Dạy học liên môn trong môn lịch sử là hình thức liên kết những kiến thức với mônlịch sử như Ngữ văn, Địa lí, Tin học, Giáo dục công dân...để học sinh tiếp thu kiếnthức, biết vận dụng kiế
Trang 1BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu:
Lịch sử cũng như các môn học khác, có vai trò tác động đến con người không chỉ
về trí tuệ mà còn cả về tư tưởng, tình cảm Bên cạnh đó, còn góp phần xây dựng conngười phát triển về "Đức - Trí - Thể - Mĩ" ở những mức độ khác nhau Nếu Văn họcgiúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trong thơ ca để càng yêu quý hơn conngười, dân tộc Việt Nam thì thông qua Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằmgiúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch
sử thế giới, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòngyêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực
tư duy, hành động và thái độ ứng xử đúng đắn trong cuộc sống xã hội Bởi “ Bắtnguồn từ một sự thực là trong khoa học Lịch sử có những yếu tố nghệ thuật”
Mặc dù có vai trò, chức năng, nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục thế hệ trẻ,nhưng hiện nay, việc dạy và học lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện còn nhữngtồn tại là nội dung của nhiều bài giảng lịch sử rất khô khan, nhiều sự kiện nên chưatạo được hứng thú học lịch sử đối với học sinh và một thực tế đáng buồn là học sinhkhông thích học môn Lịch sử, xem nhẹ môn Lịch sử Các em tiếp thu kiến thức mộtcách hời hợt, rời rạc, nông cạn về kiến thức lịch sử, không nắm được mối liên hệhữu cơ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn… Vì
đa phần các em cho rằng học Lịch sử phải ghi nhớ quá nhiều sự kiện khô khan, Lịch
sử là một môn học nghiên cứu về quá khứ mà quá khứ là cái đã qua không thể thayđổi nên chỉ học cho qua chứ không có gì vận dụng vào thực tế
Tình trạng trên do nhiều nguyên nhân gây nên song cơ bản không phải do bản thânmôn Lịch sử mà do quan niệm, phương pháp dạy học chưa phù hợp, chưa đáp ứngđược 2 yêu cầu môn học đề ra Giáo viên dạy Lịch sử chưa phát huy được thế mạnhcủa bộ môn, chưa chỉ ra cho các em nhận thức được đây là bộ môn khoa học, cầnphải só sự học tập, nghiên cứu nghiêm túc Giáo viên chưa thực hiện được không khí
Trang 2của lịch sử trong giờ học nên để học sinh rơi vào tình trạng thụ động, chưa phát huyđược tính tích cực của học sinh làm cho không khí học tập mệt mỏi, làm cho giờ họctrở nên khô khan, nặng nề
Dạy học theo theo chủ đề tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trongdạy học học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Đây được coi là một quan niệmdạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chấtlượng giáo dục Dạy học tích hợp làm cho người học lịch sử nhận thức được sự pháttriển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnhvực của đời sống xã hội, khắc phục được tính tản mạn rời rạc trong kiến thức
Dạy học liên môn trong môn lịch sử là hình thức liên kết những kiến thức với mônlịch sử như Ngữ văn, Địa lí, Tin học, Giáo dục công dân để học sinh tiếp thu kiếnthức, biết vận dụng kiến thức lịch sử vào cuộc sống và ngược lại từ cuộc sống đểgiải quyết các vấn đề liên quan đến lịch sử
