SKKN: Giảng dạy tác phẩm văn học trong chương trình ngữ văn THPT theo hướng tiếp cận STEAM Trong xu thế dạy học ngày nay, đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học là một yêu cầu thiết yếu trong giáo dục. Việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy và học ngữ văn theo hướng tiếp cận STEAM cũng nằm trong xu thế này. Ứng dụng mô hình dạy học mới cũng là một cách để đổi mới phương pháp dạy học trong mỗi tiết học. Dạy học theo hướng tiếp cận STEAM không chỉ có thể áp dụng với các môn tự nhiên và công nghệ mà cũng có thể được vận dụng trong dạy học các môn xã hội. Có thể nói, việc dạy học tiếp cận STEAM trong giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói riêng và dạy học nói chung đã thu được nhiều kết quả khả quan, tạo nên sự chuyển biến trong dạy học, nhất là mặt phương pháp. Ngữ văn là một môn học có vai trò quan trọng trong việc trau dồi tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Thông qua bộ môn cùng với sự truyền thụ của người thầy, các em sẽ lĩnh hội được cái hay, cái đẹp ở mỗi tác phẩm văn học. Với nét đặc thù riêng của bộ môn, trong từng bài học cụ thể việc vận dụng mô hình STEAM sẽ đem lại sự thay đổi đáng kể trong phương pháp giáo dục cũng như cách thức tiếp thu tri thức của người học. Để học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp của mỗi tác phẩm văn học thì người giáo viên phải lựa chọn cho mình một cách vận dụng mô hình STEAM sao cho có hiệu quả nhất . Theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy và học hiện nay, học sinh là trung tâm, là chủ thể của các hoạt động dạy học và thực hành sáng tạo; giáo viên là người thiết kế, hướng dẫn, gợi mở để các em tìm hiểu kiến thức, trao đổi, thảo luận để đưa ra cách hiểu, cách cảm, trình bày những sản phẩm thông qua các giờ học bởi vậy vận dụng mô hình dạy học STEAM trong dạy học tác phẩm văn chương là một cách để đạt được những mục tiêu trên.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Trường:
Đề tài
DẠY TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG TIẾP CẬN
STEAM
- Họ và tên người thực hiện:
- Chức vụ: Giáo viên
… , ngày 20 tháng 4 năm 2020
Trang 2MỤC LỤC
7 I Cơ sở lí luận và thực tiễn 5
12 2 Hình thành kiến thức mới 8
15 5 Vận dụng cao, tìm tòi mở rộng 11
16 III Bài học kinh nghiệm khi vận dụng mô hình STEAM trong
dạy học tác phẩm văn hoc trong chương trình THPT
12
17 IV Thực hành thiết kế bài học vào tiết học cụ thể 13
Trang 3A ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong xu thế dạy học ngày nay, đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học là một yêu cầu thiết yếu trong giáo dục Việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy và học ngữ văn theo hướng tiếp cận STEAM cũng nằm trong xu thế này Ứng dụng mô hình dạy học mới cũng là một cách để đổi mới phương pháp dạy học trong mỗi tiết học Dạy học theo hướng tiếp cận STEAM không chỉ có thể áp dụng với các môn tự nhiên và công nghệ mà cũng có thể được vận dụng trong dạy học các môn xã hội Có thể nói, việc dạy học tiếp cận STEAM trong giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói riêng và dạy học nói chung đã thu được nhiều kết quả khả quan, tạo nên sự chuyển biến trong dạy học, nhất là mặt phương pháp Ngữ văn là một môn học có vai trò quan trọng trong việc trau dồi tư tưởng, tình cảm cho học sinh Thông qua bộ môn cùng với sự truyền thụ của người thầy, các em sẽ lĩnh hội được cái hay, cái đẹp ở mỗi tác phẩm văn học Với nét đặc thù riêng của bộ môn, trong từng bài học cụ thể việc vận dụng mô hình STEAM sẽ đem lại sự thay đổi đáng kể trong phương pháp giáo dục cũng như cách thức tiếp thu tri thức của người học
