Tài liệu do phòng hướng dẫn quốc tế, công ty TNHH MTV Dịch vụ Lữ hành Saigontourist tổng hợp các lưu ý về vấn đề giữ gìn tài nguyên môi trường đối với hướng dẫn viên du lịch khi hành nghề, nhằm đảm bảo ý thức hướng dẫn viên trong việc giữ gìn và phát triển tài nguyên môi trường.
Trang 1CÁC YÊU CẦU ĐỐI VỚI HƯỚNG DẪN VIÊN KHI THỰC HIỆN VAI TRÒ
HƯỚNG DẪN ĐOÀN
Ngoài các công việc chuyên môn nghiệp vụ, hướng dẫn viên (HDV) cần đóng vai trò tích cực trong việc tuyên truyền và thực hiện việc bảo vệ môi trường, tạo sự phát triển
du lịch bền vững ở địa phương và cộng đồng
Hầu hết các hãng du lịch hiện nay đều đã ký thỏa thuận cam kết thực hiện nghĩa vụ của mình trong việc cùng nhau phát triển bền vững, vì vậy cùng với các bộ phận khác như bộ phận ký kết nhà hàng-khách sạn, hành chánh nhân sự, nhà xe, HDV sẽ phải là người có hiểu biết và giúp khách nhận biết các giá trị lịch sử, văn hóa và tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam, mang đến cho khách sản phẩm đúng chất lượng, đồng thời cùng chung tay bảo vệ các di sản thiên nhiên và lịch sử văn hóa đó, tránh gây tác động/tác hại lên di sản
Công ty chúng ta cũng đã tham gia Tổ chức quốc tế về du lịch bền vững (Sustainable Travel International Organization) vì vậy sẽ có bên thứ ba theo dõi, đánh giá trong các đoàn du lịch, vì vậy, các anh chị em lưu ý làm tốt vai trò của mình trong mỗi đoàn theo các chỉ dẫn mà Phòng Hướng dẫn sẽ cung cấp sau đây:
I Bản thân HDV:
- HDV phải gương mẫu về việc tôn trọng danh lam thắng cảnh: không vứt rác bừa bãi và thể hiện sự trân trọng di tích và văn hĩa bản địa
- Nhắc nhở khách sử dụng tiết kiệm nguồn nước và năng lượng
- Nhắc khách những lưu ý khi chụp hình phong cảnh và người địa phương (nơi nào được phép, nơi nào không được phép)
- Khi tham quan bằng xe hai cầu, yêu cầu lái xe chạy cẩn thận, không lạng lách làm hại cây rừng, hệ động thực vật
- Không khạc nhổ, xả rác không đúng nơi qui định
- Tạo điều kiện để khách thưởng thức và tiếp xúc với đời sống, sắc màu bản địa, sản vật địa phương, nhưng tuyệt đối không giới thiệu, quảng cáo, chào mời khách những động thực vật quý hiếm hoặc nằm trong danh sách cấm…
- Đánh thức ở du khách mối quan tâm, lòng yêu thiên nhiên, yêu văn hóa địa phương và môi trường
- HDV cần nhìn thấy trước để dặn dò và ngăn chặn những hành vi xâm hại thiên nhiên, và di sản văn hóa (nếu có) của du khách ]
Trang 2- HDV cũng cần góp phần chỉ dẫn, nhắc nhở các điểm tham quan, nhà hàng, … để họ tuân thủ tốt việc an toàn lao động, lưu thông đường thủy, giữ gìn vệ sinh, có thùng rác và nhà vệ sinh để khách sử dụng, …
- HDV nắm rõ và dặn dò du khách về luật bảo vệ di sản trước khi đến một di sản thiên nhiên, văn hóa, lịch sử hoặc trước khi khách thưởng thức một chương trình tái hiện một giá trị văn hóa phi vật thể
- HDV dặn dò khách trước về cách ăn mặc phù hợp với điểm tham quan
