trải những cảm nhận banđầu, những suy nghĩ cảm tính cá nhân khi tiếp xúc với “những hiện thực ngổnngang sống động, phong phú, bề bộn” trong khi đọc hiểu văn bản Nói một cáchđơn giản và dễ hiểu hơn là khi người đọc tiếp xúc với từng câu chữ trong vănbản để tìm ra nội dung, ý nghĩa hay thông điệp của văn bản đó thì sẽ có mộtdòng ngôn từ tuôn chảy bên trong tâm thức người đọc một cách thoải mái màkhông phải dè dặt trong việc lựa chọn những từ ngữ đắt giá và ít cần lưu ý đếncấu trúc ngữ pháp của một câu tiếng việt chuẩn Điều đó đồng nghĩa với việc sẽ
có một môi trường học tập cởi mở hơn được thiết lập khi người đọc tiếp xúc vớivăn bản bằng sự dẫn dắt ban đầu của cảm tính Sẽ không hề có sự áp đặt, địnhhướng hay phán xét nào của giáo viên với người đọc (học sinh) khi có một suynghĩ hay một từ ngữ nào lóe lên trong tâm trí người đọc khi có sự va chạm vớivăn bản Vậy nên, với kĩ thuật này học sinh sẽ giống như một nhà biên kịch
Trang 6không chuyên, thỏa sức sáng tạo với một kịch bản tự do, phóng khoáng Cũng vìthế mà kĩ thuật think- aloud còn được xem là “cuốn phim trí óc”, kĩ thuật này sẽgiúp học sinh phát triển tư duy, được tự do bày tỏ cảm nhận, suy nghĩ của bảnthân mà không bị “án ngữ” bởi những tư duy đóng khung đã có.
Theo TS Phạm Thị Thu Hương- giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà
Nội trong bài viết “Chiến thuật “cuốn phim trí óc” (think-aloud) trong dạy học
đọc hiểu văn bản”thìchiến thuật “cuốn phim trí óc” được giới thiệu trong “Nhật
biên đọc” (Journal of reading) số 1, năm 1983 qua bài viết của tác giả Davey –
“Cuốn phim trí óc : Mô hình những quá trình nhận thức của hoạt động đọc hiểu”(Think aloud : Modeding the Cognitive Processes of Reading Comprehension).Hai tác giả người Mĩ là Beach và Marsall trong cuốn giáo trình “Giảng dạy vănhọc ở trường trung học” (xuất bản năm 1991) khi đề cập đến hệ thống các chiếnthuật dạy học văn đã điểm tới “cuốn phim trí óc” như là một trong các chiếnthuật rất hữu ích đối với giáo viên và học sinh trong quá trình tổ chức môitrường học tập trên lớp
2 Kĩ thuật“think- aloud” là một chiến thuật trong đọc hiểu văn bản
Đọc hiểu văn bản là nội dung nghiên cứu đã thu hút tâm sức của nhiềunhà giáo dục trên thế giới Trong hệ thống nghiên cứu về dạy học đọc hiểu vănbản hiện nay, chiến thuật (strategy) đọc hiểu là một nội dung được nhiều học giảquan tâm, đồng thời cũng được ứng dụng rộng rãi và bổ sung bởi thực tiễn vàkinh nghiệm dạy học của giáo viên Nếu có chiến thuật thì việc đọc hiểu văn bản
sẽ dễ dàng và hiệu quả hơn rất nhiều Vậy chiến thuật trong đọc hiểu văn bản làgì? Có thể hiểu đơn giản chiến thuật đọc hiểu là những biện pháp, những thủthuật giúp học sinh chiếm lĩnh văn bản một cách tích cực, chủ động như một độcgiả thuần thục, có kĩ năng và sáng tạo Đó cũng là mục đích trong dạy học hiệnđại khi quá trình dạy học là sự tương tác chủ động, tích cực giữa giáo viên vàhọc sinh, chú trọng việc phát huy năng lực của học sinh chứ học sinh không thụđộng tiếp nhận chân lí mà giáo viên trao truyền
