FILE 20200523 230040 khóa luận tốt nghiệp hoàng (1)

Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng phát sinh khi chủ thể luật dân sự có hành vi vi phạm nói chung như xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, các

Trang 1

BỘ CÔNG AN HỌC VIỆN AN NINH NHÂN DÂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên nghành: Luật

Trang 2

BỘ CÔNG AN

HỌC VIỆN AN NINH NHÂN DÂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

TÊN ĐỀ TÀI GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN HUYỆN CỦ CHI, THÀNH

Trang 3

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHI M BỒI THƯỜNG THI T HẠI NGOÀI ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 5

1.1 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 5

1.1.1 Khái niệm 5

1.1.2 Điều kiện làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt ngoài hợp đồng (Điều 584 BLDS 2015) 6

1.1.3 Các nguyên tắc bồi thường thiệt hại 9

CHƯƠNG 2: NGUYÊN TẮC GIẢI QUYẾT TRÁCH NHI M BỒI THƯỜNG THI T HẠI NGOÀI ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 35

2.1 Các căn cứ pháp lý để áp dụng 35

2.2 Quy định của pháp luật hình sự về việc giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự 36

2.2.1 Việc giải quyết vấn đề bồi thường đồng thời giải quyết vụ án hình sự 36

2.2.2 Việc tách vấn đề bồi thường trong vụ án hình sự 38

2.3 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục giải quyết vấn đề bồi thường trong vụ án hình sự 41

2.3.1 Giai đoạn khởi tố vụ án 41

2.3.2 Giai đoạn điều tra và truy tố 42

2.3.3 Giai đoạn xét xử vụ án 42

2.3.4 Giai đoạn thi hành án 44

CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THI HÀNH VÀ KIẾN NGHỊ ĐỂ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ TRÁCH NHI M BỒI THƯỜNG THI T HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI ỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI .45 3.1.Thực tiễn thi hành các quy định về nguyên tắc giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự 45

Trang 5

3.2 Một số kiến nghị để hoàn thiện các quy định về nguyên tắc vấn đề bồi

thường thiệt hại trong vụ án hình sự 46

3.2.1 Về lập pháp 46

3.2.2 Về áp dụng pháp luật 46

KẾT LUẬN 53

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

PHỤ LỤC 56

Trang 6

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự là một chếđịnh quan trọng trong luật dân sự Theo quy định tại Điều 275 BLDS năm

2015 thì một trong những căn cứ làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường thiệt hạingoài hợp đồng trong vụ án hình sự là sự kiện “Gây thiệt hại do hành vi tráipháp luật” và tương ứng với căn cứ này là các quy định tại chương XX, phầnthứ ba Bộ luật dân sự (BLDS) “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợpđồng” Sự kiện gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật là căn cứ làm phát sinhtrách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Trong trường hợp này tráchnhiệm được hiểu là nghĩa vụ, bổn phận của người gây thiệt hại phải bồithường cho người bị thiệt hại Nhà làm luật trong trường hợp này đã đồngnghĩa trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng với “Nghĩa vụ phátsinh do hành vi trái pháp luật”

Điều 584 BLDS đã xác định sự đồng nghĩa này bằng quy định:

“Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhânphẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gâythiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liênquan quy định khác

Người gây thiệt hại không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hạitrong trường hợp thiệt hại phát sinh là do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàntoàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật cóquy định khác

Trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tàisản phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp thiệt hại phátsinh theo quy định tại khoản 2 Điều này”

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường và từnghĩa vụ phải bồi thường thiệt hại tạo ra quan hệ nghĩa vụ tương ứng với khái

Trang 7

niệm nghĩa vụ được qui định tại Điều 274 BLDS: “Nghĩa vụ là việc mà theo đó,một hoặc nhiều chủ thể (sau đây gọi chung là bên có nghĩa vụ) phải chuyển giaovật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện công việc hoặckhông được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thểkhác (sau đây gọi chung là bên có quyền) Từ quy định này có thể nêu khái niệmvề nghĩa vụ bồi thường thiệt hại như sau Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại là mộtloại quan hệ dân sự trong đó người xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự,nhân phẩm, uy tín, tái sản, các quyền và lợi ích hợp pháp của người khác mà gâythiệt hại phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra.

