Văn kiện Đảng thường gắn với sự kiện lịch sử ở những vị trí, không gian cụ thể, với các vị lãnh đạo Đảng và nhà nước… Vì vậy, sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan giúp học
Trang 11 Lời giới thiệu
Nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm
2020 sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Nhân tố quyết định của công nghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập quốc
tế là con người - phát triển cả về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao Để làm được điều này cần được bắt đầu từ giáo dục Giáo dục và đào tạo là một lĩnh vực luôn được Đảng, nhà nước quan tâm, hoạch định chiến lược quốc gia Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng (2001) xác định rõ: “Phát triển giáo dục đào tạo chính là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩu sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là điều kiện quan trọng để phát huy nguồn nhân lực con người – yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh chóng và bền vững” Tùy theo chức năng, vị trí và đặc trưng của mình mà mỗi lớp học, cấp học, ngành học có những đóng góp cụ thể vào thực hiện nhiệm
vụ chung của ngành giáo dục.
Do vậy, mỗi môn học cũng phải đổi mới toàn diện, góp phần thực hiện chủ trương, đường lối phát triển giáo dục của Đảng đề ra Mục tiêu giáo dục nước ta đã được cụ thể hóa trong điều II Luật giáo dục (năm 2005): “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách năng lực của công dân đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc” Thực hiện mục tiêu đó, ngành giáo dục
đó phải hết sức quan tâm, chú ý để không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, nhằm đào tạo một đội ngũ tri thức đông đảo, đáp ứng những yêu cầu, đòi hỏi của xã hội.
Trong những năm qua, để đáp ứng mục tiêu, nhiệm vụ của giáo dục, bộ môn lịch sử đã
có nhiều đổi mới Cùng với những đổi mới quan niệm, nội dung chương trình, nội dung sách giáo khoa thì phương pháp dạy học lịch sử cũng cần đổi mới Đổi mới phương pháp dạy học
có nhiều biện pháp khác nhau, trong đó việc vận dụng tài liệu tham khảo và đồ dùng trực quan vào dạy học lịch sử là một trong những biện pháp quan trọng
Tài liệu tham khảo tiêu biểu nhất, gần gũi nhất trong dạy học lịch sử là các văn kiện Đảng Văn kiện Đảng thể hiện những quan điểm, tư tưởng, đường lối của Đảng nói chung và trong mỗi thời kì lịch sử nói riêng Những quan điểm đó được xuất phát từ tình hình thực tế và nhằm thực hiện những yếu cầu bức thiết của thực tiễn đặt ra Bản thân văn kiện Đảng chứa đựng yếu tố khoa học, khách quan, phản ánh những chủ trương, đường lối của Đảng, đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của quảng đại quần chúng, tập hợp sức mạnh đoàn kết toàn dân, đưa sự nghiệp cách mạng đi lên giành thắng lợi Tính khách quan, khoa học của tư liệu lịch sử nói chung, của văn kiện Đảng nói riêng là cơ sở của việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT.
Mặt khác, bộ môn lịch sử có nhiều đặc trưng riêng: mang tính quá khứ, tính không lặp lại… Quá trình nhận thức nói chung và nhận thức trong học tập Lịch sử nói riêng lại phải tuân theo quy luật: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trìu tượng và từ tư duy trìu tượng đến thực tiễn” Vì vậy, trong dạy học lịch sử, nguyên tắc trực quan là cần thiết và sử dụng đồ dùng trực quan cũng như sử dụng văn kiện Đảng góp phần khôi phục lại bức tranh quá khứ như nó từng diễn ra.
Văn kiện Đảng thường gắn với sự kiện lịch sử ở những vị trí, không gian cụ thể, với các vị lãnh đạo Đảng và nhà nước… Vì vậy, sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan giúp học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức, là chỗ dựa hình thành khái niệm, hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử.
Chính vì những lí do trên mà tôi chọn đề tài: “Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, lớp 12 THPT (chương trình chuẩn)” để nghiên cứu và ứng dụng.
Trang 22 Tên sáng kiến.
“Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, lớp 12 THPT (chương trình chuẩn)”
3 Tác giả sáng kiến.
- Họ và tên: Nguyễn Quang Kê
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Đồng Đậu (Trung Nguyên - Yên Lạc - Vĩnh Phúc.
- Số điện thoại: 0976.176.423
- E_mail: nguyenquangke.c3dongdau@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến.
Nguyễn Quang Kê
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến.
- Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Phương pháp giảng dạy môn lịch sử.
- Vấn đề sáng kiến giải quyết: Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan
để nâng cao hiệu quả cho giờ dạy lịch sử, phần lịch sử Việt Nam 1930-1945.
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử.
Sáng kiến được áp dụng lần đầu trong học kì 1 năm học 2019-2020 (từ cuối tháng
11-2019 đến đầu tháng 12-11-2019)
7 Mô tả bản chất của sáng kiến.
7.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử THPT.
7.1.1 Cơ sở lí luận
7.1.1.1 Văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
Về khái niệm “văn kiện” từ điển Tiếng Việt đã định nghĩa đó là những văn bản có ý nghĩa quan trọng về chính trị - xã hội Từ định nghĩa này có thể rút ra định nghĩa về văn kiện Đảng: Tài liệu văn kiện Đảng là những tài liệu thành văn (văn bản) của Đảng về những sự kiện có tác dụng lớn đến quá trình phát triển lịch sử Như vậy tài liệu văn kiện Đảng là những
sự kiện có thật gắn liền với quá trình lịch sử khi Đảng ra đời đó là những tài liệu đáng tin cậy nhất.
Khi nói tới văn kiện Đảng bao giờ chúng ta cũng phải khẳng định rằng đây là loại tài liệu chính xác nhất và đáng tin cậy nhất, nói như vậy không có nghĩa là không có cơ sở.
Lịch sử dân tộc ta từ những năm 30 trở lại đây là lịch sử của quá trình đấu tranh của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Mỗi bước đi của lịch sử dân tộc đều có sự lãnh đạo của Đảng, và tất cả những đường lối, chủ trương, chính sách ấy đều được thể hiện dưới dạng các văn kiện.