Trang 7Quan sát quá trình đọc hiểu văn bản của học sinh từ thực tiễn dạy họcchúng tôi nhận thấy việc thiếu hiệu quả khi kiến tạo ý nghĩa văn bản trong hoạtđộng đọc hiểu Lí do không phải do lỗi bản thân học sinh không đọc văn bản haykhông cố gắng để học tập mà vấn đề nằm ở chỗ học sinh không biết phải làmnhư thế nào để xây dựng được ý nghĩa của văn bản mình đang đọc Nhiều họcsinh chỉ hiểu đơn giản mục tiêu cần đạt khi giáo viên yêu cầu đọc chỉ dừng lại ởviệc giải mã văn bản, nghĩa là chuyển các kí hiệu chữ viết thành các tín hiệu âmthanh Vậy nên mới có thực tế có những học sinh có giọng đọc rất tốt, đọc trôichảy văn bản giáo viên yêu cầu, thế nhưng khi giáo viên đặt ra câu hỏi khá đơngiản về phần nội dung học sinh vừa đọc, đã không có bất cứ một câu trả lời nàođược đưa ra Nghĩa là có một thực tế ngổn ngang học sinh đọc văn bản chỉ đơnthuần là việc chuyển các kí hiệu chữ viết sang các tín hiệu âm thanh mà không
tư duy xem thực sự mình đang đọc cái gì Vì thế kĩ thuật think-aloud (chiếnthuật cuốn phim trí óc) sẽ giúp học sinh cải thiện tình trạng đó
Bên cạnh đó, chúng ta đều phải thừa nhận một thực tế rằng đọc hiểu làhoạt động nhận thức rất phức tạp, diễn ra bên trong mỗi chủ thể độc giả họcsinh Khi thầy cô giáo nhận được sự chia sẻ, thông báo, công bố thông tin củangười đọc học sinh qua câu trả lời thì đó chỉ là sản phẩm cuối cùng tính cho đếnthời điểm phát ngôn Đó là sản phẩm đã tương đối hoàn chỉnh, được sắp xếp,được chỉnh sửa cẩn thận, công phu Thực tế trong quá trình đọc hiểu tác phẩmcủa học sinh, học sinh bị chi phối, điều khiển và dẫn dắt từ những nhận xét,đánh giá, thẩm bình rất trau chuốt, hệ thống và sinh động trong lời giảng của cácthầy cô hay các tài liệu liên quan Để trở thành những người đọc độc lập, chủđộng, tích cực trong quá trình chiếm lĩnh nội dung tác phẩm thì chiến thuậtthink-aloud là vô cùng cần thiết Từ chiến thuật “cuốn phim trí óc” người đọchọc sinh sẽ hiểu ra rằng đọc là một quá trình lao động nghiêm túc, nhiều tìm tòi,nhiều hứng thú, nhiều đam mê nhưng cũng không ít ngộ nhận, trắc trở để đi đếnđích
Trang 8Think-aloud (cuốn phim trí óc) là một dạng kĩ thuật rất tốt để học sinh đọcchậm tác phẩm Hiệu quả của kĩ thuật này nằm ở chỗ nó cụ thể hóa, trực quanhóa những quá trình bên trong thầm kín, riêng tư của người đọc để biểu lộ ra bênngoài giúp cho việc quan sát của chính học sinh, giúp giáo viên đánh giá, xemxét phản ứng ngược trong quá trình đọc hiểu, từ đó mà điều khiển, điều chỉnh,định hướng việc dạy học Mặt khác, với tư cách là một hoạt động được giáo viênlập kế hoạch nhằm đạt mục tiêu bài dạy, kĩ thuật think-loud (cuốn phim trí óc)
sẽ khiến cho học sinh thực sự hoạt động với tâm thế chủ động, tránh tình trạng
“ăn không ngồi rồi”, lĩnh hội sẵn sự phân tích, đánh giá, thẩm bình từ ý kiến củathầy cô giáo hoặc sách vở liên quan