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ được những vấn đề lý luận vàthực tiễn áp dụng chế định qui định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoàihợp đồng trong vụ án hình sự Trên cơ sở kết quả nghiên cứu tổng hợp, khóaluận sẽ đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật ViệtNam đối với các quy định về chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoàihợp đồng trong vụ án hình sự trên thực tế

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để thực hiện được mục đích trên, khóa luận phải hoàn thành một sốnhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau:

- Nghiên cứu những căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệthại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự;

- Nghiên cứu các quy định của pháp luật Việt Nam và một số thực tiễnáp dụng chúng tại Toà án Từ đó chỉ ra những điểm bất cập, thiếu hợp lý trongcác quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong pháp luậthình sự Việt Nam;

- Đưa ra một số đề xuất nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật Việt Namtrong quá trình giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ ánhình sự

Trang 8

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài

Trong khuôn khổ quy định pháp luật hiện hành, trong bối cảnh cải cách

tư pháp, khóa luận tập trung chủ yếu vào các vấn đề liên quan đến chế địnhbồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trung làm sáng tỏ một vài trường hợp cụthể: Tranh chấp về bồi thường thiệt hại do tài sản bị xâm phạm; Tranh chấpvề bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm; Bồi thường thiệt hại do tínhmạng bị xâm phạm; Bồi thường thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bịxâm phạm và bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra (Điều

601 BLDS)

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được thực hiện trên cơ sở lý luận và phương pháp luận củachủ nghĩa Mác – Lênin, chính sách của Nhà nước về chiến lược cải cách tưpháp Bên cạnh đó, tác giả còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu nhưphân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh Cụ thể:

- Phương pháp phân tích là phương pháp được tác giả sử dụng xuyênsuốt trong 02 chương của khóa luận Tại chương 1, tác giả sử dụng phươngpháp phân tích để phân tích các khái niệm về chế định trách nhiệm bồi thườngthiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự Tại chương 2, tác giả sử dụngphương pháp này để phân tích nội dung các quy định pháp luật Việt Nam hiệnhành về chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự,phân tích những vướng mắc, khó khăn khi áp dụng các quy định pháp luậthiện hành để từ đó đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật

- Phương pháp thống kê được tác giả sử dụng để tập hợp số liệu thụ lý

vụ án của toàn ngành Tòa án nhân dân

- Phương pháp tổng hợp là phương pháp được sử dụng để hoàn thànhtiểu luận trên cơ sở phân tích, thống kê các tài liệu thu thập được

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của khóa luận

Khóa luận nêu được cơ sở lý luận cơ bản của việc quy định pháp luật

Trang 9

Việt Nam qua đó chứng minh quan điểm đúng đắn, chính xác của Đảng vànhà nước ta trong việc bảo vệ quyền công dân trong lĩnh vực này

Từ những quy định của pháp luật về trách nhiệm nhiệm bồi thườngthiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự, khóa luận khẳng định Nhà nướcthừa nhận quyền của người dân Trên cơ sở đó, khi quyền và lợi ích hợp phápcủa công dân bị xâm phạm thì người dân được thực hiện quyền yêu cầu Nhànước bảo vệ quyền lợi cho mình

Trên cơ sở đánh giá thực trạng pháp luật về thực hiện quy định phápluật Việt Nam, khóa luận nêu lên được những nội dung tích cực cũng như tiêucực, phát hiện những bất cập, hạn chế của quy định pháp luật về trách nhiệmbồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự để từ đó có phươnghướng khắc phục, sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Những kết luận, giải pháp, kiến nghị trong khóa luận góp phần làm căn

cứ để hoàn thiện quy định của pháp luật Việt Nam tại Tòa án nhân dân Trênnền tảng đó, nhà nước ta hoàn thiện các chế định tư pháp, tăng cường quyềntiếp cận công lý của công dân, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa và xâydựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài mục lục, lời mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo và kết luận,nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoàihợp đồng trong vụ án hình sự