Các tài liệu văn kiện Đảng thể hiện rõ quan điểm đường lối của Đảng trong lãnh đạo, thể hiện sự vận dụng lý luận chủ nghĩa Mác – LêNin một cách sáng tạo vào thực tiễn đấu tranh, soi sáng cho thực tiễn đấu tranh ấy Bởi vậy, trong bất kỳ nội dung nào, văn kiện cũng thể hiện những sâu sắc những quan điểm, đường lối của Đảng trong lãnh đạo.
Trang 3Với vai trò to lớn của mình, văn kiện Đảng đã giúp ích rất nhiều cho thế hệ trẻ hiểu biết về quá khứ lịch sử của dân tộc ta Trong giảng dạy lịch sử nội dung tài liệu văn kiện của Đảng đều có tác dụng giáo dưỡng, giáo dục và phát triển với học sinh.
Vẫn biết rằng sách giáo khoa là tài liệu học tập cơ bản của học sinh song chỉ giới hạn trong một số tràn nhất định, với những kiến thức xúc tích, ngắn gọn, đôi khi còn sơ lược Học sinh không chỉ xem như vậy là đủ mà cần tìm hiểu thêm một số tài liệu nhất định, chứ không
bị động nghe giảng Nhận thức của học sinh là một quá trình biện chứng, từ cái đơn giản đến cái phức tạp, từ cái cụ thể đến khái quát Trong lịch sử, các em cần nhận thức “từ trực quan sinh động đến trìu tượng” Học sinh sẽ không thể hiểu được quá khứ chân thật và sống động một cách sâu sắc nếu giáo viên không giúp các em có được một biểu tượng đúng đắn Những kiến thức sách giáo khoa không đủ để tạo biểu tượng, mà chỉ có tài liệu tham khảo Qua đó giáo viên giới thiệu cho các em hoặc hướng dẫn cho các em tự hình thành biểu tượng lịch sử thông qua bài tường thuật, miêu tả… Như vậy mới khắc sâu các sự kiện lịch sử cho các em
Việc sử dụng tài liệu lịch sử có tác dụng lớn trong việc kích thích các hoạt động nhận thức độc lập của học sinh Làm cho học sinh say mê môn lịch sử, ngoài ra nó còn góp phần nâng cao trình độ văn hóa nói chung của học sinh, do tính phong phú của nguồn tài liệu cung cấp Và thông qua các tài liệu đó học sinh mở rộng tầm hiểu biết của mình hơn, học sinh hiểu được vị trí địa lí, văn học và biết các thành tựu văn hóa nói riêng của các nước… Để làm được điều đó là cả một quá trình tìm tòi ham hiểu của giáo viên để từ đó giáo viên chọn lọc các tài liệu hợp lí vào để học sinh tiếp thu tránh tình trạng “ôm đồm” kiến thức.
Với tính đa dạng phong phú của bộ môn, các quá trình lịch sử ở trường phổ thông có khả năng giáo dục nhiều mặt cho học sinh, giáo dục niềm tin vững chắc vào lí tưởng cách mạng trên cơ sở nhận thức đúng sự phát triển khách quan, hợp với quy luật của xã hội loài người Giáo viên còn giáo dục cho học sinh truyền thống tốt đẹp của nhân dân Việt Nam trong quá trình dựng nước và giữ nước Giáo dục những phẩm chất đạo đức của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Với những hình ảnh sống động và biểu tượng sâu sắc, có tác dụng khơi dậy trong các em những cảm xúc lành mạnh.
Tài liệu lịch sử cung cấp cho học sinh những thông tin chính xác, cụ thể về sự kiện – hiện tượng lịch sử, nó như một bằng chứng xác thực, tác động vào bản thân các em một cách
tự nhiên, tạo ra những rung cảm và động cơ bên trong chứ không như những biện pháp cưỡng chế, tác động từ bên ngoài.
Việc giới thiệu tà liệu này giúp học sinh hiểu được sự hi sinh và lòng anh dũng kiên cường của cha ông ta đã quyết tâm chống lại âm mưu cướp nước của bọn đế quốc Từ đó giáo dục cho các em biết quý trọng và bảo vệ những thành quả mà dân tộc ta đã giành được trong chiến tranh tàn khốc.
Trong khi sử dụng tài liệu lịch sử để giảng dạy, giáo viên không nhất thiết phải trình bày hay thông báo những tài liệu trước học sinh mà có thể hướng dẫn các em tự tìm kiếm thông tin từ các nguồn tài liệu Diều đó không những có ý nghĩa giáo dục mà còn rèn luyện trực tiếp cho học sinh tinh thần chịu khó, tính tự giác và sáng tạo trong lao động Bằng cách này học sinh khắc phục được thói quen ỷ lại, thụ động, mà còn tiếp thu một bài giảng một cách sâu sắc hơn, rèn luyện thói quen làm việc độc lập với tài liệu… Hơn nữa nó còn giúp học sinh đào sâu suy nghĩ, tìm tòi và chính điều đó sẽ mở rộng tầm hiểu biết của học sinh.
Phải nói rằng tài liệu lịch sử ngoài việc phát triển năng lực nhận thức, rèn luyện năng lực thực hành cho học sinh như quan sát tài liệu , tưởng tượng, tư duy, phân tích, so sánh, tổng hợp… Giáo viên hướng dẫn học sinh phương pháp tiếp cận tài liệu rồi tiến hành thao tác phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát và rút ra kết luận cần thiết, những kinh nghiệm, bài học cho cuộc sống.
Hơn nữa việc sử dụng tài liệu lịch sử là yếu tố kích thích sự phát triển các thành phần nhân cách của học sinh Với những đặc trưng riêng của nó sinh động, hấp dẫn, phong phú và
Trang 4có sự chú ý, sẽ tạo ra rung cảm trong bản thân các em và tạo ra những xúc cảm lịch sử Đây là điều kiện cơ bản để giáo dục học sinh qua dạy học lịch sử
Ngoài ra, giáo viên hướng dẫn cho học sinh độc lập tư duy trên cơ sở tự học, trình bày các chủ đề có liên quan tới sự kiện cơ bản, làm đồ dùng trực quan, sưu tầm tài liệu địa phương hay bảo tàng, thư viện, rèn luyện cho học sinh tác phong nghiên cứu khoa học, biết sử dụng tài liệu lịch sử nói riêng và tài liệu môn học nói chung hợp lý và có sức lôi cuốn Học sinh phải tự nhận thức về lịch sử quá khứ sâu sắc hiện tại, xác định trách nhiệm của mình trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc XHCN của chúng ta.