Không những thế, kĩ thuật think-aloud còn tạo cơ hội cho bạn đọc họcsinh nói to lên bất cứ cái gì họ đang tư duy hoặc cảm nhận về văn bản khi đọc.Nhờ đó, học sinh hình dung ra được “hình mẫu” của một độc giả đích thực.Cũng nhờ đó mà giáo viên có thể xác định học sinh đó có làm việc hay không.Giáo viên sử dụng chiến thuật này trước hết là để giúp học sinh đọc hiểu vănbản hiện thời Kĩ thuật “cuốn phim trí óc” sẽ quay chậm trước mắt độc giả hìnhảnh bạn đọc đang trực tiếp nhận diện từng câu chữ, nắm bắt thông tin bề mặt;hình dung, tưởng tượng; vận dụng các tri thức có trước; tạo liên hệ kết nối liênvăn bản, giữa văn bản đang đọc với hiện thực đời sống, giữa văn bản và trảinghiệm cá nhân của bản thân mình; đặt ra những giả thiết, tiên đoán bước pháttriển tiếp tới của hành động nhân vật; đặt ra và tự trả lời những câu hỏi xem thực
sự tác giả định nói gì, nhân vật muốn làm gì, vì sao lại như vậy, ; suy luận, cắtnghĩa thông điệp nghệ thuật; sự cố gắng để giải quyết những vấn đề có liên quanđến việc hiểu văn bản; sự nếm trải cảm xúc thẩm mĩ; những sai lầm, lạc hướngtrong quá trình tiếp cận tác phẩm, Nói cách khác, với kĩ thuật này thì bạn đọchọc sinh sẽ được trải nghiệm rất nhiều cấp độ đọc hiểu cùng một lúc Từ đọc táihiện, đọc giải thích, đọc sáng tạo cho đến đọc đánh giá hay đọc nghiên cứu, đọcsuy ngẫm liên tưởng
Trang 9Có hai cách thức để thực hiện kĩ thuật này đó là cuốn phim trí óc – nói vàcuốn phim trí óc - viết “Cuốn phim trí óc nói là dạng think-aloud được phátbiểu to lên, trực tiếp thông qua kênh phát âm Còn cuốn phim trí óc viết là dạngbản ghi trung thực nội dung đang diễn ra trong đầu độc giả khi họ đọc văn bản”.
Để thực hiện kĩ thuật think-loud trong quá trình đọc hiểu văn bản có thểthực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Lựa chọn phần văn bản để áp dụng chiến thuật.
Bước 2: Giáo viên làm mẫu
Bước 3: Giáo viên cho học sinh thực hành
Bước 4: Phát phim
Bước 5: Thảo luận, đánh giá “phim”
Một số lưu ý trong quá trình thực hiện các bước trong kĩ thuật aloud:
think-Thứ nhất, đoạn văn bản được chọn cần đảm bảo một số tiêu chí như: phải
là phần văn bản hay, gắn bó chặt chẽ với nội dung kiến thức cần đạt trong bàihọc vì nếu phần văn bản không thực sự liên quan nhiều đến đơn vị kiến thức cơbản, chiến thuật sẽ bị lãng phí và học sinh cũng không thấy hấp dẫn Nói cáchkhác, giáo viên phải chọn ra được đoạn văn bản có vấn đề của tác phẩm thì kĩthuật think-loud mới phát huy hết tác dụng Đoạn văn bản đó vừa có lời thoạicủa nhân vật, vừa có lời dẫn truyện và phải có các phương thức biểu đạt nhưmiêu tả, biểu cảm Bên cạnh đó, dung lượng tối đa của đoạn văn bản là 2 trangnhưng thông thường, tốt nhất là trong phạm vi 1 trang vì nếu phần văn bản quádài học sinh sẽ thiếu tập trung Việc lựa chọn phần văn bản để áp dụng chiếnthuật có thể do giáo viên, cũng có thể do đề xuất của học sinh và giáo viên địnhhướng
Thứ hai, giáo viên sẽ đọc to, diễn cảm phần văn bản lựa chọn, trong khi
đó, học sinh được yêu cầu đọc thầm Trong và sau khi đọc, giáo viên sẽ dừng lại
và tiến hành cung cấp cuốn phim trí óc đang diễn ra bên trong nhận thức của cá
Trang 10nhân mình để học sinh quan sát, nhận diện và hiểu về chiến thuật Giáo viên cầnchủ động phân biệt giữa giọng đọc nội dung văn bản và giọng nói cung cấp