Chương 2: Nguyên tắc giải quyết trách nhiệm bồi thường thiệt hạingoài hợp đồng trong vụ án hình sự

Chương 3: Thực tiễn thi hành và các kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Trang 10

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT

HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ

1.1 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1.1.1 Khái niệm

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại xuất hiện từ rất sớm trong lịch sửphát triển của pháp luật thế giới cũng như pháp luật Việt Nam Kế thừanhững quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong Bộ luật HồngĐức, Bộ luật Gia Long, pháp luật dân sự ngày nay đã có những qui định kháchi tiết về vấn đề này

Tiếp cận dưới cấp độ khoa học pháp lý, ta có thể hiểu (1) Trách nhiệm BTTH là một loại trách nhiệm dân sự mà theo đó thì khi một người vi phạm nghĩa vụ pháp lý của mình, gây tổn hại cho người khác thì phải bồi thường những tổn thất mà mình gây ra

Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm BTTH.Khái niệm về trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng cũng được xây dựng dướidạng quan điểm mà chưa được ghi nhận chính thức trong bất cứ một văn bảnpháp luật nào Theo đó, trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng được hiểu là mộtloại trách nhiệm dân sự đó, người có hành vi trái pháp luật dân sự phải bồithường cho người bị thiệt hại

Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng phát sinh khi chủ thể luật dân sự

có hành vi vi phạm nói chung như xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh

dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.Ngoài ra, trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng còn phát sinh ngay cả khi haibên có quan hệ hợp đồng trong trường hợp gây thiệt hại về sức khỏe, tínhmạng hoặc các bên có quan hệ hợp đồng nhưng thiệt hại xảy ra không liênquan đến việc thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng

Trang 11

Là một loại trách nhiệm dân sự nên ngoài những đặc điểm của tráchnhiệm dân sự nói chung, trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng còn có nhữngđặc điểm riêng như:

- Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng chỉ đặt ra khi thỏa mãn nhữngđiều kiện nhất định do pháp luật quy định, giữa các bên có quan hệ hợp đồngthiệt hại xảy ra không liên quan đến hợp đồng

- Thiệt hại xảy rất đa dạng

- Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng là trách nhiệm tài sản, hậu quảpháp lý mà người gây thiệt hại phải gánh chịu là hậu quả bất lợi về tài sản

- Người gây thiệt hại phải bồi thường trong một số trường hợp không

1.1.2.1 Phải có thiệt hại xảy ra

Thiệt hại là điều kiện đầu tiên làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường Cóthiệt hại thì mới phát sinh trách nhiệm bồi thường, đồng thời nội dung tranhchấp chủ yếu là thiệt hại Vì vậy, việc xác định thiệt hại xảy ra hay không?Thiệt hại bao nhiêu là vấn đề quan trọng trong giải quyết tranh chấp bồithường thiệt hại ngoài hợp đồng

Trang 12

a Thiệt hại về vật chất:

- Thiệt hại do tài sản bị xâm phâm quy định tại Điều 589 BLDS;

- Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm quy định tại khoản 1 Điều 590BLDS;

- Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm quy định tại khoản 1 Điều 591BLDS;

- Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm quy định tạikhoản 1 Điều 592 BLDS

b Thiệt hại tổn thất về tinh thần của cá nhân được hiểu là do sứckhỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm mà người gây thiệt hại hoặc

do tính mạng bị xâm phạm mà người thân thích gần gũi nhất của nạn nhânphải chịu đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mất

uy tín, bị bạn bè xa lánh do bị hiểu nhầm…và cần phải được bồi thường mộtkhoản tiền bù đắp tổn thất mà họ phải chịu Thiệt hại do tổn thất về tinh thầncủa pháp nhân và các chủ thể khác không phải là pháp nhân (gọi chung là tổchức) được hiểu là do danh dự, uy tín bị xâm phạm, tổ chức đó bị giảm súthoặc mất đi sự tín nhiệm, lòng tin…vì bị hiểu nhầm và cần phải được bồithường một khoản tiền bù đắp tổn thất mà tổ chức phải chịu