Tài liệu văn kiện Đảng có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng trong việc phát triển toàn diện học sinh Nó không chỉ giúp học sinh lĩnh hội các tri thức lịch sử mà quan trọng hơn là nắm vững các quy luật phát triển của tiến trình lịch sử trong mối quan hệ biện chứng Văn kiện Đảng làm cho học sinh dễ hiểu, hiểu sâu sắc và làm cho các em dể nhớ và ghi nhớ một cách vững bền, nắm được bản chất, sự kiện – hiện tượng và quá khứ lịch sử Nó góp phần cho học sinh phát triển toàn diện, làm cho bài học lịch sử có hiểu quả cao hơn Để đạt được chất lượng như vậy chúng ta phải sử dụng nhiều phương pháp, biện pháp và những phương tiện dạy học.
7.1.1.2 Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
Đồ dùng trực quan giữ vai trò quan trọng trong dạy học Lịch sử Do đặc điểm của bộ môn lịch sử là không lặp lại nên chúng ta không thể trực tiếp quan sát, không thể tiến hành thí nghiệm cho học sinh Quá trình học tập của học sinh là quá trình phải đi từ sự kiện cụ thể đến
tư duy trìu tượng Có nghĩa là hoạt động nhận thức gồm nhiều quá trình ở những mức độ phản ánh khác nhau: cảm giác, tri giác, tư duy, trìu tượng Nó phải trải qua hai giai đoạn nhận thức cảm tính và lí tính Để quá trình học tập lịch sử đạt kết quả tốt phải tạo biểu tượng cho học sinh, thông qua biểu tượng để hình thành khái niệm lịch sử, nắm được quy luật, bản chất và các mối liên hệ sự kiện, hiện tượng lịch sử Vì vậy đồ dùng trực quan có ưu thế trong dạy học lịch sử, giúp các em nhận thức được lịch sử một cách đầy đủ nhất, làm cho các em như đang được trực tiếp chứng kiến sự kiện.
Trong dạy học phổ thông, đồ dùng trực quan không phải để minh họa Bản thân nó chứa đựng nguồn kiến thức, là nguồn tài liệu phong phú cho việc nhận thức lịch sử, góp phần khôi phục quá khứ một cách sinh động, chân thực, giúp cho quá trình nhận thức được hoàn thiện hơn.
Nguyên tắc trực quan là nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học Đồ dùng trực quan hoàn toàn không phải đưa vào để tăng “màu sắc” của bài giảng mà thông qua đó giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Những hình ảnh được lưu giữ lại lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là những hình ảnh thu nhận được bằng trực quan
Đồ dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng tư duy và ngôn ngữ của học sinh Nhìn vào đồ dùng trực quan nào học sinh cũng thích nhận xét, phán đoán, hình dung quá khứ được phản ánh, minh học như thế nào Học sinh suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác, có hình ảnh rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua.
Như vậy, đồ dùng trực quan sẽ giúp tạo biểu tượng là điều kiện để “biết” lịch sử trên
cơ sở khôi phục lại quá khứ như nó từng tồn tại, là cơ sở để hình thành khái niệm Đảm bảo được quá trình giảng dạy như thế mới đưa được học sinh từ biết đến hiểu lịch sử Đồ dùng trực quan khẳng định một điều, đó chính là một trong nguồn tri thức nhận thức lịch sử Do đó,
đồ dùng trực quan có ý nghĩa rất lớn trong giáo dục tư tưởng, cảm xúc thẩm mĩ gây hứng thú cho học sinh và là chiếc cầu nối quá khứ và hiện tại.
Do đặc trưng của bộ môn lịch sử nên việc tạo biểu tượng cho học sinh trong quá trình dạy học là vô cùng quan trọng Để tạo biểu tượng cho học sinh có rất nhiều phương thức Có thể dùng phương pháp miêu tả, tường thuật với ngôn ngữ trong sáng, gợi cảm, giàu hình ảnh, giáo viên sẽ dẫn dắt học sinh trở về với quá khứ của lịch sử, tạo biểu tượng rõ ràng, cụ thể, có
Trang 5hình ảnh, tăng thêm tính sinh động, gợi cảm của bài giảng và gây hứng thú cho việc học tập của học sinh Tạo biểu tượng còn được hình thành từ phương pháp trực quan hay hoạt động thực tiễn cuộc sống Dù bằng phương thức nào thì đồ dùng trực quan vẫn có vị trí quan trọng trong việc khôi phục và tái hiện quá khứ lịch sử Đồ dùng trực quan giúp học sinh tiếp thu kiến thức nhanh, bền vững, tránh tình trạng hiện đại hóa lịch sử.
Qua mỗi phương tiện đồ dùng trực quan, học sinh học hỏi được nhiều hơn, mở mang được nhiều kiến thức với nhiều ý nghĩa thực tiễn Đồ dùng trực quan sẽ thu hút chú ý của học sinh, phù hợp với nhu cầu ham học hỏi, khám phá, không thỏa mãn với những gì đã có Với
đồ dùng trực quan những hình ảnh được quan sát kĩ sẽ đặc biệt vững chắc và chúng ta có thể hiểu bản chất, tư tưởng của nó khi nó được khắc sâu vào trí nhớ có sự tham gia của hoạt động trìu tượng.
Nếu biết cách sử dụng đồ dùng trực quan, quá trình nhận thức tích cực sẽ diễn ra và vì thế giáo dục sẽ đạt kết quả tốt Đồ dùng trực quan sẽ bồi dưỡng tư tưởng tình cẩm cho học sinh Qua đồ dùng trực quan các em sẽ có cảm xúc thẩm mĩ, trước tiên sẽ được thể hiện ở những nét bề ngoài đẹp hay xấu, bé nhỏ hay hoành tráng, sau đó là cảm xúc sẽ biểu hiện ở nội dung đồ dùng trực quan.