Để học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp của mỗi tác phẩm văn học thì người giáo viên phải lựa chọn cho mình một cách vận dụng mô hình STEAM sao cho có hiệu quả nhất Theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy và học hiện nay, học sinh là trung tâm, là chủ thể của các hoạt động dạy - học và thực hành sáng tạo; giáo viên là người thiết kế, hướng dẫn, gợi mở để các em tìm hiểu kiến thức, trao đổi, thảo luận để đưa ra cách hiểu, cách cảm, trình bày những sản phẩm thông qua các giờ học bởi vậy vận dụng mô hình dạy học STEAM trong dạy học tác phẩm văn chương là một cách để đạt được những mục tiêu trên
Trang 4Đổi mới phương pháp dạy văn theo hướng cách tiếp cận STEAM trong giảng dạy có nhiều hình thức và tùy theo sự sáng tạo của mỗi giáo viên Một trong những cách làm hiệu quả mà tôi đã và đang thực hiện tại trường THPT Chuyên Lào Cai trong năm học vừa qua là dạy học tác phẩm văn học theo hướng tiếp cận
STEAM Trong bài viết này, tôi đã chọn nghiên cứu và đưa ra vấn đề: “Dạy học
tác phẩm văn học trong chương trình ngữ văn 10 THPT theo hướng tiếp cận STEAM” Đây là một trong những biện pháp có hiệu quả thiết thực, đáp ứng được
phần nào yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học của chúng tôi
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Đưa ra đề tài này, người nghiên cứu thông qua hoạt động hướng dẫn học sinh hướng đến mục tiêu:
- Bước đầu đưa ra được định hướng các bước thiết kế hướng dẫn học tập theo hướng tiếp cận STEAM trong các tiết ngữ văn dạy học tác phẩm văn chương
- Nâng cao chất lượng dạy học môn ngữ văn
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Học sinh trung học phổ thông khối …
- Tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn THPT
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Sáng kiến đã sử dụng các phương pháp sau
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp điều tra
Trang 5B NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận và thực tiễn.
1 Cơ sở lí luận.
STEAM (Chữ viết tắt được tạo thành bởi các thuật ngữ STEAM – viết tắt của Science (khoa học), technology (công nghệ), Engineering (kĩ thuật) và Mathematics (Toán học) và Art (Nghệ thuật) là một mô hình dạy học theo phương pháp tiếp cận giáo dục kiểu mới, trong đó kiến thức Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học, Nghệ thuật cùng được sử dụng để giảng dạy và hướng dẫn học sinh STEAM là một sự chuyển đổi từ cách thức giáo dục truyền thống, dựa vào tiêu chuẩn điểm số để đánh giá sang một phương pháp giáo dục hiện đại, toàn diện hơn, trong đó quá trình học tập và kết quả cùng được xem trọng như nhau STEAM
là ý tưởng sáng tạo ban đầu của trường Thiết kế Rhode Island (Mỹ) dsau đó được
sử dụng bởi nhiều nhà giáo dục và dần trở thành mô hình giáo dục được áp dụng rộng rãi ở Hoa Kỳ và một số quốc gia trên toàn thế giới
Thực chất STEAM chính là mô hình giáo dục hiệu quả được tiến hành trên cơ
sở dạy học tích hợp liên môn, nhằm hình thành và phát triển các nhóm năng lực cần thiết và cốt lõi cho công dân thế kỉ XXI Các kiến thức và kỹ năng được hình thành cũng không nặng lý thuyết mà được tích hợp, lồng ghép, bổ trợ vào mọi hoạt động thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày, giúp cho người học khi đi vào thực tiễn cuộc sống sẽ dễ dàng hòa nhập với môi trường sống của cộng đồng trong nước và quốc
tế Mô hình này nhằm đáp ứng những yêu cầu của thời đại kĩ nghệ, đưa người học
dễ dàng hòa nhập xu thế toàn cầu hóa, tưng bước xây dựng những phẩm chất, kĩ năng và thái độ làm việc tích cực, sáng tạo
2 Cơ sở thực tiễn
Trang 62.1 Vai trò của việc dạy học theo hướng tiếp cận STEAM trong dạy học Ngữ văn