- Thông tin về những tác hại con người vô tình hay cố ý gây ra đối với môi trường sống phải là một trong các đề tài mà HDV truyền đạt đến khách trong mỗi chuyến
đi
- Việc bóc lột lao động trẻ em và xâm hại tình dục trẻ em là không thể chấp nhận
- Cần sử dụng sản phẩm thân thiện môi trường hay có thể tái chế Ủng hộ những nơi sản xuất có hệ thống xử lý chất thải tốt và hạn chế tác động sinh ra do hiệu ứng nhà kính
- Bảo đảm du khách thoải mái và hài lòng sau chuyến đi
II Những điều cần biết thêm để chuyện trò và định hướng hành động cho khách:
i Các tác động của du lịch đến con người:
- Cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch sẽ có những tác động tiêu cực nhất định đối với tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống của dân bản địa
- Du lịch càng phát triển, nguồn tài nguyên nước và năng lượng càng bị ảnh hưởng và dễ bị ô nhiễm, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa
- Các hoạt động du lịch như thể thao, tham quan, lặn biển, mua hàng lưu niệm sẽ làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái, tầng san hô,…
- Số lượng rác thải rắn khổng lồ 35 triệu tấn/năm từ ngành du lịch, tương đương số lượng rác thải của nước Pháp/năm
- Các hoạt động vận chuyển và du lịch, nghỉ dưỡng làm gia tăng lượng khí thải, chiếm từ 4–6% tổng lượng khí thải toàn cầu và bằng lượng khí thải của Canada, Hàn Quốc và Brazin cộng lại
ii.Tầm quan trọng của đa dạng sinh học:
- Nhờ vào các nguồn tài nguyên rừng, sản phẩm nông nghiệp và nguồn tài nguyên nước, các quốc gia đang phát triển đang thu hút số lượng lớn khách du lịch từ khắp nơi
- 60% các tour du lịch là nhằm khám phá thiên nhiên và người ta thấy 1,8 triệu chủng loài động thực vật trên trái đất bị ảnh hưởng và tuyệt chủng là do tác động của con người, nhanh hơn 100 lần so với tốc độ tự nhiên
Trang 3- Các hoạt động của con người, sự khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên, biến đổi khí hậu toàn cầu và ô nhiễm đe dọa đến hệ sinh thái
- Để phát triển du lịch tốt, chúng ta cần có những chính sách và hướng dẫn cho du khách các thói quen du lịch nhằm bảo vệ hệ động thực vật và nguồn tài nguyên nước, rừng
iii.Nước sạch cho mọi người: thách thức của thế kỷ 21:
- Dân số thế giới sẽ tăng nhanh từ 6,7 tỉ người năm 2010 lên 8 tỉ người năm 2030 1,1
tỉ người sẽ khơng cĩ cơ hội tiếp cận nguồn nước sạch và gần 900 triệu người sử dụng nước khơng sạch
- 3900 trẻ em tử vong mỗi ngày vì sử dụng nước bẩn và điều kiện vệ sinh kém
- 2,5 triệu người cịn thiếu những điều kiện vệ sinh tối thiểu
- Dân số tăng nhanh sẽ làm tăng lượng nước tiêu thụ Các hoạt động nơng nghiệp tiêu thụ đến 70 % lượng nước sử dụng tồn cầu Các quốc gia phương Tây và các hoạt động du lịch sử dụng quá mức nguồn nước
- Sinh hoạt hàng ngày, sử dụng hĩa chất và rác thải là những nguyên nhân chính gây ra