Với đồ dùng trực quan các em sẽ hiểu rõ nội dung của lịch sử Chính điều đó có tác dụng truyền cảm mạnh mẽ và sâu sắc, nó hình thành những phẩm chất đạo đức cần thiết cho mỗi con người, tinh thần yêu lao động, biết trân trọng giá trị người lao động, đồng tình với cuộc chiến tranh chính nghĩa, có thái độ đúng đắn với kẻ thù xâm lược làm nảy nở tinh thần yêu nước, đoàn kết dân tộc phấn đấu học tập và xây dựng quê hương đất nước.
Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử sẽ phát triển tư duy cho học sinh Rèn luyện học tập thông qua sử dụng đồ dùng trực quan sẽ giúp học sinh biết phân tích, nhận xét, phán đoán và sẽ giúp học sinh luyện tập khả năng diễn đạt Từ đó khi quan sát một vật thể nào đó, các em sẽ có cái nhìn nhạy bén, hình thành trong đầu các em những câu hỏi cần giải đáp.
7.1.1.3 Ý nghĩa của việc sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học
Phương tiện trực quan có ưu thế trong tạo biểu tượng sinh động cho học sinh Vì vậy trong dạy học lịch sử khi kết hợp sử dụng văn kiện Đảng với đồ dùng trực quan sẽ tạo ra hình ảnh chân thực về quá khứ Lí luận dạy học hiện đại xem nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản để học sinh trực tiếp quan sát, sử dụng đồ dùng học tập, nâng cao
nhận thức, rèn luyện kĩ năng thực hành… “Trong dạy học lịch sử, phương pháp dạy học trực quan góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh” [13; tr 141]
Trong dạy học lịch sử khi sử dụng văn kiện Đảng, nếu không cẩn thận thì giờ học lịch
sử dân tộc sẽ dễ bị trở thành giờ dạy học Lịch sử Đảng Các biện pháp sư phạm phải tập trung thể hiện sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử dân tộc chứ không phải là đề cao thái quá nguồn tư liệu này trong dạy học lịch sử, càng không phải “chệch hướng” biến giờ học lịch
sử dân tộc thành nghiên cứu văn kiện Văn kiện Đảng phải được chú ý sử dụng phù hợp với nội dung của bài học lịch sử cụ thể và đặt trong tổng thể các biện pháp dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông Nếu kết hợp văn kiên Đảng với đồ dùng trực quan sẽ giúp hạn chế được vấn đề này Sử dụng văn kiện Đảng phải kết hợp chặt chẽ với đồ dùng trực quan bởi lẽ
Trang 6nhiều văn kiện Đảng gắn với sự kiện lịch sử ở nhiều vị trí, không gian cụ thể, gắn với những nhân vật lịch sử cụ thể, với các vị lãnh đạo Đảng và nhà nước…
Hơn nữa, ngoài là một tài liệu tham khảo thì trong chương trình học một số văn kiện Đảng còn là những nội dung kiến thức cơ bản của bài học
Vì vậy, sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan giúp cho học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức, là chỗ dựa cho việc hình thành khái niệm, hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử Chẳng hạn, quan sát hình ảnh chân dung Nguyễn Ái Quốc (những năm 1930),
học sinh liên tưởng ngay đến hội nghị thành lập Đảng và “Chính cương vắn tắt”, “Sách lược vắn tắt” do Người soạn thảo và được Hội nghị thông qua, đó là những văn kiện với những nội
dung ngắn gọn nhưng đã chỉ ra được đường lối cho cách mạng Việt Nam Hay khi quan sát ảnh chân dung đồng chí Trần Phú, học sinh liên tưởng ngay đến Luận cương chính trị năm
1930 và nhớ lại nội dung của văn kiện này Nhìn hình ảnh hang Pác Bó, học sinh sẽ nhớ ra sự kiện Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VIII (tháng 5/1945) với những nội dung quan trọng trong việc chuyển hướng chỉ đạo chiến lược cách mạng và sự ra đời của Mặt trận Việt Minh Quan sát hình ảnh Nà Lừa, cây đa Tân Trào, mái đình Hồng Thái, học sinh dễ dàng nhận ra những địa danh lịch sử, nơi diễn ra hội nghị toàn quốc của Đảng, quốc dân đại hội Tân trào với những quyết định phát lệnh tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám năm 1945…
Tóm lại, sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với tài liệu trực quan có tác dụng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập lịch sử Trong giờ học, các em tỏ ra hào hứng phân biệt, ý kiến, tranh luận sôi nổi Nếu kết hợp tài liệu văn kiện Đảng với đồ dùng trực quan sẽ góp phần cơ bản nâng cao hiệu quả dạy học ở trường phổ thông.
7.1.2 Cơ sở thực tiễn.
7.1.2.1 Về phía giáo viên
Tất cả các giáo viên tuy nhận thức khác nhau về ý nghĩa của việc sử dụng văn kiện Đảng và đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử nhưng phần lớn đều thấy rõ sự cần thiết của công việc này Tuy vậy, một số giáo viên lại chưa nhận thức toàn diện, đầy đủ và sâu sắc về vấn đề này, nhất là chưa quyết tâm sử dụng Trong thực tế còn có nhiều mâu thuẫn giữa nhận thức và việc làm khi nhiều giáo viên cho rằng là cần thiết nhưng lại ngại khó thực hiện Thông thường giáo viên chỉ dừng lại ở việc thông báo một vài tài liệu trong văn kiện Đảng để minh họa cho sự kiện lịch sử đang học, có sử dụng đồ dùng trực quan nhưng nhiều khi còn qua loa, chiếu lệ Vấn đề sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan được đánh giá là hay nhưng để làm được không phải là dễ nên còn chưa được áp dụng nhiều.
7.1.2.2 Về phía học sinh
Hiện nay tình hình học tập môn lịch sử ở trường THPT đã được cải thiện hơn số em học sinh yêu thích môn lịch sử đã tăng Theo các em môn lịch sử giúp các em mở rộng thêm tầm hiểu biết về những vấn đề xã hội Qua đó hiểu rõ lịch sử nhân loại và lịch sử dân tộc Tuy nhiên bên cạnh đó còn có nhiều em chưa thực sự quan tâm thật sự đến môn lịch sử… Ngoài lí
do học lịch sử để phục vụ cho thi tốt nghiệp, đại học, các em nhận xét học lịch sử hiện nay quá khô khan, bài dài và khó nhớ Trong giờ học đa số các em đã tham gia xây dựng bài nhưng việc xây dựng bài còn mang tính chất chiếu lệ, khi kiểm tra cũng chỉ mong đạt điểm trung bình hoặc còn học với trạng thái uể oải, đối phó, không nghe giảng, không ghi chép, không làm bài tập hoặc thường xuyên sử dụng tài liệu khi kiểm tra Môn lịch sử thường có khối lượng được trình bày trong sách giáo khoa về nhiều con số, sự kiện, nội dung câu hỏi thường thiên về tái hiện kiến thức nên học sinh rât hay ỷ lại vào học thuộc lòng.