Giáo dục theo hướng tiếp cận STEAM đóng vai trò rất lớn trong việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh vì nó hình thành được khả năng sáng tạo, chủ động, tích cực; kích thích được mong muốn và nhu cầu giao tiếp của từng đối tượng người học Trong dạy học ngữ văn, việc ứng dụng và lựa chọn mô hình giáo dục này sẽ tạo được sự thay đổi trong cách thức tiếp cận của học sinh và dạy học của học sinh Dạy học theo hướng tiếp cận STEAM tạo được hứng thú cho người học, đặt người học vào trung tâm quá trình dạy và học từ đó hình thành phẩm chất, năng lực toàn diện hơn cho học sinh
Mô hình giáo dục STEAM có ưu điểm hơn phương pháp giáo dục truyền thống ở việc tích hợp yếu tố khoa học, công nghệ và yếu tố nghệ thuật (âm nhạc, hội họa, mỹ thuật ) giúp học sinh phát hiện năng lực tiềm ẩn , cân bằng cuộc sống, thể hiện chính mình Đặc điểm cơ bản này của mô hình giáo dục STEAM sẽ
vô cùng cần thiết cho việc phát triển những mục tiêu dạy học của môn Ngữ văn
2.2 Vai trò của việc dạy học theo hướng tiếp cận STEAM trong dạy học tác phẩm văn học
Tác phẩm văn học luôn chiếm một dung lượng lớn trong chương trình ngữ văn Thông qua tác phẩm văn chương người học sẽ tiếp thu những giá trị nhân văn, hình dung đời sống, hoàn thiện nhân cách và sáng tạo thế giới riêng trong tưởng tượng của mình Lợi thế của việc ứng dụng mô hình STEAM là nội dung kiến thức tuy không khác nhiều với chương trình giáo dục thông thường nhưng góp phần khuyến khích học sinh tìm ra giải pháp thực tế cho mỗi vấn đề Các em được tham gia nhiều hoạt động thảo luận, chẳng hạn như tìm giải pháp cụ thể cho một hiện tượng cụ thể trong đời sống được phản ánh trong tác phẩm đồng thời cũng rèn tư duy sáng tạo, liên hệ đến thực tế qua những khám phá về nội dung của tác phẩm
Trang 7Như vậy khi ứng dụng mô hình STEAM vào dạy học tác phẩm văn chương, người giáo viên dễ dàng tạo được hứng thú và động cơ tìm kiếm tri thức học tập cho học sinh, góp phần thúc đẩy đam mê và định hướng năng lực nghề nghiệp cho từng đối tượng học sinh
II Các bước thực hiện:
1 Mở đầu:
- Mục đích: Thu hút học sinh vào nội dung bài học; nhận định qua những kiến thức
sẵn có của học sinh về đề tài; học sinh đặt câu hỏi về hiện tượng, đề tài Ở bước này, học sinh thấy nhu cầu cần tìm hiểu, có hứng thú để khám phá những vấn đề hoặc tình huống có vấn đề do giáo viên gợi mở Cụ thể, trong mỗi tác phẩm văn học đều hướng đến một vấn đề nhân sinh, thường chứa đựng một tình huống có vấn
đề của đời sống, giáo viên lựa chọn một hoặc một vấn đề để gợi mở bằng những câu hỏi định hướng
- Mức độ nhận thức cần đạt: Đưa ra được câu hỏi nhận thức, phỏng đoán, giả
thuyết, kế hoạch (sơ lược); giải quyết vấn đề Học sinh sẽ đặt câu hỏi trong nhóm, lập kế hoạch sơ lược để định hướng giải quyết vấn đề mình muốn tìm hiểu từ đó có những khám phá ban đầu về vấn đề đặt ra trong văn bản
- Ứng dụng dạy học tiếp cận STEAM: Giáo viên lựa chọn các tình huống trong
thực tế cuộc sống để xây dựng tình huống dạy học/ tình huống có vấn đề Muốn có được những tình huống có vấn đề và thu hút được người học, giáo viên cần căn cứ vào nội dung của tác phẩm, căn cứ vào nội dung cần đạt để định hướng vấn đề cho học sinh Những vấn đề giáo viên lựa chọn cần gắn với thực tiễn đời sống tránh giáo điều, hoặc không còn phù hợp với nhu cầu của học sinh Ví dụ: Ở lớp 10, học sinh chủ yếu tiếp thu những văn bản thuộc thể loại dân gian (Sử thi, truyền thuyết,
cổ tích, ca dao – dân ca ) và một số tác phẩm thuộc thể loại văn học trung đại (Thơ đường luật, Phú, Cáo, truyền kỳ ) nên có một số những vấn đề đã cách xa
Trang 8thời kì hiện đại, giáo viên cần phải tạo được những tình huống để đặt học sinh
“sống lại” ngữ cảnh đặt ra trong văn bản Học sinh khối 10, với kĩ năng tiếp nhận văn bản còn mỏng nên để đạt được mục tiêu của các bài học, giáo viên cần có những gợi mở chi tiết, một số bài giáo viên có thể định hướng trước những tri thức