Từ những lí do trên, tôi chọn giải pháp "Tích hợp kiến thức liên môn nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường THPT" để nhằm trao đổi với đồng
nghiệp về việc vận dụng phương pháp trên để giải quyết một vấn đề lịch sử cụ thể.Nhằm giúp giáo viên lịch sử có thể áp dụng vào giảng dạy môn lịch sử một cáchsinh động, giúp cho học sinh hứng thú hơn với bộ môn lịch sử trong chương trìnhlịch sử cấp THPT
2 Tên sáng kiến: "Tích hợp kiến thức liên môn nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường THPT"
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Thị Tuấn
- Địa chỉ: Trường THPT Nguyễn Viết Xuân
- Số điện thoại: 0354337379
- Email: Nguyenthituan.gvnguyenvietxuan@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến
- Nguyễn Thị Tuấn, giáo viên Lịch sử Trường THPT Nguyễn Viết Xuân – Vĩnh
Tường – Vĩnh Phúc
Trang 35 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Nghiên cứu phương pháp tích hợp kiến thức liên
môn trong giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Năm học 2017 2018
-7 Mô tả về bản chất của sáng kiến
7.1 Về nội dung của sáng kiến
- Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nóichung và dạy học Lịch Sử nói riêng, đây được coi là một quan niệm dạy học hiệnđại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáodục
- Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các mônhọc với môn Lịch Sử, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức làcon đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau “Từnhững năm 60 của thế kỉ XX, người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợp trongviệc xây dựng chương 3 trình dạy học Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệthống, nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quátrình dẫn đến trạng thái này”
Hiện nay, Bộ GD&ĐT đã đưa vấn đề vận dụng kiến thức liên môn vào giảng dạytrong các trường phổ thông Tuy nhiên đây là một hình thức dạy học mới, giáo viênchưa được tiếp xúc nhiều và chưa có kinh nghiệm giảng dạy Vì vậy việc vận dụngkiến thức liên môn trong giảng dạy các bộ môn còn gặp nhiều khó khăn lúng túng Môn lịch sử là bộ môn có vai trò quan trọng, qua đó học sinh có thể hiểu biết vềlịch sử dân tộc và thế giới, từ đó hoàn thiện và phát triển nhân cách con người Tuynhiên, thực trạng của việc dạy và học lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện cònnhững tồn tại là nội dung của nhiều bài giảng lịch sử rất khô khan với nhiều sự kiệnlịch sử nặng về chiến tranh cách mạng, ít đề cập về lịch sử văn hóa, nghệ thuật, chưaxen kẽ với văn học, khoa học…nên chưa tạo được sự hứng thú học sử đối với họcsinh Học sinh còn hiểu một cách rời rạc, không nắm được mối quan hệ hữu cơ giữacác tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn Yêu cầu hiểu biếtlịch sử, nhu cầu cuộc sống hiện tại và tương lai đặt cho giáo viên lịch sử nhiệm vụ:
Trang 4Làm thế nào nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử, kích thích sự hứng thú học lịch
sử cho học sinh Để hoàn thành nhiệm vụ này đòi hỏi giáo viên dạy lịch sử khôngchỉ có kiến thức vững vàng về bộ môn lịch sử mà còn phải có những hiểu biết vữngchắc về các bộ môn địa lý, văn học, nghệ thuật, khoa học…để vận dụng vào bàigiảng lịch sử làm phong phú và hấp dẫn thêm bài giảng