1.1.2.2 Hành vi trái pháp luật

Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được thểhiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với các quy định củapháp luật (Tiểu mục 1.2 mục I Nghị quyết số 03/2006/HĐTP-TANDTCngày 8/7/2006 hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLDS về bồithường thiệt hại)

1.1.2.3 Phải có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại xảy ra và hành vitrái pháp luật

Thiệt hại xảy ra phải là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật vàngược lại hành vi trái pháp luật là nguyên nhân gây ra thiệt hại (Tiểu mục 1.3

Trang 13

mục I Nghị quyết số 03/2006/HĐTP-TANDTC ngày 8/7/2006 hướng dẫn ápdụng một số quy định của BLDS về bồi thường thiệt hại).

Mối quan hệ nhân quả là mối quan hệ nội tại tất yếu giữa hành vi tráipháp luật và thiệt hại, hay nói cách khác thiệt hại xảy ra là do chính kết quảtrực tiếp, tất yếu của hành vi trái pháp luật

Trong tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài ngoài hợp đồng, mốiquan hệ nhân quả là một vấn đề phức tạp, bỡi lẽ một thiệt hại xảy ra có thể là

do tác động của một hoặc của nhiều hành vi trái pháp luật cũng có thể gây ranhiều thiệt hại…

Trong trường hợp có nhiều hành vi trái pháp luật, thì cần làm rõ: thiệthại do những hành vi nào (trong thực tế cùng lúc có nhiều hành vi trái phápluật cùng xảy ra nhưng có hành vi nào là nguyên nhân chính hay tất cả đều lànguyên nhân hỗn hợp dẫn đến thiệt hại như nhau; hành vi nào là nguyênnhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại…Cũng có nhiều trường hợp thiệt hại xảy ralại là do một hành vi trái pháp luật khác xen vào chứ không phải do hành vi

có chứa đựng khả năng thực tế làm phát sinh gây thiệt hại Ví dụ: A dùng câyđánh B bị thương nặng, trên đường đi cấp cứu B lại bị xe của C đâm phải gâytrấn thương sọ não dẫn đến tử vong Như vậy, tuy hành vi của A có chứađựng khả năng gây thiệt hại đến tính mạng của B nhưng khả năng này chưakịp phát huy thì hành vi trái pháp luật của C lại xen vào phá vỡ đi khả năng

đó và tạo ra một quan hệ mới trong quan hệ này thì hành vi trái pháp luật của

C trực tiếp gây ra thiệt hại về tính mạng cho B

Tóm lại, việc xác định mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả giữahành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra trong nhiều trường hợp cụ thể rấtphức tạp và dễ dẫn đến những sai lầm Vì vậy, khi xem xét mối quan hệ nàycần hết sức thận trọng, phải thu thập đầy đủ các tài liệu và chứng cứ, đánhgiá một cách toàn diện đối với vấn đề đang giải quyết để có thể đưa ra một

Trang 14

kết luận chính xác, xác định đúng người có trách nhiệm bồi thường thiệt hạivà trách nhiệm bồi thường đó đến đâu.

1.1.2.4 Phải có lỗi cố ý hoặc vô ý của người gây thiệt hại

a) Cố ý gây thiệt hại là trường hợp một người nhận thức rõ hành vicủa mình sẽ gây thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện và mong muốnhoặc không mong muốn, nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra

b) Vô ý gây thiệt hại là trường hợp một người không thấy trước hành

vi của mình có khả năng gây thiệt hại, mặc dù phải biết hoặc có thể biếttrước thiệt hại sẽ xảy ra hoặc thấy trước hành vi của mình có khả năng gâythiệt hại, nhưng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặnđược

Trong trường hợp pháp luật có quy định việc bồi thường thiệt hại cảkhi không có lỗi, thì trách nhiệm bồi thường của người gây thiệt hại trongtrường hợp này được thực hiện theo quy định của văn bản quy phạm phápluật đó

Ví dụ: khoản 3 Điều 601 BLDS 2015 quy định:

“3 Chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại cả khi không có lỗi, trừ trường hợp sau đây:

a) Thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người gây thiệt hại; b) Thiệt hại xảy ra trong trường hợp bất khả kháng hoặc tình thế cấp thiết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.”