ơ nhiễm nguồn nước ngầm
- Nguy cơ xảy ra xung đột giữa các quốc gia nhằm tiếp cận nguồn nước sạch
- Nguồn nước sẽ càng khan hiếm do hạn hán ngày càng tăng
iv Sự tuyệt chủng của các loài động vật quí hiếm:
- Biến đổi khí hậu, ơ nhiễm, thiếu nước, hoạt động con người là những tác nhân chính làm biến mất ngày càng nhiều các lồi động vật
- Một hoặc nhiều lồi động vật sẽ bị ảnh hưởng, thậm chí cĩ nguy cơ tuyệt chủng khi một lồi động vật biến mất
- Cuộc sống của 15.589 lồi động vật bị đe dọa 700 lồi động vật cĩ nguy cơ tuyệt chủng trong đĩ cĩ 23% động vật cĩ vú, 12% lồi chim , 42% lồi rùa và 32% lồi lưỡng tính 1% lồi động vật biến mất mỗi năm
- Hoạt động buơn bán động thực vật là một trong những nguyên nhân làm biến mất một số lồi vẹt, đồi mồi, …
- Hoat động du lịch làm xáo trộn mơi trường sống, hoạt động đi săn trong du lịch ngày càng tăng làm thay đổi, mất đi hình ảnh của hình thức săn bắn truyền thống vì nhu cầu dinh dưỡng và làm biến mất một số lồi động vật
v Việc bảo vệ tài nguyên biển:
- Hệ sinh thái biển là tập hợp các lồi động vật ( tơm cá, động vật cĩ vú… ) và hệ thực vật ( san hơ, rong tảo….) cĩ quan hệ hữu cơ mật thiết với nhau
- Du lịch biển thu hút nhiều du khách, các hoạt động du lịch như bơi lặn, câu, tham quan bằng thuyền … làm gia tăng lượng rác thải
- Các du khách thường cĩ xu hướng đưa mồi cho cá ăn để dụ chúng đến gần quan sát, điều này làm thay đổi thĩi quen ăn tự nhiên của một số lồi, chúng suy yếu dần và chết Một số du khách vơ ý thức quăng ném vơ tội vạ túi ni lơng, rác thải trực tiếp
Trang 4- Biển địa Trung Hải là một trong 25 vùng có hệ sinh thái biển ựa dạng nhất hành tinh, chỉ chiếm 0,8% diện tắch ựại dương và 0,3% trữ lượng nước nhưng có ựến 12000 loài ựược xác ựịnh, chiếm khoảng 7-8%
- được mệnh danh là Amazone của các ựại dương, vùng biển xung quanh 6 quốc gia Indonesia, Philippin, Malaysia, Papouasie New Guinee, Quần ựảo Salomon và đông Timor có diện tắch 5,7 triệu km2, nơi tập trung của 30% lượng san hô với 76% loài san hô và hơn 35 % loài cá sống trong các dãy san hô, là nguồn dinh dưỡng nuôi sống cho hơn 100 triệu người
vi.Nhỏõng taũng san hoâ ngaàm:
- Gần 1/3 lượng san hô biến mất hoặc hư hại do các hoạt ựộng khai thác quá mức, du lịch và hiện tượng Trái ựất nóng dần lên điều này làm hàng triệu loài ựộng, thực vật
bị nguy hại, ảnh hưởng ựến ựời sống của hàng tỉ người
- Mặc dù chỉ chiếm 0,25 diện tắch nước, những rặng san hô là nguồn sống cho hơn 1,5
tỉ người, là Ộmái ấmỢ cho khoảng từ 1 ựến 3 triệu loài sinh vật biển ( chúng ta cũng chỉ xác ựịnh tên của 10% loài)Ầ1/3 loài cá có nguy cơ bị tiêu diệt
- Tổng diện tắch san hô ước tắnh trải dài từ 112.000 km2 ựến 4 triệu km2 tại hơn 100 quốc gia
- Khoảng 500 triệu người phụ thuộc vào nguồn thủy sản từ các rặng san hô