“cuốn phim trí óc” của mình về văn bản để học sinh dễ nhận ra Khi làm mẫuchiến thuật giáo viên cũng có thể chọn một học sinh có trình độ đọc hiểu tốt ởtrong lớp hỗ trợ cho mình Bạn học sinh này có nhiệm vụ lắng nghe (hoặc ghichép, ghi âm lại cuốn phim - tuỳ theo yêu cầu của giáo viên) và họ sử dụng ngônngữ ngắn gọn hoặc bằng cử chỉ, nét mặt để khuyến khích “tác giả” chiến thuậttiếp tục cung cấp cuốn phim trí óc Sau khi làm mẫu, giáo viên sẽ hướng dẫn họcsinh phân tích mẫu để nhận diện xem có những yếu tố nào hiện diện trong cuốnphim trí óc mà thầy cô đã cung cấp cho mình Nhờ sự nhận diện này, họ sẽ biếtcách để xây dựng cuốn phim trí óc cho bản thân khi được yêu cầu thực hiệnchiến thuật “think-aloud” Chốt lại, giáo viên phải mất thời gian làm mẫu thìmới đảm bảo tất cả học sinh cùng sản xuất được cuốn phim của riêng mình Thếnhưng, thời gian thực hiện kĩ thuật think-aloud sẽ chiếm đến 2/3 tiết học nêngiáo viên phải cân nhắc lựa chọn văn bản thực hiện và cân đối với toàn giáo án
để đảm bảo mục tiêu của bài
Thứ ba, giáo viên cho học sinh thực hành Giáo viên sẽ gọi một số họcsinh có khả năng đọc tốt thực hiện yêu cầu Để tránh xây dựng những cuốn phim
tự phát theo hướng dung tuch hóa tác phẩm văn học thì giáo viên nên nêu rõmục tiêu của chiến thuật, phải đưa ra những tiêu chí làm phim ngay từ đầu Vídụ: Hãy đọc diễn cảm đoạn văn bản này và cung cấp cuốn phim trí óc của em vềchân dung, suy nghĩ, hành động của nhân vật, hay thái độ của người kể chuyệnđối với nhân vật, Đây cũng là lúc giáo viên làm mẫu cho các học sinh khác biếtcách trở thành một bạn đọc đích thực là như thế nào với những “hỗ trợ” kịp thời
như “Đúng rồi!, Phải vậy chứ! À, ra vậy!, Còn gì nữa không nhỉ?, Điều này quả
là khó!, ” – tuy nhiên chỉ là những “hỗ trợ”, khuyến khích cho tác giả của cuốn
phim trí óc, không phải là hoạt động thảo luận giữa hai người Sau khi đọc xongtoàn bộ đoạn trích, người đọc sẽ nhìn lại và tiến hành tổng hợp, tổ chức để đưa
ra nhận định khái quát Đây là một thao tác rất quan trọng, nếu không chú ý sẽlàm cho hoạt động đọc hiểu trở nên tản mạn, vụn vặt, thiếu tập trung Về phía
Trang 11người nghe, giáo viên có thể giao thêm cho họ nhiệm vụ nhận diện, phân loạinội dung của cuốn phim trí óc theo mẫu phiếu học tập nhất định.
Thứ tư, một số câu hỏi định hướng mà giáo viên có thể sử dụng để họcsinh xây dựng phim:
- Em đã biết gì về chủ đề/nội dung chính trong đoạn văn bản này?
- Em nghĩ em sẽ học được điều gì từ chủ đề/nội dung chính trong đoạn văn bản này? (từ ngữ, mẫu câu, nhận thức, tình cảm…)
- Phải chăng em đã có một bức tranh hết sức rõ ràng trong đầu em qua những thông tin em được đọc trong văn bản?
- Đoạn văn bản này giúp em liên tưởng đến hình ảnh nào, tác phẩm nào
đã đọc, đã học? Hoặc em có thể tưởng tượng, liên tưởng đến những gì từ đoạn văn bản này?
- Theo em, những điểm nào là quan trọng nhất trong bài đọc này?
- Có những thông tin nào mới mà em đã tri nhận được? Những thông tin mới này giúp ích em như thế nào?