1.1.3 Các nguyên tắc bồi thường thiệt hại

Theo tinh thần điều 585 BLDS 2015 và Nghị quyết số HĐTP ngày 08/7/2008 của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫnáp dụng một số quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, quy địnhvề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, quy định về nguyên tắc bồi thườngthiệt hại ngoài hợp đồng như sau: Thiệt hại thực tế phải được bồi thườngtoàn bộ và kịp thời Các bên có thể thỏa thuận về mức bồi thường, hình

Trang 15

03/2006/NQ-thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc,phương thức bồi thường một lần hoặc nhiều lần, trừ trường hợp pháp luật

có quy định khác

a) Bồi thường thiệt hại toàn bộ, có nghĩa là khi có yêu cầu giải quyếtbồi thường thiệt hại do tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uytín bị xâm phạm phải căn cứ vào các điều luật tương ứng của BLDS quy địnhtrong trường hợp cụ thể đó thiệt hại bao gồm những khoản u, mỗi khoản baonhiêu, trên cơ sở đó tính tổng mức thiệt hại đã xảy ra, mức độ lỗi của các bên

để buộc người gây thiệt hại phải bồi thường tất cả các khoản thiệt hại tươngxứng đó

b) Bồi thường thiệt hại kịp thời, Tòa án phải giải quyết nhanh chóngyêu cầu đòi bồi thường thiệt hại trong thời hạn luật định Trong trường hợpcần thiết có thể áp dụng một hoặc một số biện pháp khẩn cấp tạm thời theoquy định của pháp luật tố tụng để giải quyết yêu cầu cấp bách của đương sự

- Người gây thiệt hại có thể được giảm mức bồi thường, nếu do lỗi vô ýmà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài của mình

- Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế thì người bị thiệthại hoặc người gây thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án hoặc cơ quan nhà nước

có thẩm quyền thay đổi mức bồi thường

1.1.3.1 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường

Điều 586 BLDS và Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08/7/2008của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy địnhvề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1.1.3.1.1 Cá thể hóa trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồngNgười gây ra thiệt hại có thể là bất cứ chủ thể nào: cá nhân, pháp nhân,

cơ quan nhà nước,…Nhưng việc bồi thường thiệt hại phải do người có “khảnăng” bồi thường và chính họ phải tham gia vào quan hệ nghĩa vụ, mặc dùhành vi gây ra thiệt hại có thể không phải chính họ thực hiện BLDS quy định

Trang 16

về năng lực chịu trách nhiệm BTTH của cá nhân (Điều 586) mà không quyđịnh về năng lực bồi thường của các chủ thể khác Bởi vậy, các chủ thể khácđược mặc nhiên coi là có năng lực chịu trách nhiệm BTTH Việc xác định cánhân nào có năng lực chịu trách nhiệm BTTH và phải BTTH trong trườnghợp nào có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcủa người bị thiệt hại.

Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng phát sinh dựa trên các điều kiện dopháp luật quy định Khi có thiệt hại xảy ra, thiệt hại xảy ra do hành vi tráipháp luật, có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy

ra, có lỗi thì trong đa số trường hợp, người gây thiệt hại phải bồi thường chongười bị thiệt hại Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau như người gâythiệt hại bị mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự,không có tài sản hoặc có tài sản nhưng không đủ để thực hiện trách nhiệm bồithường mà người gây thiệt hại không thể trực tiếp bồi thường cho người bịthiệt hại Vậy, câu hỏi đặt ra ai sẽ là người có trách nhiệm bồi thường trongnhững trường nêu trên ?

Pháp luật cũng đã dự liệu cách giải quyết cho những tình huống này.Trong từng hoàn cảnh cụ thể, luật dân sự xác định trách nhiệm BTTH thuộcvề cha, mẹ của người gây thiệt hại là người chưa thành niên dưới mười lămtuổi, người giám hộ của người gây thiệt hại là người chưa thành niên, người

mất năng lực hành vi dân sự,…Cá thể hóa trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là việc xác định người có trách nhiệm bồi thường thiệt hại chính trong từng trường hợp gây thiệt hại cụ thể bất luận người đó có phải là người trực tiếp gây ra thiệt hại hay không.