Trong chương trình phổ thông, giáo viên có thể sử dụng phương pháp tích hợp
trong hầu hết các bài dạy, từ đó làm tăng hứng thú cho học sinh
Trong giảng dạy bộ môn Lịch sử, người giáo viên đóng vai trò quan trọng trong
việc làm sống lại các sự kiện lịch sử Tuy nhiên nếu chỉ dựa vào những kiến thứctrong sách giáo khoa thì khó có thể tạo dựng lại không khí lịch sử cần thiết để thuhút các em đi sâu tìm hiểu, khám phá quá khứ của dân tộc, của thế giới Để tạo nênnhững cảm xúc thực sự trước những sự kiện thì việc vận dụng kiến thức liên mônvào giảng dạy lịch sử là điều cần thiết, nó góp phần làm cho bài giảng trở nên sinhđộng và hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh
Lịch Sử, Ngữ văn, Địa lí, GDCD có liên hệ với nhau, kiến thức môn này sẽ hỗtrợ cho môn kia, văn học sẽ cung cấp cho ta những tư liệu lịch sử mà nhờ đó họcsinh có thể nhận thức một cách rõ ràng, như khi học tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất
Tố, học sinh sẽ hiểu về những thuế, những sưu dịch mà nhân dân phải gánh chịu,hiểu được những chính sách áp bức, bóc lột của thực dân Pháp, đặc biệt hiểu vàthông cảm sâu sắc cho tình cảnh người nông dân Việt Nam, làm việc cực nhọc “bánmặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưng vẫn không đủ sống, mà ta nghĩ là bằng ngôn
từ của mình giáo viên khó có thể khắc họa hết những tủi nhục, những đắng cay màngười dân phải gánh chịu trong thời kỳ pháp thuộc Và cũng khó tìm thấy một ngôn
từ nào để diễn tả cho hết sức mạnh như vũ bão của quân ta trong cuộc kháng chiếnchống quân Minh xâm lược hơn những lời thơ của Nguyễn Trãi:
Đánh một trận sạch không kình ngạc,
Đánh hai trận tan tác chim muông
Cơn gió to trút sạch lá khô
Tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ
Trang 5(Bình Ngô đại cáo- Nguyễn Trãi)
Cũng bằng phương pháp trên ta áp dụng khi dạy về "Cuộc kháng chiến chốngTống thời Lý" (bài 19 - lịch sử 10)
Năm 1077, 30 vạn quân Tống tràn sang nước ta đã bị đánh tan trên trận tuyếnsông như Nguyệt Học đến đây giáo viên tích hợp kiến thức môn Địa lý, sử dụng bản
đồ để học sinh hình dung được địa hình và vị trí của sông Như Nguyệt (Bắc Ninh)
Ngoài ra, giáo viên có thể sử dụng thêm thơ ca bài “Thơ thần” mà Lý Thường Kiệtcho người đọc bên đền Trương Hống, Trương Hát với tư cách là nghệ thuật chiếntranh tâm lí của Lý Thường Kiệt:
“Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời”
Bài thơ như một lời hiệu triệu, nức lòng toàn quân, toàn dân, khiến cho tinh thần, ýchí quyết tâm của quân dân ta ngày càng tăng Đồng thời cũng là lời cảnh cáo đanhthép với kẻ thù về những hành động sai trái của chúng, khiến kẻ thù khiếp vía
Trang 6Hoặc khi dạy phần "Phong trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩaLam Sơn" (bài 19 - lịch sử 10) Khi giảng diễn biến trận Chi Lăng –Xương Giang,giáo viên có thể trích dẫn các câu thơ trong bài “Bình Ngô Đại Cáo” của NguyễnTrãi:
“… Ngày 18 trận Chi Lăng Liễu Thăng thất thế
Ngày 20 trận Mã Yên Liễu Thăng cụt đầu
Ngày 25 bá tước Lương Minh đại bại tử vong
Ngày 28 Thượng thư Lý Khánh cùng kế tự vẫn
… Xương Giang Bình Than máu trôi đỏ nước…
Bị ta chặn ở Lê Hoa quân Vân Nam nghi ngờ khiếp vía mà vở mật…”