- 70 % các dãy san hô bị thiệt hại do sự bất cẩn của du khách khi bơi lặn, rác thải trực tiếp xuống biển và các nguồn ô nhiễm khác
- Chúng ta cần thay ựổi hành vi, thói quen du lịch, mỗi du khách tham gia hành ựộng góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên vô giá này
vii.Rỏụng ngaảp maẻn:
- Các rễ, nhánh cây rừng ngập mặn là thành lũy thiên nhiên làm giảm sức mạnh các cơn sóng thần Năm 1960, không người nào thiệt mạng khi sóng thần tràn vào vùng biển Banglades và khá nhiều người dân ựào Nias ở Indonesia may mắn sống sót trong ựợt sóng thần ngày 26/12/2004 nhờ vào hệ thống rừng ngập mặn này dù cho ựảo Nias nằm ngay sát vùng tâm chấn
- Nơi lưu trữ nhiều hệ thực vật, cung cấp gỗ tốt bền cho xây dựng và chất ựốt sưởi cho người dân trong vùng Theo y học cổ truyền của người Philippin, rễ cây sú, vẹt giúp ựiều trị một số căn bệnh, trong khi ựó người dân Kenya và Cộng hòa Tanzania dùng
gỗ ựước làm hệ thống kèo cột khi xây dựng nhà ở
- Mang lại nguồn sống quắ giá cho cư dân, thống kê cho thấy mỗi hecta rừng ngập mặn tại Philippin cung cấp mỗi năm 400 kg cá, tôm, cua và ựộng vật thân mềm
- Góp phần ngọt hóa các vùng ngập mặn Nhưng hiện các vùng ngập mặn ựang trong tình trạng báo ựộng, một lượng lớn rừng ngập mặn ựã biến mất từ 20 năm trở lại ựây Diện tắch rừng ngập mặn giảm từ 19,8 triệu ha năm 1980 xuống còn 15,2 triệu ha năm 2005
- được trồng nhiều tại vùng biển của 96 quốc gia (Indonesia, Úc, Braxin, Nigeria, MexicoẦ)
Trang 5- Chúng ta phá bỏ các khu rừng ngập mặn tự nhiên, lấn biển xây dựng các khu nghĩ dưỡng, villa, khách sạn
- Vì những đặc tính quan trọng nêu trên, chúng ta cần ý thức sừ dụng cĩ trách nhiệm
và hợp lí nguồn tài nguyên thiên nhiên này
viii.Núi và các khu bảo tồn tự nhiên:
- Nhiều thắng cảnh đẹp, hệ sinh thái đa dạng, khơng khí trong lành là những yếu tố khiến 20% du khách chọn lựa du lịch tại các vùng núi và số lượng khách ngày càng gia tăng Hơn 1/2 dân số thế giới khai thác nguồn tài nguyên này
- Ngành du lịch gĩp phần phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống cư dân vùng núi nhưng cũng là mối nguy cho cơng việc bảo tồn các tài nguyên thiên nhiên
và giá trị văn hĩa
- Khoảng 12% dân số sinh sống ở các vùng núi, 14% khác cư ngụ gần các khu vực này
- Con người khai thác 80% trữ lượng nước ngọt tồn cầu cũng như lương thực, năng lượng, than củi và khống sản từ các vùng địa lí này
- Mật độ dân số tại các vùng núi Nam Mỹ, Hymalaya, Châu Phi khá cao
- Cư dân vùng cao sống rải rác theo từng cộng đồng nhỏ riêng biệt, hoạt động thương mại chủ yếu dựa trên sự trao đổi hàng hĩa và nơng nghiệp phụ thuộc vào nguồn tài nguyên thiên nhiên nên dễ dàng bị tác động bởi các hoạt động du lịch như cắm trại, hoạt động leo núi, du ngoạn, trị chơi dưới nước, trượt tuyết Du khách thường tập trung co cụm tại một số nơi nhất định, gĩp phần gia tăng tiếng ồn, ơ nhiễm và tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên ….Chúng ta cần hạn chế các hoạt động du lịch và phân bố số lượng du khách một cách khoa học nhằm hạn chế tối đa những tác động tiêu cực đến mơi trường sống