Sau khi một số học sinh khá đã thực hành thử chiến thuật, giáo viên chohọc sinh tiến hành chiến thuật cuốn phim trí óc theo cặp Cần dành thời gian đểhọc sinh được phát biểu và trên cơ sở đó tổng kết, đánh giá, rút ra nội dung cầnđạt Từ đó có thể xây dựng phiếu đánh giá dành cho học sinh tự đánh giá cuốnphim của mình và phiếu đánh giá dành cho người nghe/xem phim
Mẫu phiếu 1: Học sinh tự đánh giá cuốn phim của mình
Tiêu chí đánh giá Tự nhận xét, đánh giá ĐiểmHiểu đúng sự việc (nhân vật)
Giải thích sự việc (nhân vật)
Hình dung tưởng tượng về sự
việc, nhân vật
Nhận xét, đánh giá sự việc,
nhân vật
Trang 12Mẫu phiếu 2: Dành cho học sinh nghe/xem phim
Tiêu chí đánh giá Nhận xét, đánh giá về
Lưu ý: Cần yêu cầu ghi rõ họ tên người đánh giá và thời gian đánh giá
3 Vận dụng kĩ thuật“think- aloud” đọc hiểu truyện ngắn Vợ chồng A Phủ
của Tô Hoài
3.1 Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng kĩ thuật cuốn phim trí óc vào
việc đọc hiểu đoạn văn mở đầu truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa Lúc nào cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi Người ta nói: nhà Pá Tra làm thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm, nhà có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng Thế thì con gái nó còn bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lí Pá Tra.
(Trích Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2008, tr.4)
- Giáo viên gợi dẫn và nêu yêu cầu:
Trang 13Là lát cắt của đời sống, điểm bắt đầu của truyện ngắn rất quan trọng Nótạo ra không khí, không gian ba chiều, khơi gợi hứng thú, sự tự nhiên, khơimạch kể cho câu chuyện, Về phương diện này, nhà văn Tô Hoài đã rất thànhcông với đoạn văn mở đầu đưa người đọc nhập cuộc vào tác phẩm, đến với hình
tượng nhân vật Mị với những ám ảnh về một cô gái lúc nào cũng cúi mặt, “mặt
buồn rười rượi”.
+ Hãy đọc chậm và hình dung về nhân vật Mị, về giọng điệu của đoạn văn
và cung cấp cuốn phim trí óc của bạn:
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô
con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa….…….Lúc nào
cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khesuối lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi ……… Người ta nói: nhà
Pá Tra làm thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm,nhà có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng……… Thếthì con gái nó còn bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn………… …Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử,con trai thống lí Pá Tra………
+ Nào! Bây giờ hãy nhìn lại cuốn phim trí óc chúng ta vừa xây dựng từ văn bản
để đưa ra nhận xét, đánh giá ban đầu của anh (chị) về nhân vật, về tài năng sử dụng ngôn ngữ của nhà văn Tô Hoài,
(Học sinh có thể cầm mẫu phiếu học tập trên đây vừa đọc vừa think-aloudtrực tiếp theo gợi ý của giáo viên qua những khoảng trống cố tình để ngỏ giữacác câu chữ Giáo viên cũng có thể tạo thời gian cho học sinh chuẩn bị trước khinói bằng cách để họ viết vắn tắt nội dung cuốn phim trí óc vào phần giấy đểtrống Sau đó, học sinh trình bày, nhìn lại nội dung think-aloud và đưa ra tổnghợp, nhận xét, phán đoán, đánh giá, của cá nhân)
- Minh hoạ một cuốn phim trí óc hoàn thành:
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô
con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa (Nhân vật này
Trang 14xuất hiện một cách đặc biệt với công việc đặc trưng của những cô gái vùng quay sợi gai Nhưng sao cô gái này lại làm công việc đó ở một nơi đặc biệt- bên tảng đá và cạnh tàu ngựa (chuồng ngựa) Chi tiết này có tính biểu tượng như thế nào để hé mở ra nỗi niềm và thân phận của nhân vật nhỉ?) Lúc nào cũng
cao-vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối
lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi ( Nhân vật phải lao động rất vất vả
khi phải làm nhiều việc liên tiếp như: quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi, cõng nước toàn những công việc nặng nhọc Cách liệt kê những công việc mà