Việc cá thể hóa trách nhiệm bồi thường chính là việc quy trách nhiệmbồi thường cho một chủ thể cụ thể Đây là việc làm có ý nghĩa vô cùng quantrọng trong vấn đề BTTH ngoài hợp đồng Cá thể hóa trách nhiệm bồi thườngthiệt hại sẽ giúp cho việc giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại diễn ra dễ

Trang 17

dàng hơn, xác định đúng người có trách nhiệm bồi thường sẽ tạo ra tính khảthi cho công tác thi hành án sau này; cá thể hóa trách nhiệm để xác định tráchnhiệm thuộc về ai giảm bớt nguy cơ việc lạm dụng việc mất năng lực haykhông đầy đủ khả năng nhận thức của người khác mà kích động họ gây thiệthại cho người khác và thu lợi bất chính, đồng thời nâng cao tinh thần, tráchnhiệm của những người có nghĩa vụ trông nom, giáo dục những người không

có năng lực hành vi hoặc có năng lực hành vi một phần

Cá thể hóa trách nhiệm bồi thường có thể dựa trên những tiêu chí nhấtđịnh như độ tuổi và trình độ nhận thức Cụ thể:

- Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ gây thiệt hại thì phải tựmình BTTH

- Người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên, do đó khi người chưathành niên gây thiệt hại cần lưu ý:

+ Nếu người chưa thành niên dưới 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha, mẹthì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ

để bồi thường mà con chưa thành niên gây thiệt hại có tài sản riêng thì lấy tàisản đó để bồi thường phần còn thiếu

+ Nếu người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi gây thiệt hạithì phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ tài sản để bồi thườngthì cha, mẹ phải bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình

- Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người cókhó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi gây thiệt hại mà có người giám hộthì người giám hộ đó được dùng tài sản của người được giám hộ để bồithường; nếu người được giám hộ không có tài sản hoặc không đủ tài sản đểbồi thường thì người giám hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếungười giám hộ chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thìkhông phải lấy tài sản của mình để bồi thường

Trang 18

- Người dưới 15 tuổi, người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt trongthời gian trường học, bệnh viện, tổ chức khác trực tiếp quản lý thì các tổ chứcnày phải BTTH Nếu tổ chức này chứng minh được mình không có lỗi thì chamẹ người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự phải BTTH.

1.1.3.1.2 Năng lực bồi thường thiệt hại của người có năng lực hành

Điều 20 BLDS về năng lực hành vi dân sự của người thành niên quyđịnh: “Người thành niên là người từ đủ mười tám tuổi trở lên Người thànhniên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp quy định tại các điều

22, 23 và 24 của Bộ luật này” Người từ đủ mười tám tuổi trở lên là ngườithành niên Người thành niên nếu không bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnhkhác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình mà bị Tòa ántuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; không nghiệm ma túy, nghiện các chấtkích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình mà bị Tòa án tuyên hạnchế năng lực hành vi dân sự thì được coi là có năng lực hành vi dân sự đầy

đủ Ở mỗi con người bình thường đều có khả năng hình thành và phát triển ýthức và tự ý thức Nhưng phải qua quá trình hoạt động và giáo dục trong điềukiện xã hội, khả năng đó mới có thể trở thành hiện thực Những người đápứng đủ các điều kiện trên, xét về cơ bản tâm sinh lý của họ đều đã phát triểnmột cách hoàn thiện Họ hoàn toàn có đầy đủ khả năng để nhận thức về sựvật, sự việc và tự quyết định về hành động của mình, hoàn toàn có khả năngnhận biết được thế giới khách quan Họ có nghĩa vụ phải biết trước nhữnghành vi của mình sẽ đem lại những hậu quả như thế nào, hành vi đó xâm

Trang 19

phạm đến lợi ích của các chủ thể khác hay không từ đó lựa chọn cách xử sựphù hợp, đảm bảo cân bằng giữa lợi ích cá nhân, lợi ích của các chủ thể khácvà xã hội.