Giặc rơi vào thế cùng quẫn, HS có thể vận dụng kiến thức môn GDCD để nói vềviệc nghĩa quân đã "thể đức hiếu sinh" cấp ngựa, thuyền cho chúng về nước thôngqua câu thơ:
Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo
Những câu thơ đã thể hiện rõ tấm lòng nhân đạo của quân ta “mở đường hiếu sinh” cho giặc Việc làm đó vừa khiến cho giặc nể phục, coi trọng ta mà cũng không dám sang xâm lược nước ta nữa Mùa xuân năm 1428, khởi nghĩa thắng lợi, Nguyễn Trãi viết “Cáo bình Ngô” khẳng định:
“Xã tắc từ đây bền vững
Giang sơn từ đây đổi mới”
Trong trận Ngọc Hồi - Đống Đa (bài 23 - lịch sử 10 - cơ bản), giáo viên tích hợpmôn Địa lý để trình bày về diễn biến
Trang 7Lược đồ trận Ngọc Hồi - Đống ĐaĐồng thời tích hợp kiến thức môn Ngữ văn để nói về hình ảnh người anh hùng áovải Tây Sơn với ý chí quyết tâm đánh giặc bảo vệ nền độc lập dân tộc
“Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phẩn
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ”
Bên cạnh đó phần nào cũng vạch rõ bộ mặt phản dân bất tài của bè lũ Lê ChiêuThống….Với thắng lợi lẫy lừng đó không thể không nhắc đến công lao to lớn củaQuang Trung - Nguyễn Huệ người anh hùng áo vải mà chính vợ ông là công chúaNgọc Hân đã ghi lại sự nghiệp của chồng mình như sau :
“Mà nay áo vải cờ đào
Giúp dân dựng nước, xiết bao công trình”
Khi dạy bài 19:“Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp
xâm lược (Từ năm 1858 đến trước năm 1873) (Lịch sử lớp 11- cơ
bản) về tình hình Việt Nam giữa thế kỷ XIX, trước khi Pháp xâm lược, Việt Nam lànước độc lập có chủ quyền, kinh tế có những bước phát triển nhưng đã bộc lộ những
Trang 8suy yếu Ở phần này giáo viên có thể sử dụng một số câu ca dao,tục ngữ, một số câu thơ để làm nổi bật sự khủng hoảng của chế độphong kiến dưới triều Nguyễn vào giữa thế kỉ XIX như:
“Vạn niên là Vạn niên nào Thành xây xương lính, hào đào máu dân”
Hay câu ca dao:
“Con ơi mẹ bảo con này cướp đem là giặc, cướp ngày là quan”
Hay những câu thơ của nhà thơ Nguyễn Công Trứ:
“Thế thái nhân tình gớm chết thay Lạt nồng coi chiếc túi vơi đầy”…
Hay những câu thơ:
“ Kiếp sau xin chớ làm người Làm cây thông đứng giữa trời mà reo
Giữa trời vách đá cheo leo
Ai mà chịu rét thì trèo với thông”
Khi giảng về hành động của Pháp sau khi bị thất thủ ở Đà Nẵng, Pháp tấn côngvào Nam Kỳ thì học sinh có thể vận dụng kiến thức Địa Lí để trả lời câu
hỏi Vì sao thực dân Pháp sau khi thất thủ ở Đà Nẵng lại tấn công Nam kỳ? và để hiểu rõ hơn tâm trạng hốt hoảng, hoang mang khi
triều đình đã không chủ động đánh giặc khi thực dân Pháp tấn công
của người dân giáo viên có thể sử dụng bài thơ “Chạy giặc” của
Nguyễn Đình Chiểu
Khi nhận xét về thái độ chống Pháp của triều đình và của nhân
dân ta, giáo viên có thể sử dụng những câu thơ trong bài thơ:“Văn tế Nghĩa sĩ Cần Giuộc” của Nguyễn Đình Chiểu Cũng qua bài thơ này
cho học sinh hiểu rõ được tương quan so sánh lực lượng giữa ta vàPháp (từ quân số, sự thiện chiến, vũ khí trang bị…)
Trang 9Dạy phần "Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945" (lịch sử lớp 12), giáo viên cóthể nhấn mạnh khí thế bừng bừng như thác đổ của cuộc khởi nghĩa đang lan rộngkhắp các địa phương trong toàn quốc bằng đoạn trích:
“ Đồng cỏ héo đã bùng lên lửa cháy
Nước non ơi hết thảy vùng lên