về thể loại để học sinh được trang bị một lượng kiến thức về thể loại đủ để khám phá tác phẩm
2 Hình thành kiến thức mới:
- Mục đích: Hình thành kiến thức, phát triển kĩ năng Đây là bước quan trọng để
học sinh có thể thấy được cái hay cái đẹp của tác phẩm văn chương vì vậy giáo viên cần có những gợi mở bằng cách giao nhiệm vụ với những nội dung hấp dẫn có liên quan đến tác phẩm cần học Đối với học sinh THPT, việc nắm vững đặc trưng
về thể loại của tác phẩm, định hướng được phương pháp tiếp nhận, khám phá giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm từ đó hình thành kĩ năng đọc – hiểu là nền tảng để hình thành năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn
- Mức độ nhận thức: Trong bước này, người học có thể ghi nhớ, tái hiện, mô tả lại
được kiến thức, kĩ năng đã học Để đạt được mức độ này, người học căn cứ vào kế hoạch giải quyết vấn đề của nhóm hoặc của cá nhân kết hợp với định hướng của giáo viên để từng bước hoàn thành các nhiệm vụ học tập Mỗi học sinh tùy thuộc vào năng lực tiếp nhận, khả năng nhận thức, ý thức và thái độ học tập mà đạt được những mức độ nhận thức khác nhau
- Ứng dụng dạy học tiếp cận STEAM: Người học sẽ tăng cường các hoạt động
thực hành để tìm tòi kiến thức, liên hệ kiến thức với thực tế Ví dụ: sân khấu hóa nội dung văn bản, diễn xướng lại tác phẩm (kể, ngâm ) hoặc khái quát nội dung, tái hiện những sự kiện, tình huống đặc sắc bằng lời thuyết trình Bên cạnh đó các
em có thể thể hiện năng khiếu nghệ thuật bằng cách vẽ, xây dựng kịch bản, thiết kế
mô hình Để học sinh có thể thực hiện tốt các hoạt động thực hành đòi hỏi giáo
Trang 9viên phải là người tổ chức phân nhóm và giao việc tốt cho học sinh Các nhóm học sinh phải là những thành viên có cùng hứng thú, mục tiêu, đặc biệt với những nhóm năng khiếu thì những thành viên cần phải có năng lực nghệ thuật Ví dụ: Khi thành lập nhóm thực hiện hoạt động sân khấu hóa nội dung văn bản thì trong nhóm phải
là những thành viên có được năng lực diễn xuất hoặc xây dựng kịch bản
3 Luyện tập:
- Mục đích: Chính xác hóa kiến thức, rèn luyện kĩ năng Thực chất đây là bước
kiểm nghiệm lại để hiểu chính xác kiến thức đã tiếp thu Với những kiến thức đạt được, học sinh cần có bước kiểm nghiệm tính chính xác và đáng tin cậy bởi vậy bước luyện tập sẽ giúp học sinh hiểu rõ kiến thức mình tiếp thu đã chính xác và phù hợp với mục tiêu đặt ra hay phù hợp với yêu cầu thực tiễn hay không
- Mức độ nhận thức: Ở bước này, người học sẽ hiểu rõ kiến thức, kĩ năng đã tiếp
thu ở mức độ nào Những mức độ nhận thức sẽ được thể hiện qua quá trình người học trình bày, giải thích, phân tích, so sánh theo cách hiểu của cá nhân; Học sinh cần thuyết trình được những sản phẩm đã được tạo ra từ quá trình đọc – hiểu: bản
vẽ, mô hình, kịch bản giải thích được những vấn đề đặt ra trong văn bản Ở bước này, giáo viên cần khuyến khích các em sử dụng thao tác giải thích để làm rõ được các sự kiện lịch sử, nguyên nhân của các hiện tượng đời sống, lý giải, phân tích mạch cảm xúc, tâm trạng của nhân vật, logic hành động của nhân vật Giáo viên không nên áp đặt cách giải thích cố định đối với các vấn đề mà cần thấy được cách diến đạt, lập luận, lí lẽ của học sinh có như vậy mới tránh hiệng tượng đánh giá phiến diện, một chiều sản phẩm tiếp nhận của học sinh
- Ứng dụng dạy học tiếp cận STEAM: Giáo viên cần ra câu hỏi theo hướng gợi
mở, những bài tập định hướng giải quyết vấn đề của thực tế cuộc sống; học sinh sẽ thông qua các hoạt động thực hành, thu thập số liệu, thiết kế, trình bày theo định hướng của giáo viên để hiểu rõ hơn giá trị của tác phẩm Quá trình này yêu cầu