Việc xác định người từ đủ mười tám tuổi trở lên, có năng lực hành vidân sự đầy đủ phải bồi thường cho những thiệt hại mà mình gây ra là hoàntoàn phù hợp Bởi lẽ, người từ đủ mười tám tuổi trở lên có đủ điều kiện thamgia vào các quan hệ pháp luật do vậy, họ hoàn toàn có năng lực để tham giavà trở thành chủ thể của quan hệ BTTH và nếu là người gây thiệt hại thì họhoàn toàn có đủ năng lực để thực hiện trách nhiệm bồi thường Ở độ tuổinày, họ đã có khả năng lao động, có thể tạo ra thu thập, hình thành khối tàisản riêng của mình

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, một bộ phận không nhỏ trong số nhữngngười từ đủ mười tám tuổi trở lên là những người mới trưởng thành, họ vẫncòn đi học, chưa có công việc làm, chưa có thu nhập hay tài sản đáng kể, vẫnsống phụ thuộc vào cha, mẹ Vì vậy, trong trường hợp những người từ đủmười tám tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ nhưng không có tài sảnriêng gây thiệt hại thì trách nhiệm bồi thường thuộc về ai ? Nếu họ vẫn lànhững người phải chịu trách nhiệm BTTH thì họ phải thực hiện trách nhiệm

đó như thế nào ? Nếu họ không thực hiện được thì phải chăng họ phải gánhchịu những hậu quả pháp lý bất lợi và những người bị thiệt hại cũng khôngđược bồi thường ? Đây là một tình huống xảy ra khá phổ biến trong những

vụ về xác định trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng Nếu Tòa án áp dụng mộtcách tuyệt đối và cứng nhắc những quy định của pháp luật thì sẽ phải hoãnviệc thi hành án cho đến khi người gây thiệt hại là người mới trưởng thành

có việc làm, có thu nhập Tuy nhiên, việc làm này lại trái với nguyên tắc bồithường toàn bộ và kịp thời, không đảm bảo khôi phục lại tình trạng ban đầuhoặc khắc phục thiệt hại một cách nhanh nhất, đảm bảo cuộc sống ổn địnhcho người bị thiệt hại trước khi xâm phạm Vậy nên trong trường hợp này

Trang 20

Tòa án có thể chủ động giải thích, khuyến khích cha mẹ người thành niên đó

tự nguyện bồi thường thiệt hại do người mới trưởng thành gây ra Tòa án cóthể công nhận sự tự nguyện đó, nhưng về mặt pháp lý, không thể quyết địnhcha mẹ họ phải bồi thường Ngoài ra, trong trường hợp người thành niên cóthu nhập, còn ở chung và chung kinh tế với cha mẹ, mà gây thiệt hại thì họphải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại bằng phần thu nhập thường xuyêncủa bản thân và phần tài sản chung với cha mẹ Tòa án cần triệu tập cha mẹhọ đến phiên Tòa với tư cách là dự sự

1.1.3.1.3 Năng lực bồi thường thiệt hại trong trường hợp thiệt hại dotài sản của vợ chồng gây ra

Liên quan đến vấn đề năng lực BTTH của người đã thành niên, cóđầy đủ năng lực hành vi dân sự, theo ý kiến chủ quan, em xin được đề cậpđến vấn đề BTTH ngoài hợp đồng do tài sản vợ chồng gây ra Trên thực, cókhông ít những trường hợp tài sản gây thiệt hại là tài sản thuộc sở hữu chunghoặc riêng của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân Xác định trách nhiệmBTTH thuộc về ai trong những trường hợp này vẫn còn được ít nhắc tới

Căn cứ vào quy định của pháp luật hiện hành về tài sản, tài sản của vợchồng bao gồm vật, tiền và các quyền tài sản Tài sản của vợ chồng có thể làđộng sản hay bất động sản…Tất cả các tài sản này dựa vào các căn cứ khácnhau mà được phân thành tài sản chung và tài sản riêng; việc xác định đâu làtài sản chung, đâu là tài sản riêng của vợ, chồng là cơ sở để giải quyết các vấnđề liên quan đến trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng khi có thiệt hại xảy ra