cô gái đó phải làm khiến cho ta có cảm giác cô ấy phải lao động như một kẻ khổ sai, lao động như một sự đày ải chứ không phải là sự tự nguyện Nó gợi lên trong chúng ta sự xót thương vô bờ bởi người phụ nữ thuộc phái đẹp, phái yếu nên cần được trân trọng, nâng niu Khuôn mặt buồn rười rượi và lúc nào cũng cúi của cô không hẳn là do lao động mệt mỏi, cực nhọc mà có thể do những u uất trong lòng của cô Vậy những u uất ấy là do đâu? Nỗi buồn nào dẫn đến sự
vô cảm của cô gái ấy? Có cảm giác khuôn mặt đó gợi ra một số phận đau khổ , bất hạnh nhưng cũng ngầm ẩn một sức mạnh tiềm tàng) Người ta nói: nhà Pá
Tra làm thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm, nhà
có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng (Thống lí Pá Tra là gì
nhỉ? Thống lí là người cai quản một vùng bản làng miền núi, hình như cùng nghĩa với chánh tổng ở miền xuôi Thống lí và chánh tổng đều là những kẻ áp bức, bóc lột trong bộ máy quan lại phong kiến trước cách mạng Chỉ khác ở cách gọi do sự khác biệt vùng miền Thống lí Pá Tra gợi liên tưởng đến Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, Nghị Lại trong Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan, Nghị Quế trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố Thống lí giàu có
vì bóc lột người dân lao động miền núi vừa là tay sai đắc lực cho đồn Tây Hình ảnh ngôi nhà thống lí có sự đối lập, tương phản gay gắt với hình tượng nhân vật Mị) Thế thì con gái có còn bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn (Một giả thiết đưa ra là Mị là con gái nhà thống lí Con gái nhà giàu thì không phải lao động, làm việc vất vả như thế Con gái nhà giàu thì cũng không phải buồn đau, u uất đến mức vô cảm như thế) Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không
Trang 15phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lí Pá Tra (Nhà văn trả
lời luôn cho sự thắc mắc, băn khoăn của mọi người bằng thông tin cô gái ấy không phải là con gái thống lí mà là con dâu thống lí, là vợ A Sử Người ta thường nói, dâu con rể khách Vậy con dâu nhà thống lí có số phận ra sao, bị đối xử như thế nào mà mặt lúc nào cũng cúi, mặt buồn rười rười thế kia? Điều này gợi ra sự tò mò xen lẫn ám ảnh trong mỗi chúng ta).
Đoạn văn mở đầu, quả thực đã phác thảo trước mắt người đọc chân dungmột cô gái âm thầm, lẻ loi, sống như gắn vào những vật vô tri, vô giác Đồng
thời người đọc còn nhận thấy sự đối lập, tương phản gay gắt giữa Mị ( cô gái
lúc nào cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi) với nhà thống lí Pá Tra (nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuốc phiện) Sự tương phản ấy báo hiệu một cuộc đời
không bằng phẳng, một số phận nhiều ẩn ức và một bi kịch của cõi nhân thế nơimiền núi cao Tây Bắc Không phải ngẫu nhiên mà ở những trang viết đầu tiên,
Tô Hoài đã giới thiệu với người đọc những nét trái ngang trong cuộc đời của Mị.Liệu có phải bao nhiêu oái oăm, mâu thuẫn, bao nhiêu giông bão đang ở phíatrước, sau “màn ra mắt” của nhân vật
Lối trần thuật của Tô Hoài hấp dẫn người đọc Trong đoạn văn mở đầu,bằng những lời dẫn dắt rất tự nhiên, nhà văn đã đưa người đọc vào thế giới nghệthuật của câu chuyện, vào hoàn cảnh sống thường ngày của nhân vật Khônggiới thiệu dài dòng, nhà văn dựng chân dung nhân vật bằng những nét điển hìnhnhất và cũng đầy những mâu thuẫn nhất: một cô gái âm thầm, lẻ loi giữa khungcảnh đông đúc, tấp nập của nhà thống lí Mặt khác, cách giới thiệu nhân vật củanhà văn cũng khéo léo ở chỗ nhà văn giới thiệu nhân vật ở thời điểm hiện tại sau
đó mới kể về quá khứ rồi lại quay trở lại thực tại Dụng ý nghệ thuật là muốnnhấn mạnh đến số phận cay đắng, tủi cực của nhân vật trong quãng thời gianlàm dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra
3.2 Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng kĩ thuật cuốn phim trí óc vào việc đọc hiểu đoạn văn miêu tả tâm trạng và hành động của nhân vật Mị trong đêm tình mùa xuân.