Trang 10người giáo viên phải thể hiện được vai trò quản lý của mình Trong quá trình học sinh vận dụng kiến thức đã tiếp thu để giải quyết những vấn đề khó trong văn bản liên quan đến nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, giáo viên phải góp ý kịp thời, chỉnh sửa những sai sót, định hướng cho học sinh những nội dung còn thiếu từ đó giúp học sinh hiểu sâu hơn tác phẩm, nắm được những tầng nghĩa nằm sâu dưới bề mặt ngôn từ của tác phẩm Đôi khi người giáo viên cũng phải đóng vai trò như một người thẩm bình tác phẩm để từ đó tạo hứng thú, khơi sâu liên tưởng và tưởng tượng của học sinh Trong bài học STEAM, giáo viên cần đưa học sinh vào nhóm kiến tạo, tìm tòi, khám phá, định hướng hành động, trải nghiệm và tạo ra các sản phẩm học
Bài học tác phẩm văn học ứng dụng mô hình STEAM được đánh giá theo nhiều mục tiêu, cần tính đến có nhiều đáp án đúng và coi thất bại như là một sự cần thiết của quá trình học Một câu hỏi nghiên cứu đặt ra, có thể đề xuất nhiều giả thuyết khoa học, giáo viên cần chuẩn bị rất nhiều phương án trả lời khác nhau của học sinh và có định hướng rõ ràng khi học sinh hiểu sai lệch vấn đề Trong các bài học, một vấn đề cần giải quyết, có thể đề xuất nhiều phương án, và lựa chọn phương án tối ưu vì vậy người giáo viên trong quá trình luyện tập cũng cần linh hoạt để định hướng cho học sinh hướng đến đáp án tối ưu nhất Để thực hiện tốt hướng dẫn học sinh luyện tập, vai trò quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo trong bài học của giáo viên cần được nâng cao
4 Vận dụng:
- Mục đích: Củng cố kiến thức, kĩ năng; tăng cường ý thức và năng lực vận dụng
kiến thức Với những kiến thức đã được điều chỉnh, nâng cao và vận dụng trong quá trình luyện tập giải quyết các vấn đề trong tác phẩm, học sinh có khả năng liên
hệ được với đời sống từ đó biết vận dụng vào những tình huống cụ thể
Trang 11- Mức độ nhận thức: Biết vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề
quen thuộc, tương tự trong học tập, trong cuộc sống Với mỗi bài học, học sinh thấy được khả năng vận dụng các vấn đề, tình huống trong tác phẩm vào đời sống thực tiễn của bản thân; hiểu được lượng kiến thức cần để giải quyết các bài tập trong học tập hoặc, các tình huống đặt ra trong thực tiễn
- Ứng dụng dạy học tiếp cận STEAM: Giáo viên ra các bài tập yêu cầu học sinh
vận dụng linh hoạt các kiến thức đã có (chủ yếu là kiến thức vừa học) để giải quyết vấn đề trong cuộc sống Mỗi một tác phẩm văn học chứa đựng một nội dung và đặc sắc nghệ thuật riêng bởi vậy khi giáo viên đưa ra các bài tập vận dụng cần căn cứ vào nội dung đặc trưng của tác phẩm để học sinh có khả năng liên hệ, giải quyết từng vấn đề cụ thể của đời sống
Các bài học STEAM giáo viên phải phải bám sát với trình độ kiến thức các môn học của học sinh; kết nối những kiến thức, vốn sống đã có của học sinh để gợi
mở các nhiệm vụ mới; đồng thời do yêu cầu của nhiệm vụ học tập hiện tại mà học sinh có nhu cầu tìm đến các kiến thức mới; GV sẽ thông qua đó mà dạy kiến thức mới, đồng hành, hỗ trợ, hướng dẫn học sinh tìm tòi, khám phá bằng cách đưa ra các nhiệm vụ học tập, những bài tập vận dụng sát với thực tiễn đời sống của học sinh Cũng cần tạo ra một môi trường vận dụng phong phú trong điều kiện cho phép, tạo
cơ hội sẵn sàng cho học sinh tham gia vào các hoạt động vận dụng
Trong các bài học tác phẩm văn, giáo viên cần tăng cường cho học sinh vận dụng kiến thức để trình chiếu, thực hiện phân tích, bình giảng các vấn đề đặt ra trong tác phẩm; Giáo viên có thể nên đặt câu hỏi để học sinh tự nói ra những thay đổi, những hiện tượng mà các em nhận ra nhờ các các kĩ năng đọc – hiểu
5 Vận dụng cao, tìm tòi mở rộng:
- Mục đích: Tăng cường ý thức tìm hiểu, mở rộng, ứng dụng kiến thức, năng lực
sngs tạo; hiểu giá trị của những kiến thức được tiếp thu từ đó áp dụng vào thực tiễn