Đa số các em đều mong muốn một giờ học lịch sử sinh động và hấp dẫn hơn, các em
đề thích những giờ học thầy cô cho biết thêm nhiều kiến thức ngoài sách giáo khoa, những
Trang 7giờ học thầy cô sử dụng đồ dùng trực quan… Tóm lại các em, rất thích những giờ học áp dụng phương pháp dạy học mới, vì nó phát huy được khả năng tư duy, nhận thức chủ động, độc lập, sáng tạo của học sinh Các em thấy hứng thú hơn khi thấy tự mình góp phần tìm ra và nắm bắt những tri thức mới của nhân loại
7.1.2.3 Nguyên nhân của hiện trạng trên
Nguyên nhân đầu tiên chính ở ngay ý thức chủ quan của giáo viên Một số giáo viên vẫn chưa có cách nhìn nhận, đánh giá đúng về môn lịch sử, chưa thấy được chức năng của môn lịch sử nước ngoài việc cung cấp kiến thức còn góp phần quan trọng vào việc giáo dục truyền thống cách mạng, xây dựng lòng tin, niềm tự hào dân tộc cho học sinh Vì vậy, một bộ phận giáo viên chưa toàn tâm toàn ý, say mê với nghề, chưa tìm ra phương pháp dạy học sinh động, hấp dẫn, gây hứng thú, chú ý cho học sinh trong dạy học lịch sử.
Sách giáo khoa đã được đổi mới về nội dung, phong phú hơn về kênh hình và kênh chữ đồi hỏi giáo viên phải tích cực đổi mới phương pháp dạy học Tuy nhiên phương pháp dạy học của không ít giáo viên hiện nay là “đọc chép”, “độc thoại” phần lớn thời gian trên lớp, ở trên thầy làm việc là chính, phần lớn thời gian là thuyết trình của giáo viên mà không nêu ra những vấn đề nhận thức để cho học sinh làm việc Nếu có, giáo viên nêu ra câu hỏi vụn vặt, chưa kích thích tư duy học sinh, chưa đòi hỏi sự tập trung suy nghĩ để tìm câu trả lời, các
em chỉ cần dựa vào nội dung có sẵn trong sách giáo khoa để trả lời Như thế các em sẽ không chú ý, sao nhãng việc học, thậm chí làm mất trật tự hoặc làm việc riêng trong giờ.
Thứ hai, là do quan niệm chưa đúng về bộ môn lịch sử Từ các cấp lãnh đạo, quản lí giáo dục đến giáo viên, cha mẹ học sinh và cả học sinh nữa đều coi lịch sử là môn phụ Chính
vì vậy, các cấp quản lí giáo dục chưa quan tâm đầu tư cơ sở vật chất cho môn lịch sử, coi thường môn lịch sử Đối với giáo viên, do ý thức chủ quan nên nhìn nhận, đánh giá chưa đúng
về vai trò, chức năng của môn lịch sử Do đó, một số giáo viên chưa tâm huyết với nghề, chưa tìm ra phương pháp dạy học tích cực nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh Còn đối với cha mẹ học sinh cũng không thích con em mình học môn lịch sử mà hướng cho con mình học các môn tự nhiên để sau này thi vào các trường đại học có khả năng tiền đồ cao hơn và xin việc dễ hơn Từ đó, đa số học sinh học tập một cách đối phó, thời gian giành cho môn lịch sử chưa nhiều… làm cho bản thân giáo viên không hào hứng giảng dạy Cứ như thế, chất lượng dạy môn lịch sử không cao.
Thứ ba, hiện nay, việc đổi mới nội dung, chương trình sách giáo khoa và phương pháp dạy học yêu cầu giáo viên phải bắt kịp và cập nhật Sách giáo khoa mới đã phong phú hơn về kênh hình và kênh chữ đòi hỏi giáo viên phải tìm tòi sáng taọ và có những phương pháp dạy học tích cực, hợp lí để thu hút sự chú ý của học sinh Tuy nhiên, phương pháp dạy học của nhiều giáo viên vẫn còn bảo thủ, lạc hậu làm cho chất lượng dạy học bộ môn chưa cao Thực
tế, nhiều giáo viên chưa rõ tầm quan trọng và chưa hiểu đúng bản chất của đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, thậm chí một số giáo viên còn ngại đổi mới Do đó, nhiều giáo viên vẫn
áp dụng phương pháp dạy học cũ cho sách giáo khoa mới Hiện tượng “thầy đọc”, “trò chép” vẫn còn khá phổ biến Ở trên lớp, thầy vần làm việc là chính, phần lớn thời gian là “thuyết trình” của giáo viên mà không nêu ra những vấn đề nhận thức để cho học sinh cùng làm việc Nếu có, giáo viên mới chỉ nêu ra các câu hỏi vụn vặt, chưa kích thích được tư duy của học sinh, các em chỉ cần dựa vào những nội dung có sẵn trong sách giáo khoa để trả lời Như thế học sinh không hứng thú tìm hiểu về lịch sử Do đó không hình thành nề nếp học tập một cách thường xuyên.
Thứ tư, trong một tiết học có rất nhiều nội dung kiến thức mà thời gian có hạn, giáo viên phải biết lựa chọn những kiến thức cơ bản kết hợp với đồ dùng trực quan và nhiều tài liệu tham khảo khác để khắc sâu kiến thức cho học sinh Tuy nhiên, trên thực tế quá trình dạy học, giáo viên chủ yếu dựa vào sách giáo khoa, rất ít bổ sung kiến thức tham khảo để xay dựng những đoạn miêu tả, tường thuật… cho học sinh Thậm chí có một số giáo viên vẫn
Trang 8chưa chuẩn bị giáo án một cách chu đáo Do đó, bài học lịch sử trở nên khô khan, kém sinh động, không gây hứng thú học tập cho học sinh, các em chán học, không chú ý trong giờ Ngược lại, một số giáo viên lại đưa quá nhiều tài liệu tham khảo khiến học sinh không hiểu được những kiến thức cơ bản của bài học Bài học lúc này trở nên căng thẳng, nhồi nhét, học sinh không thể theo kịp.