Bắc, Trung, Nam khắp ba miền
Toàn dân khởi nghĩa chính quyền về tay…”
Học sinh sẽ chú ý lắng nghe, khi được gọi nhận xét, các em có khả năng nhậnxét được không khí trong cuộc khởi nghĩa khi liên tưởng đến những sự kiện mìnhđang học bằng hình ảnh miêu tả của bài thơ Đồng thời còn giúp các em đánh giáđúng vai trò của quần chúng nhân dân là những người làm nên lịch sử - Là động lựcchính đưa cách mạng đến thành công
Hay khi dạy bài 20 “ Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân pháp xâm lược kết thúc” (Lịch sử 12), giáo viên dùng kiến thức môn Địa lý để xác định cho
học sinh thấy vị trí địa lý của Điện Biên Phủ là một thung lũng rộng lớn nằm ở phíatây rừng núi Tây Bắc, gần biên giới với Lào, có vị trí then chốt ở Đông Dương vàĐông Nam Á sau đó trình bày diễn biến trên bản đồ Sau khi khái quát về kết quảcủa chiến dịch Điện Biên phủ, giáo viên có thể trích dẫn mấy câu thơ của Tố Hữunhư sau:
“… 56 ngày đêm khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt
Máu trộn bùn non
Gan không núng, chí không mòn…”
Không chỉ mô tả về khí thế của chiến dịch mà còn hướng cho học sinh đi tìmhiểu nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc, ta thấy rằngcác em rất xúc động về những hình ảnh mà mình thu nhận được Điều này có ýnghĩa rất lớn trong việc giáo dục tinh thần cảm phục đối với công lao của các thế hệ
đi trước Đồng thời cũng góp phần nâng cao ý thức bảo vệ quê hương đất nước trongnhận thức của các em
Khi nói về ý nghĩa “Chiến thắng của Điện Biên phủ” giáo viên trích câu thơ:
Trang 10“Chín năm làm một Điện Biên
Nên vành hoa đỏ nên thiên sử vàng”
Khi dạy bài 9: "Vương quốc Campuchia và vương Lào" (lịch sử lớp 10 - cơ bản),giáo viên tích hợp môn Kiến trúc bằng cách cho học sinh xem các hình ảnh: ĐềnĂng-co-vát (Căm pu chia), tháp Thạt Luổng (Lào) để học sinh thấy được trình độkiến trúc của con người thời phong kiến Qua đó thấy được lịch sử phát triển của cáctriều đại phong kiến thời đó
Hoặc khi dạy bài 20: "Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X
- XV" (lịch sử lớp 10 - cơ bản), giáo viên có thể tích hợp kiến thức môn Mĩ thuật,kiến trúc, điêu khắc như cho học sinh xem hình ảnh chùa Một Cột, tháp chùa PhổMinh (Nam Định), lan can đá chạm rồng tại thềm điện Kính Thiên (Hà Nội) đểhọc sinh thấy được nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc của Đại Việt từ thế kỉ X - XV
Chùa Một cột
Trang 11Đôi rồng đá thềm trước Điện Kính Thiên
Bài 36: "sự hình thành và phát triển của phong trào công nhân" (lịch sử lớp
10- cơ bản): giáo viên tích hợp môn GDCD bằng cách cho học sinh xem bức ảnh “Lao động trẻ em trong hầm mỏ ở Anh” Giáo viên đưa ra câu hỏi cho học sinh thảoluận: Vì sao giới chủ lại thích sử dụng lao động trẻ em? Liên hệ với trẻ em ngày nay,công ước về quyền trẻ em… Từ đó thấy được tính ưu việt của chế độ ta Đồng thờiliên hệ ngay ở địa phương: Một số trẻ em chưa đến tuổi lao động cũng đã bỏ học đilàm và bị bóc lột sức lao động mà không biết
Hay trong bài 22: “ Xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp" (lịch sử lớp 11- cơ bản), giáo viên cho học sinh xem các