Trang 16Trên đầu núi, các nương ngô, nương lúa gặt xong, ngô lúa đã xếp yên các nhà kho.Trẻ em đi hái bí đỏ, tinh nghịch, đốt những lều quanh nương để sưởi lửa Ở Hồng Ngài người ta thành lệ cứ ăn tết thì gặt hái vừa xong, không kể ngày, tháng nào Ăn tết thế cho kịp lúc mưa xuân xuống thì đi vỡ nương mới.Hồng Ngài năm ấy ăn Tết giữa lúc gió thổi vào cỏ gianh vàng ửng, gió và rét rất dữ dội.
Nhưng trong các làng Mèo đỏ, những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trên mỏm đá xòe như con bướm sặc sỡ […] Đám trẻ đợi Tết, chơi quay, cười ầm trên sân chơi trước nhà Ngoài đầu núi lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi.
Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bổi hổi Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang thổi:
Mày có con trai con gái rồi Mày đi làm nương
Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu Tiếng chó sủa xa xa Những đêm tình mùa xuân đã tới.”
Ở mỗi đầu làng đều có một mỏm đất phẳng làm sân chơi chung ngày tết Trai gái, trẻ con ra sân ấy tụ tập đánh pao, đánh quay, thổi sáo, thổi kèn và nhảy
Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xong bữa cơm tết cúng ma Xung quanh, chiêng đánh ầm ĩ, người ốp đồng vẫn còn nhảy lên xuống, run bần bật Vừa hết bữa cơm lại tiếp ngay bữa rượu bên bếp lửa
Ngày Tết, Mị cũng uống rượu Mị lén lấy hũ rượu, cứ uống ực từng bát Rồi say, Mị lịm mặt ngồi đấy nhìn người nhảy đồng, người hát Nhưng lòng Mị thì đang sống về ngày trước Tai Mị văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng Ngày trước, Mị thổi sáo giỏi Mùa xuân này, Mị uống rượu bên bếp và thổi sáo.
Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị.
Trang 17Rượu đã tan lúc nào Người về, người đi chơi đã vãn cả Mị không biết,
Mị vẫn ngồi trơ một mình giữa nhà Mãi sau Mị mới đứng dậy, nhưng Mị không bước ra đường chơi, mà từ từ bước vào buồng Chẳng năm nào A Sử cho Mị đi chơi Tết Mị cũng chẳng buồn đi Bấy giờ Mị ngồi xuống giường, trông ra cái cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng Đã từ nãy, Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm Tết ngày trước Mị trẻ lắm Mị vẫn còn trẻ Mị muốn đi chơi Bao nhiêu người có chồng cũng đi chơi Tết Huống chi A Sử với Mị, không có lòng với nhau mà vẫn phải ở với nhau! Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này, Mị sẽ ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa Nhớ lại, chỉ thấy nước mắt ứa ra Mà tiếng sáo gọi bạn vẫn lửng lơ bay ngoài đường.
Anh ném pao, em không bắt
Em không yêu, quả pao rơi rồi…”.
Lúc ấy, A Sử vừa ở đâu về, lại đang sửa soạn đi chơi A Sử thay áo mới, khoác thêm hai vòng bạc vào cổ rồi bịt cái khăn trắng lên đầu Có khi nó đi mấy ngày mấy đêm Nó còn muốn rình bắt mấy người con gái về làm vợ Cũng chẳng bao giờ Mị nói gì.
Bây giờ Mị cũng không nói Mị đến góc nhà, lấy ông mỡ, sắn một miếng
bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng Trong đầu Mị đang rập rờn tiếng sáo Mị muốn
đi chơi, Mị cũng sắp đi chơi Mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cái váy hoa vắt phía trong vách A Sử sắp bước ra, bỗng quay lại, lấy làm lạ Nó nhìn quanh, thấy Mị rút thêm cái áo A Sử hỏi:
- Mày muốn đi chơi à?
Mị không nói A Sử cũng không hỏi thêm nữa A Sử bước lại, nắm Mị, lấy thắt lưng trói hai tay Mị Nó xách cả một thúng sợi đay ra trói đứng Mị vào cột nhà Tóc Mị xoã xuống A Sử quấn luôn tóc lên cột, làm cho Mị không cúi, không nghiêng được đầu nữa Trói xong vợ, A Sử thắt nốt cái thắt lưng xanh ra ngoài áo rồi A Sử tắt đèn, đi ra, khép cửa buồng lại.