Thứ năm, hiện nay ở các trường THPT cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học thiếu thốn Hầu hết các trường chưa có phòng học bộ môn Thậm chí, ở thư viện cũng không đủ tài liệu tham khảo cho giáo viên Còn đối với học sinh thì ít trường mở thư viện cho học sinh đọc tài liệu tham khảo Chính vì thế, học sinh không có điều kiện tìm hiểu về bộ môn.
Ngoài ra, còn phải kể đến yếu tố kinh tế thị trường tác động không nhỏ đến cả giáo viên và học sinh Do điều kiện khó khăn về kinh tế nên không ít giáo viên chưa quan tâm, chưa giành nhiều thời gian đến việc giảng dạy lịch sử
một cách hiệu quả còn học sinh “quay lưng lại với môn lịch sử”.
Từ lí luận và thực tiễn đã trình bày, là cơ sở để khẳng định sự cần thiết phải sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học Đó là cơ sở để tôi đưa ra những biện pháp thiết thực để sự dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan một cách hợp lí nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử trong tình hình hiện nay.
7.2 Các biện pháp sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 trong chương trình lớp 12 ban cơ bản.
7.2.1 Nội dung cơ bản của khóa trình lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở lớp 12 THPT ban cơ bản
Sách giáo khoa trình bày phong trào cách mạng qua các giai đoạn 1930 – 1935, 1936 –
1939, 1939 – 1945.
Hậu quả của khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 – 1933, sự bóc lột tàn bạo và những cuộc
khủng bố trắng của Pháp đã làm cho mâu thuẫn Đông Dương với Pháp trở nên gay gắt: “sự
áp bức bóc lột vô nhân đạo của đế quốc Pháp đã làm cho đồng bào ta hiểu rằng, có cách mạng thì sống, không có cách mạng thì chết” [2; tr 15] Phong trào cách mạng 1930 – 1931 đã
diễn ra trên một quy mô rộng lớn, với tính chất quyết liệt triệt để, đạt tới đỉnh cao là sự ra đời của Xô viết Nghệ Tĩnh Trước tình hình đó Đảng họp Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ nhất tháng 10 /1930.Dẫu bị đàn áp dã man, song phong trào cách mạng 1930 –
1931 được coi là cuộc diễn tập đầu tiên của Đảng cho Tổng khởi nghĩa Từ 1932 – 1935, phong trào cách mạng nước ta tạm thời lắng xuống, bước vào giai đoạn phục hồi, chuẩn bị cho một giai đoạn đấu tranh mới.
Cuộc vận động dân chủ 1936 – 1939 thể hiện rõ vai trò quan trọng của Đảng cộng sản Đông Dương trong việc tiếp thu sáng tạo đường lối của Quốc tế cộng sản cho phù hợp với thực tiễn đấu tranh trong nước Phong trào đã diễn ra dưới nhiều hình thức và đạt nhiều thành quả
Xuất phát từ những biến đổi của tình hình thế giới và trong nước khi chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, Đảng triệu tập hội nghị Trung ương lần thứ VI (11/1939) để quyết định chuyển hướng chỉ đạo chiến lược cách mạng Từ việc xác định rõ kẻ thù của nhân dân Đông Dương là đế quốc Pháp và tay sai phản động, phân tích mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam,
Đảng nhấn mạnh: “Vấn đề giải phóng dân tộc là nhiệm vụ hàng đầu và cấp bách nhất của cách mạng Đông Dương Mọi vấn đề cách mạng khác – kể cả vấn đề ruộng đất đều nhằm vào mục đích đó mà giải quyết” [22; tr 104] Để thực hiện điều đó Đảng chủ trương thành lâp mặt
trận dân tộc thống nhất,
Tháng 9/ 1940, phát xít Nhật nhảy vào xâm lược Đông Dương, thực dân Pháp đi từ hết
sự thỏa hiệp này đến thỏa hiệp khác với phát xít Nhật đẩy nhân dân ta vào cảnh “một cổ hai
Trang 9tròng”, mâu thuẫn giữa toàn thể nhân dân Đông Dương với Pháp – Nhật trở nên gay gắt không thể điều hòa Vận mệnh quốc gia đòi hỏi phải giải quyết bằng một cuộc đấu tranh một mất một còn của nhân dân với kẻ thù giành độc lập Vì vậy, các cuộc khởi nghĩa đã liên tiếp
nổ ra: Khởi nghĩa Bắc Sơn, khởi nghĩa Nam Kì, binh biến Đô Lương
Các cuộc khởi nghĩa trên đều bị thực dân Pháp, phát xít Nhật đàn áp đẫm máu, nhưng
nó chứng tỏ sức mạng quần chúng và đã để lại cho Đảng ta nhiều bài học kinh nghiệm quý báu Chính vì vậy, ba cuộc khởi nghĩa được coi là những phát súng đầu tiên báo hiệu thời kì đấu tranh mới của dân tộc ta
Trước những biến đổi mau lẹ của tình hình trong nước và quốc tế, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VIII (5/1941) tại Pác Bó – Cao Bằng để hoàn chỉnh đường lối cách mạng của Đảng đã đề ra trong hội nghị Trung ương Đảng lần thứ
VI Hội nghị tiếp tục khẳng định nhiệm vụ dân tộc là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, đề ra khẩu hiệu đấu tranh trong thời kì mới và quan trọng nhất là hội nghị đã thành lập mặt trận Việt Minh nhằm tập hợp đông đảo các lực lượng yêu nước Trên cơ sở đó mặt trận Việt Minh
đã xây dựng căn cứ địa cách mạng, xây dựng lực lượng chính trị trên cơ sở các hội cứu quốc, lực lượng vũ trang là đội “Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân”.