bức tranh “Nông dân, công nhân Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc” Từ đó họcsinh thấy rõ chính sách khai thác, bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp đối với nước ta Lịch sử giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về Văn học, như phải hiểu hoàn cảnh tácphẩm đó ra đời như thế nào mới hiểu hết được dụng ý nghệ thuật cũng như nội dungsâu sa mà tác giả muốn gửi đến người đọc là gì Ngược lại Văn học, Địa lý, GDCD,kiến trúc, Mĩ thuật làm cho các sự kiện, các kiến thức của lịch sử dễ dàng thấmvào tiềm thức của con người Nói về sự hỗ trợ của Lịch sử đối với các môn họckhác, G Elton đã nói “Nhà sử học cũng có thể dạy cho các khoa học khác rất nhiều
Trang 12điều Anh ta có thể giúp các khoa học này hiểu thế giới quan của nhiều phương ánxây dựng sơ đồ, vạch rõ những mối quan hệ tương hỗ mà một chuyên môn hẹp khónhận thấy, giúp các khoa học xã hội hiểu rằng đối tượng mà chúng có quan hệ lànhững con người Trong khi tiếp nhận các khoa học khác tính chính xác và tầm rộngcủa sự khái quát, đồng thời Lịch Sử có thể hoàn thành nghĩa vụ của mình bằng cáchxây dựng một thái độ nghiêm túc đối với các tài liệu và tránh những khái quát không
có cơ sở vững chắc”
- Minh họa thiết kế giáo án tích hợp kiến thức liên môn vào một bài cụ thể
TIẾT 26 - BÀI 20 XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DÂN TỘC
- Tích hợp kiến thức về Nho giáo, Phật giáo, môn văn học, môn mĩ thuật để giúphọc sinh hiểu sâu sắc về những thành tự văn hóa mà nhân dân ta sáng tạo trong cácthế kỉ X – XV là sự kế thừa và phát triển nền văn hóa Việt Cổ thời Hùng Vươngdựng nước (văn minh sông Hồng) đồng thời có sự giao thoa với các nền văn hóaTrung Quốc, Ấn Độ, tạo ra một nền văn hóa đa dạng
- Thông qua tích hợp kiến thức văn học, mĩ thuật, âm nhạc, kiến trúc, khoa học quân
sự cùng những kiến thức thực tiễn, lịch sử địa phương để giúp học sinh hiểu được
Trang 13đặc điểm của văn hóa Đại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV mang đậm tư tưởng yêunước, tự hào và độc lập dân tộc.
2 Về tư tưởng tình cảm
Qua tích hợp kiến thức về tôn giáo (Nho giáo, Phật giáo) văn học, nghệ thuật,khoa học quân sự…giúp học sinh khắc sâu lòng yêu nước, bồi dưỡng niềm tự hào vềvăn hóa dân tộc Từ đó nâng cao ý thức trân trọng, bảo tồn và phát huy sáng tạo cácgiá trị văn hóa – lịch sử của quê hương, đất nước
3 Về kĩ năng:
- Rèn luyện kĩ năng quan sát, tư duy, phát hiện những nét đẹp trong văn hóa
II Thiết bị và tư liệu dạy học
- Tranh ảnh minh họa có liên quan đến bài học: Phật Tổ, Khổng Tử, Lão Tử, cácchùa tiêu biểu ở nước ta từ thế kỉ X – XV (chùa Dâu, chùa Phật tích, chùa Keo, chùaMột Cột…), chân dung Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi…
- Thơ văn: bài Nam Quốc Sơn Hà (Lý Thường Kiệt), trích đoạn trong “Hịch Tướngsĩ” (Trần Quốc Tuấn), “Bình Ngô Đại Cáo” (Nguyễn Trãi)
- Tư liệu về Nho giáo, Phật giáo, chùa Một Cột, tháp Bình Sơn, súng thần cơ…
- Phiếu học tập và phiếu kiểm tra đánh giá cuối giờ học
III Tiến trình tổ chức giờ dạy – học
1 Ổn định lớp 10 D2
2 Dẫn dắt vào bài mới
Các em thân mến! Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã viết về đất nước một cáchthật bình dị mà sâu sắc:
“Khi ta lớn lên đất nước đã có rồiĐất nước có trong cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kểĐất nước bắt đầu từ miếng trầu bây giờ bà ăn….”