Trang 18Trong bóng tối, Mị đứng im lặng, như không biết mình đang bị trói Hơi rượu còn nồng nàn, Mị vẫn nghe thấy tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi "Em không yêu, quả pao rơi rồi Em yêu người nào, em bắt pao nào " Mị vùng bước đi Nhưng tay chân đau không cựa được Mị không nghe tiếng sáo nữa Chỉ còn nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách Ngựa vẫn đứng yên, gãi chân, nhai cỏ Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa.
(Trích Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2008, tr.
6-8)
- Giáo viên gợi dẫn và nêu yêu cầu:
Đoạn văn mở đầu và những đoạn văn tiếp theo đã hé mở cho chúng ta về
số phận và vẻ đẹp của nhân vật Mị một cách đầy ấn tượng Mị là cô gái đẹp cả
về hình thức lẫn tâm hồn và Mị xứng đáng được hưởng hạnh phúc nhưng hạnhphúc đã không đến với Mị ở Hồng Ngài mà thay vào đó là bi kịch nghiệt ngã vớithân phận làm dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra.Mị xinh đẹp, cô giống như bônghoa ban giữa núi rừng Tây Bắc Vào những đêm mùa xuân, trai đến đứng “nhẵnchân vách đầu buồng Mị” Và nếu không đẹp thì Mị cũng không thể lọt vào mắtxanh của A Sử và A Sử cũng không phải phí công lập mưu cướp Mị về làm vợ
Mị còn để lại nhiều thiện cảm với độc giả khi có nhiều phẩm chất tốt đẹp: lònghiếu thảo, lòng tự trọng và tâm hồn tinh tế, nhạy cảm qua tài thổi lá cũng haynhư thổi sáo Vì món nợ khi cưới của cha mẹ Mị vay nhà thống lí mà Mị phảimang thân phận làm dâu gạt nợ Khi làm dâu gạt nợ nhà thống lí Mị phải sốngkiếp đọa đày cả về thể xác lẫn tinh thần Sự đọa đày về thể xác qua công việc vàđánh đập Sự đọa đày về tinh thần khi Mị ý thức mình sống với A Sử- 1 người
mà Mị không yêu, Mị ý thức mình bị trói buộc vĩnh viễn trong nhà thống lí PáTra cho tới lúc chết Sự đọa đày ấy khiến Mị trở nên vô cảm, Mị sống “lầm lũinhư con rùa nuôi trong xó cửa” Cuộc sống của Mị cứ diễn ra buồn tẻ và tối tămnhư thế nếu như không có đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài
Trang 19+ Hãy đọc chậm và hình dung về tâm lí và hành động của nhân vật Mị trong đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài, về giọng điệu của đoạn văn và cung cấp cuốn
phim trí óc của bạn:
Trên đầu núi, các nương ngô, nương lúa gặt xong, ngô lúa đã xếp yên cácnhà kho.Trẻ em đi hái bí đỏ, tinh nghịch, đốt những lều quanh nương để sưởilửa Ở Hồng Ngài người ta thành lệ cứ ăn tết thì gặt hái vừa xong, không kểngày, tháng nào Ăn tết thế cho kịp lúc mưa xuân xuống thì đi vỡnương mới.Hồng Ngài năm ấy ăn Tết giữa lúc gió thổi vào cỏ gianh vàng ửng,gió và rét rất dữ dội
Nhưng trong các làng Mèo đỏ, những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trênmỏm đá xòe như con bướm sặc sỡ […] ………Đám trẻ đợi Tết, chơiquay, cười ầm trên sân chơi trước nhà……… Ngoài đầu núi lấp ló đã cótiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi ……….Mị nghe tiếng sáo vọng lại,thiết tha bổi hổi……… Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang thổi:
Mày có con trai con gái rồiMày đi làm nương
Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu
………
Tiếng chó sủa xa xa Những đêm tình mùa xuân đã tới.”
Ở mỗi đầu làng đều có một mỏm đất phẳng làm sân chơi chung ngày tết.Trai gái, trẻ con ra sân ấy tụ tập đánh pao, đánh quay, thổi sáo, thổi kèn vànhảy
Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xong bữa cơm tết cúng ma Xung quanh,chiêng đánh ầm ĩ, người ốp đồng vẫn còn nhảy lên xuống, run bần bật Vừa hếtbữa cơm lại tiếp ngay bữa rượu bên bếp lửa