Sau đảo chính Nhật – Pháp (9/3/1945), Đảng đã phát động cao trào kháng Nhật cứu nước làm tiền đề cho tổng khởi nghĩa Cao trào diễn ra nhiều hình thức và thúc đẩy thời cơ cách mạng mau chóng chín muồi, lực lượng của ta nhanh chóng trưởng thành vượt bậc, kẻ thù bị khủng hoảng, hàng ngũ phân hóa… Ta chuẩn bị những tiền đề cần thiết để khi thời cơ đến, nhanh chóng chuyển từ khởi nghĩa từng phần sang khởi nghĩa toàn phần giành chính quyền trong cả nước.
Sau khi phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng đồng minh vô điều kiện, Đảng ta đã triệu tập Hội nghị toàn quốc (14 – 15/8/1945) và Quốc dân đại hội Tân Trào tại Tân Trào (Tuyên Quang) quyết định phát động tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.
7.2.2 Một số yêu cầu chung trong sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử.
Việc xác định các nguyên tắc sư phạm để sử dụng hiệu quả văn kiện Đảng kết hợp với
đồ dùng trực quan có ý nghĩa đặc biệt quan trọng giúp cho việc phát huy ưu thế của phương pháp bộ môn Đồng thời trên cơ sở đó đưa ra được các biện pháp sử dụng hợp lí Trong dạy học lịch sử dân tộc giai đoạn 1930 – 1945 khi kết hợp văn kiện Đảng với đồ dùng trực quan cần quán triệt một số nguyên tắc cơ bản sau:
- Tính tư tưởng: Việt Nam vẫn tiếp tực đi vào con đường XHCN với nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Giữ vững quan điểm lập trường là người cộng sản, trách nhiệm đặt lên vai những thầy cô giáo Nhà trường là môi trường thích hợp để định hướng thế
hệ trẻ đi theo con đường mà Đảng và chính phủ đã lựa chọn Đại hội Đại biểu toàn quốc lần
thứ VII (năm 1991) đã xác định mục tiêu giáo dục và đào tạo nhằm “nâng cao dân trí, đòa tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có tri thức, co tay nghề, có năng lực thực hành, tự chủ năng động và sáng tạo, có đạo đức cách mạng , có tinh thân yêu nước CNXH” Chính vì vậy, sử học đóng vai trò quan trọng mà sử học phục vụ chính trị rất
tốt, vì bản thân lịch sử là cuộc sống quá khứ diễn ra trên nhiều mặt có liên quan đến hiện tại Văn kiện Đảng có ưu thế quan trọng trong việc thể hiện tính tư tưởng Còn đồ dùng trực quan đưa học sinh trở về quá khứ “chân thực” nhận thức đúng, rõ đường lối chính trị của Đảng Thế nên đảm bảo tính tư tưởng là một nguyên tắc quan trọng trong việc xác định và thể hiện kiến thức trong sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan.
- Tính sư phạm: Khi thực hiện các biện pháp sư phạm nhằm sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan có hiệu quả phải căn cứ vào nhiều yếu tố, thể hiện được nội dung phù
Trang 10hợp với yêu cầu của từng bài, phù hợp với khả năng nhận thức của các em và đảm bảo đúng phương pháp khi dạy để giáo dục thẩm mĩ cũng như kĩ năng cần thiết
Không phải bài học lịch sử nào cũng có thể sử dụng tài liệu lịch sử như nhau, hoặc không phải chỗ nào có đồ dùng trực quan cũng có thể sử dụng kết hợp với văn kiện Đảng Với những bài học lịch sử sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan cần chú ý tính cân đối và phù hợp Điều đó đòi hỏi giáo viên phải có khả năng phân tích, khả năng tổng hợp hợp lí
Hơn nữa các biện pháp sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan đều phải dựa trên hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông bao gồm: Phương pháp thông tin – tái hiện, nhận thức lịch sử, tìm tòi – nghiên cứu Các phương pháp này kết hợp biện chứng với nhau, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông Việc sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan dựa vào phương pháp dạy học bộ môn sẽ phát huy hiệu quả của học sinh trong quá trình dạy học lịch sử Giáo viên phải kết hợp chặt chẽ lời nói sinh động, giàu hình ảnh, với sách giáo khoa và các phương tiện trực quan, các tài liệu học tập khác trong các hình thức tổ chức
để giờ học đạt hiệu quả.
Khi sử dụng văn kiện Đảng kết hợp đồ dùng trực quan thì bảo đảm tính vừa sức với học sinh là một yêu cầu quan trọng để nâng cao hiệu quả, giúp học sinh hứng thú học tập và đạt kết quả cao Giáo viên cần căn cứ vào khả năng nhận thức của học sinh để khai thác nội dung văn kiện kết hợp với đồ dùng trực quan cho phù hợp Không được “nhồi nhét” quá nhiều vấn đề không cần thiết hoặc quá khó hình dung, tưởng tượng, liên hệ… với học sinh sẽ phản tác dụng của công tác giáo dục Để thực hiện tốt nguyên tắc vừa sức trong học tập, giáo viên cần tính đến sự phù hợp kiến thức với lứa tuổi, tâm sinh lí cũng như khả năng của từng đối tượng.
- Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan phải góp phần phát triển các năng lực nhận thức của học sinh: Bên cạnh việc giáo dục phẩm chất con người cách mạng Việt Nam, còn phải hình thành trí tuệ, năng lực hành động cho học sinh Cuộc sống diễn ra vô cùng phức tạp, đòi hỏi con người phát huy tích cực theo nó Học sinh cần phải được trang bị khối lượng kiến thức nhất định để đáp ứng yêu cầu thực tế khách quan Để phát huy tối đa hiệu quả, văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan phải phản ánh đúng nội dung lịch sử, phản ánh đúng
sự thật lịch sử Vì thế, khi sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với đồ dùng trực quan phải cung cấp những sự kiện lịch sử đúng đắn nêu ra quy luật phát triển, rút ra được bài học kinh nghiệm nhằm phát triển năng lực nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học.
7.2.3 Biện pháp cụ thể.
7.2.3.1 Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với tranh ảnh lịch sử.