Đất nước có từ ngày xửa ngày xưa, đất nước là hình hài của quá trình laođộng, chiến đấu không ngừng của bao thế hệ cha ông Quá trình ấy đã kết tụ thànhnhững giá trị văn hóa bản địa vững chắc, khẳng định sự trường tồn của quốc gia dântộc
Trang 14Bài học hôm nay sẽ cho chúng ta hiểu sâu hơn về sự hình thành và phát triểncủa văn hóa dân tộc từ thế kỉ X đến thế kỉ XV.
3 Hoạt động dạy và học
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung kiến thức cơ bản Hoạt động 1- hoạt động nhóm:
- Giáo viên: chia lớp học thành 03 nhóm học
tập, giao nhiệm vụ cho từng nhóm
Nhóm 1: tìm hiểu về sự phát triển của Phật giáo
- Các nhóm: thảo luận và cử đại diện trình bày
phần nhiệm vụ được giao
- Giáo viên: bổ sung, chốt kiến thức:
+ Về Phật giáo:
Giáo viên sử dụng các hình ảnh minh họa:
Chùa Diên Hựu, chùa Phổ Minh, Tháp Báo
Thiên, tượng Phật Bà Quan Âm, chân dung sư
Vạn Hạnh, sư Đỗ Thuận, Ngô Chân Lưu
Giáo viên nhấn mạnh sự phát triển của Phật
giáo ở nước ta thời Lý, Trần.
Phật giáo được du nhập vào nước ta từ rất sớm,
nhanh chóng được tiếp nhận rộng rãi ở nước ta
trong những thế kỉ đầu công nguyên và đóng vị
Trang 15“Lý Thái Tổ lên ngôi mới được 2 năm, tôn miếu chưa dựng, xã tắc chưa
lập mà trước đã dựng 8 chùa ở phủ
Thiên Đức….cấp độ điệp cho hơn 1000
người ở kinh sư làm tăng”
(Đại Việt sử kí toàn thư)Các vua Lý đã nối tiếp nhau dựng chùa,
đúc chuông, tô tượng, in kinh phật Thời kì này,
các sư tăng và tín đồ Phật giáo phát triển cả về
số lượng lẫn chất lượng Theo nhà sử học Lê
Văn Hưu, đời Lý, nhân dân ta có quá một nửa
làm sư sãi, nơi nào có người ở nơi đó có chùa
Nhiều nhà sư tham gia tích cực vào sự nghiệp
dựng nước và giữ nước như nhà sư Ngô Chân
Lưu, sư Đỗ Thuận, sư Vạn Hạnh…
Thời Trần: Vua Trần Nhân Tông khi lên làm
Thái Thượng Hoàng đã xuất gia đầu Phật và lập
ra phái Thiền Trúc Lâm Đại Việt Trong nhiều
năm, các kì thi tam giáo vẫn ngự trị trong thi
cử, sĩ tử đi thi phải thông hiểu cả ba giáo lí Phật
giáo, Nho giáo, Đạo giáo Ở các làng, chùa là
trung trâm, vừa là nơi dạy chữ, vừa là nơi tổ
chức hội hè
Có thể nói, Phật giáo tác động sâu sắc tới tư
tưởng, tâm lí, phong tục và nếp sống của nhân
dân, có ảnh hưởng lớn đến kiến trúc, điêu khắc
và nghệ thuật nước ta trong các thế kỉ X – XIV
Hoạt động 2 – cá nhân:
- Hỏi: Tại sao Phật giáo phát triển mạnh mẽ ở
đóng góp tích cực vào sự nghiệpxây dựng đất nước
- Thời Trần, xuất hiện phái ThiềnTrúc Lâm Đại Việt Chùa trởthành trung tâm vă hóa ở các làng,xã
Trang 16nước ta thời Lý – Trần?