ix Tài nguyên rừng và đa dạng sinh học:
- là nguồn sống của nhân loại: rừng giúp giữ đất, bảo vệ bầu khí quyển và giảm thiểu tác hại của hiện tượng Trái đất nĩng dần lên
- 6 tỉ người trên thế giới sử dụng cây rừng như là nguồn cung cấp gỗ để xây dựng nhà cửa, sưởi ấm, sản xuất giấy, đồ gỗ gia dụng, áp lực của con người lên hệ thống rừng
là rất lớn
- Tổng diện tích rừng tồn cầu là xấp xỉ 4 tỉ hecta
- 13 triệu hecta rừng biến mất mỗi năm, nghĩa là 28 hecta mỗi phút, nơi mà 50% hệ động thực vật hiện diện
- Gỗ là nguồn cung cấp năng lượng chủ yếu cho 3 tỉ người trên hành tinh
- 75 % dân số thế giới sử dụng cây cỏ để chữa bệnh
- Các hoạt động du lịch ngày càng tăng, xáo trộn khơng gian yên tĩnh của các lồi động vật làm thay đổi thĩi quen sinh hoạt của chúng
- Nạn cháy rừng ngày càng thường xuyên, một sơ suất nhỏ của du khách (tàn thuốc, chai thủy tinh, que diêm….) cĩ thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng
Trang 6- Sa mạc chiếm 34 % diện tích đất liền và là nơi sinh sống của khoảng 2 tỉ người
- Mỗi vùng sa mạc thường cĩ những giá trị truyền thống văn hĩa đặc trưng độc đáo (tác phẩm nghệ thuật, cơng cụ lao động, đồ trang sức, vũ khí, lăng mộ… ) những giá trị nhân văn này thường dễ dàng bị tác động khi ngày càng nhiều du khách tới tham quan tìm hiểu nên việc quảng bá cần được thực hiện một cách hợp lí để đảm bảo sự bền vững
- Cư dân vùng sa mạc thường bị buộc phải rời xa nơi sinh sống lâu đời của họ và theo thời gian cũng như khoảng cách địa lí họ sẽ đánh mất truyền thống và tri thức Khai thác du lịch cĩ kiểm sốt và tơn trọng văn hĩa địa phương sẽ gĩp phần “giữ chân” cư dân bản địa và bảo tồn giá trị truyền thống
- Cảm giác tự do khi thăm quan các sa mạc vơ tình làm cho du khách quên mất rằng họ đang sử dụng các phương tiện gây ơ nhiễm, thoải mái xả rác và khai thác quá mức các tài nguyên thiên nhiên, nguồn nước, tha hồ dẫm đạp các sa mạc…Chính sự dửng dưng này theo nhiều cấp độ khác nhau gây tổn hại đến hệ sinh thái và đa dạng sinh học của vùng hoang mạc
xi Sự mài mòn các giá trị truyền thống và văn hóa địa phương:
- Bản sắc văn hĩa là linh hồn của một quốc gia, khi du lịch trở nên phổ biến, sự giao lưu của các dân tộc cĩ nguồn gốc khác nhau dẫn đến những biến đổi về văn hĩa và truyền thống Hiện tượng giao thoa văn hĩa được xem như hiển nhiên Khi mà các du khách mang theo mình máy quay phim, chụp ảnh, thiết bị khoa học cơng nghệ, trang sức, tiền bạc…., lối sống phương Tây và chủ nghĩa tiêu thụ được tơn vinh sẽ ảnh hưởng nhất định đến văn hĩa bản địa