Tranh ảnh là một tư liệu quý hiếm, phản ánh một phần hiện thực của xã hội trong một giai đoạn nhất định Tranh ảnh lịch sử có ý nghĩa quan trọng đối với việc cung cấp các tri thức cho học sinh
Đó là những tài liệu trực quan giàu tính thuyết phục, tạo hứng thú say mê và tìm tòi, sáng tạo của học sinh, tạo ra những biểu tượng sinh động chân thực về quá khứ Vì vậy, việc khai thác
và sử dụng tranh ảnh là một biện pháp sư phạm quan trọng cung cấp nhận thức cho học sinh
Khi sử dụng tài liệu văn kiện Đảng với tranh ảnh lịch sử có ưu thế trong việc nâng cao nhận thức của học sinh và bồi dưỡng tình cảm đúng mực, trong sáng đối với sự kiện, hiện tượng lịch sử Bên cạnh sử dụng tranh ảnh kết hợp với đồ dùng trực quan giáo viên cần đặt ta những câu hỏi để tập trung sự thu hút, chú ý của các em, câu trả lời của các em là cơ sở để đánh giá trình độ của học sinh, qua đó có sự hướng dẫn, điều chỉnh về phương pháp cũng như nâng cao trình độ của giáo viên.
Trang 11Trong các loại tranh ảnh lịch sử, chân dung giữ một vai trò quan trọng Trong sách giáo khoa phổ thông, ảnh chân dung lịch sử thường của những nhân vật tiêu biểu, điển hình (những lãnh đạo phong trào cách mạng, những vị lãnh đạo Đảng và nhà nước…) Do vậy, việc kết hợp sử dụng chân dung lịch sử với văn kiện Đảng sẽ tạo ra một dấu ấn sâu đạm về nội dung kiến thức lịch sử Đây cũng là biện pháp tích cực để học sinh có những mối liên hệ, tái tạo hình ảnh của quá khứ Tuy nhiên sử dụng tranh ảnh chân dung không thôi đã không dễ, kết hợp với văn kiện Đảng càng khó hơn, cần đảm bảo các nguyên tắc chung.
Ví dụ, khi dạy bài 14: “Phong trào cách mạng 1930 – 1935”, mục 3: “Hội nghị lần thứ nhất Ban chấp hành Trung ương lâm thời Đảng cộng sản Việt Nam (tháng 10/1930)” [22;
tr 94], trước khi trình bày nội dung luận cương chính trị do đồng chí Trần Phú soạn thảo, giáo viên cho học sinh quan sát ảnh chân dung đồng chí Trần Phú và giới thiệu:
“Đồng chí Trần Phú sinh đúng ngày Quốc tế lao động (1/5/1904) tại Quảng Ngãi (nguyên quán Đức Thọ - Hà Tĩnh) Từ nhỏ đã pahir chịu cảnh cực khổ, cha mẹ mất sớm, phải tự tìm cách sinh sống và học tập Sau đó được nhờ bà con giúp đỡ, ông vào học tại trường Quốc học – Huế Là một học sinh rất giỏi, nuôi hoài bão lớn lao, ông nhanh chóng cảm tình rồi đi theo cách mạng, rồi trưởng thành được đào tạo tại trường Phương Đông của Quốc tế cộng sản Tại hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng tháng 10/1930, Trần Phú được bầu làm Tổng bí thư của Đảng cộng sản Đông Dương Bản luận cương được đồng chí Trần Phú soạn thảo ngay dưới hầm nhà của một viên chức người Pháp khi ông làm bồi bếp cho hắn ở số nhà 5B – Hàng Bông (Hà Nội) Chắc không bao giờ tên thực dân ấy có thể ngờ rằng người giúp việc bé nhỏ ấy lại đang bí mật làm một việc lớn lao, soạn thảo bản “khai tử” cho chính quyền thực dân ở Đông Dương và 15 năm sau, bản án ấy được thi hành.
Thật đau xót, ông bị bắt ngày 14/4/1931 do sự phản bội của Ngô Đức Trì Trong nhà tù đế quốc, ông chịu đựng mọi cực hình tra tấn dã man của kẻ thù, giữ vững phẩm tiết của người cách mạng Trước những dây phút cuối cùng của cuộc đời, ông nhắc nhở các đồng chí của mình “hãy giữ vững chí khí chiến đấu” Ông hi sinh lúc mới 27 tuổi đời, đó là một tổn thất lớn cho cách mạng nước nhà”.
Việc trình bày cuộc đời và hoạt động của Trần Phú gắn với giới thiệu nội dung cơ bản
trong các đoạn trích của “Luận cương chính trị” năm 1930: “Luận cương xác định những vấn
đề chiến lược và sách lược của cách mạng Đông Dương Cách mạng Đông Dương lúc đầu là cuộc cách mạng tư sản dân quyền, sau đó tiếp tục phát triển, bỏ qua thời kì tư bản chủ nghĩa, tiến thẳng lên con đường xã hội chủ nghĩa” [22; tr 94] Qua kết hợp ảnh chân dung tổng bí
thư Trần Phú với Luận cương chính trị sẽ khắc họa cho học sinh hình ảnh sâu đậm về một nhân vật tiêu biểu và một văn kiện Đảng điển hình của Đảng ta.
Khi dạy bài 16: “Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời”, khi giảng mục IV: “Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được thành lập (2/9/1945)” [22; tr 108], giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh chân dung: “Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập” và tường thuật: “Ngày 2/9/1945, Hà Nội tưng bừng, rực rỡ cờ và hoa mừng ngày độc lập Tại quảng trường Ba Đình lịch sử, trên lễ đài trang trọng, chủ tịch Hồ Chí Minh – vĩ lãnh tụ vĩ đại của dân tộc ta giản
dị, chỉnh tề trong bộ quần áo kaki cao cổ Cả biển người hướng về phía Bác, ai nấy đều muốn nhìn rõ khuôn mặt hiền từ, vầng trán mênh mông, đôi mắt sáng ngời và chòm râu thưa, dài trông rất trang nghiêm và vô cùng thân thương, gần gũi Với giọng nói trầm ấm, mang âm sắc của miền quê xứ Nghệ, người dõng dạc tuyên bố: “Tất cả các dân tộc sinh ra trên thế giới đều có quyền bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do… Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được” [4; tr 1].
Biện pháp sư phạm đó có tác dụng củng cố, khắc sâu kiến thức lịch sử cho học sinh Đông thời bồi dưỡng tình cảm tôn kính của các em đối với lãnh tụ.