Giáo viên chốt đáp án (trên cơ sở tích
hợp kiến thức về nội dung giáo lý Phật giáo để
nhấn mạnh khả năng hòa nhập, bắt rễ sâu rộng
của đạo Phật trong nhân dân): Phật giáo vào
nước ta theo con đường truyền bá tự nhiên, giáo
lý Phật giáo đề cao tư tưởng từ bi, hỉ, xả, phù
hợp với đặc điểm tâm lí, lối sống của người
Việt nên nhanh chóng được tiếp thu; Thời Lý –
Trần, trong chặng đường đầu xây dựng nhà
nước độc lập, tính quân chủ chuyên chế chưa
sâu sắc, nhà nước tạo điều kiện cho Phật giáo
phát triển mạnh
+ Về Nho giáo
Giáo viên tích hợp kiến thức về Nho giáo
để nhấn mạnh: Nho giáo vào nước ta theo con
đường quan phương cùng với sự thống trị và nô
dịch của các triều đại phong kiến phương Bắc
Vì vậy, cho đến đầu thời kì quốc gia phong kiến
độc lập, nó mới chỉ dừng lại ở một bộ phận giai
cấp thống trị, còn xa lạ với nhân dân
Cùng với bước đường xây dựng nhà nước
quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền, hệ
tư tưởng Nho giáo từng bước được giai cấp
phong kiến nâng cao, được đặt thành những
nguyên tắc cơ bản trong quan hệ vua – tôi, cha
– con, chồng – vợ, trong đó người trên (vua,
cha, chồng) phải thương yêu, chăm sóc và bao
dung người dưới, còn người dưới (tôi, con, vợ)
2 Nho giáo
- Thời kì đầu còn xa lạ với nhân
dân
- Từng bước được giai cấp phong
kiến nâng cao, trở thành nội dungchi phối giáo dục, khoa cử, đếnthế kỉ XV, nho giáo chiếm vị tríđộc tôn
- Khi du nhập vào nước ta, nhogiáo ít nhiều bị điều chỉnh phùhợp với văn hóa bản địa của người
Trang 17phải thương yêu, kính trọng và phục tùng người
trên Nho giáo là nội dung chi phối giáo dục, thi
cử Từ cuối thế kỉ XIII đến đâu thế kỉ XIV, Nho
giáo phát triển mạnh, đến thời Lê Sơ, nhà nước
hạn chế Phật giáo, Nho giáo chiếm vị trí độc
tôn Sự phát triển của giáo dục Nho học cũng
góp phần củng cố vị trí của Nho giáo
Tuy nhiên, Nho giáo khi du nhập vào
Việt Nam cũng ít nhiều bị điều chỉnh phù hợp
với văn hóa bản địa, tín ngưỡng, tâm lí của
- Giáo viên chốt đáp án, trên cơ sở tích hợp
kiến thức về nội dung giáo lý Nho giáo, nhấn
mạnh vai trò của Nho giáo: Tư tưởng Nho giáo
góp phần duy trì tôn ti trật tự xã hội, củng cố
chế độ quân chủ chuyên chế, được giai cấp
phong kiến nâng lên vị trí độc tôn Giáo dục
Nho học phát triển góp phần củng cố vị trí của
Nho giáo
+ Về Đạo giáo:
Giáo viên sử dụng hình ảnh minh họa: ảnh
tượng Đạo Sĩ Yên Kì Sinh
Đạo giáo được truyền bá vào nước ta từ rất
sớm cùng với Nho giáo và Phật giáo Đạo sĩ
Yên Kì Sinh sang nước ta đặt lò luyện linh đan
Việt
3 Đạo giáo
- Hòa lẫn vào tín ngưỡng dân gian