- Lối sống, văn hĩa, truyền thống là yếu tố hấp dẫn du khách, chúng ta cần bảo tồn các giá trị này để giữ vững bản sắc riêng chứ khơng nhằm thỏa mãn nhu cầu sở thích của
du khách Thật đáng tiếc khi một số các lễ hội và hoạt động văn hĩa dân gian đặc sắc tại một số quốc gia được tổ chức một cách hình thức và người dân buộc phải tham gia
“đĩng kịch”
- Các hoạt động văn hĩa truyền thống dần bị thay thế bởi những hoạt động văn hĩa mang hình thức du lịch khi du khách tràn tới Người dân “kiếm tiền” dễ dàng hơn nhưng nên nhớ là du lịch chỉ nhất thời, khơng bền vững và cĩ thể chấm dứt ngày một ngày hai, người dân khơng nên đặt cược tất cả vào du lịch và chỉ nên xem du lịch như
là một nguồn thu nhập thêm và sẽ rất nguy hại khi du khách bỏ đi vì khi đĩ họ khơng cịn nguồn thu nhập hấp dẫn nữa
- Khi con người mất niềm tin vào nền văn hĩa riêng của họ và khi giới trẻ đoạn tuyệt với các giá trị truyền thống, họ sẽ dễ dàng du nhập các giá trị văn hĩa khác phù hợp với họ
xii Du lịch tình dục:
- Gần 3 triệu trẻ em là nạn nhân của các vụ xâm hại tình dục
- 1/3 gái mại dâm tại Thái Lan dưới 18 tuổi
- Khoảng 100.000 gái mại dâm trong đĩ 20% -30% là trẻ em tại các thành phố lớn của
Ấn ðộ
Trang 7- Số lượng lớn trẻ em bị bỏ rơi hoặc sống lang thang trên đường phố được ghi nhận tại các quốc gia Nam Mỹ
- Tại nhiều quốc gia, trẻ em tuổi vị thành niên bị xâm hại tình dục gánh chịu những hậu quả tâm sinh lí nặng nề, kéo dài và dễ dàng trở thành thành viên của các băng nhĩm tội phạm trẻ em
- Một số du khách cĩ nhu cầu tình dục tại địa phương nơi đến do họ nghĩ rằng mình cĩ tiền, thích những trải nghiệm mới, khơng bị trừng phạt bởi pháp luật, xa gia đình nên khơng ai biết hoặc cịn do họ nắm thơng tin sai lệch về đất nước mà họ tham quan
Họ thường biện hộ rằng đĩ khơng phải là xâm hại tình dục mà “đơn giản chỉ là giúp đối tượng tình dục kiếm sống và phụ giúp gia đình họ” hoặc “ tại quốc gia đĩ, phong tục tập quán hồn tồn khác”
- Ngay cả khi lạm dụng trẻ em ở nước ngồi, du khách vẫn sẽ bị truy tố trước pháp luật
xiii Tiêu thụ hàng giả, hàng nhái:
- Nạn sản xuất hàng nhái gây nguy hại đến nhân quyền, làm gia tăng tình trạng lao động bất hợp pháp trong điều kiện làm việc tồi tàn, lạm dụng lao động trẻ em
- Việc tiêu thụ hàng giả (quần áo, thiết bị điện tử, thuốc men, đồ dung lắp ghép….) gĩp phần làm gia tăng tình trạng buơn lậu (ma túy, đồ trộm cắp…) và mang lại nguồn tài chính cho các băng đảng tội phạm
- Hàng giả kém chất lượng gây nguy hại đến an tồn và sức khỏe của du khách Các sản phẩm này thường khơng tái chế được, gây ơ nhiễm
- Những mặt hàng thường bị sao chép: túi da, mắt kiếng, đồng hồ, quần áo thời trang của các nhãn hiệu danh tiếng, các mặt hàng thủ cơng mỹ nghệ (nữ trang, tranh tượng…) ảnh hưởng đến ngành nghề thủ cơng truyền thống và cuộc sống của cư dân địa phương
PHÒNG HƯỚNG DẪN (Nội dung này có tham khảo tài liệu của hãng CLUBMED gởi ngày 15/7/2011)