Việc xác định trách nhiệm BTTH trong trường hợp thiệt hại do tài sảncủa vợ chồng gây ra, bên cạnh việc xem xét các yếu tố để xác định tráchnhiệm BTTH còn phải căn cứ vào các loại tài sản cụ thể để xác định tráchnhiệm BTTH Chính vì vậy, trách nhiệm BTTH do tài sản của vợ chồng gây

ra cần phải được xem xét trên những khía cạnh sau:

Trang 21

Thứ nhất, cần phải xác định có căn cứ phát sinh trách nhiệm BTTH

ngoài hợp đồng hay không khi tài sản của vợ chồng gây thiệt Điều này đượcxác định dựa trên các căn phát sinh trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng, cụthể: có thiệt hại xảy ra, có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại, có mối quan hệnhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra, có lỗi (không có điềukiện bắt buộc)

Thứ hai, cần xác định xem tài sản gây thiệt là tài sản chung hay tài

sản riêng của vợ, chồng Đây là vấn đề quan trọng để chúng ta xác định tráchnhiệm BTTH là trách nhiệm của một bên vợ, chồng hoặc cả hai vợ chồng.Chính vì thế, việc xác định một cách chính xác trách nhiệm của vợ chồng đốivới việc BTTH trong trường hợp này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp về tài sản của vợ chồng, đồng thời bảo vệ lợi íchchính đáng của người bị thiệt hại

Thứ ba, mặc dù là trách nhiệm BTTH được xác định là của một bên

vợ, chồng nhưng bên kia đã tự nguyện dùng tài sản chung của vợ chồng đểbồi thường hoặc có khi dùng tài sản riêng của mình để bồi thường cho phíabị thiệt hại, điều này hoàn toàn được chấp nhận, miễn là thiệt hại được bồithường toàn bộ và kịp thời theo đúng quy định của pháp luật

Theo nguyên tắc trách nhiệm thuộc về chủ sở hữu tài sản, trongtrường hợp tài sản gây thiệt hại là tài sản chung của vợ chồng thì trách nhiệmBTTH phát sinh là trách nhiệm của cả hai vợ chồng Điều này hoàn toàn phùhợp đối với tài sản chung hợp nhất của vợ chồng thì vợ, chồng hoàn toànbình đẳng về căn cứ tạo lập tài sản, bình đẳng về quyền và nghĩa vụ Vì lẽ

đó, cả hai vợ chồng phải có trách nhiệm BTTH bằng tài sản chung của mình

Cũng theo nguyên tắc nói trên, khi vợ, chồng có tài sản riêng gây thiệthại thì trách nhiệm BTTH lúc này chỉ phát sinh đối với một bên vợ, chồng.Tuy nhiên, trong đời sống hôn nhân gia đình, thiệt hại này cũng có thể đượcvợ chồng thỏa thuận thỏa bồi thường bằng tài sản chung của vợ chồng

Trang 22

Trường hợp này được thể hiện khá rõ trong tình huống tài sản riêng của vợ,chồng là nguồn nguy hiểm cao độ nhưng lại do bên còn lại sử dụng và trong

thời gian đó gây thiệt hại cho người khác Khoản 2 Điều 601 quy định: “Chủ

sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra; nếu chủ sở hữu giao cho người khác chiếm hữu, sử dụng thì người này phải bồi thường, trừ trường hợp có thỏa thuận khác”.

Cũng liên quan đến vần đề này, Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP hướng dẫnáp dụng một số quy định của BLDS 2005 về BTTH ngoài hợp đồng bổ sung;

“Nếu chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ đã giao nguồn nguy hiểm cao độcho người khác mà gây thiệt thì phải xác định trong trường hợp cụ thể đóngười được giao nguồn nguy hiểm cao độ có phải là người chiếm hữu, sửdụng nguồn nguy hiểm cao độ hay không để xác định ai có trách nhiệm bồithường thiệt hại” Quan hệ chủ sở hữu tài sản và người chiếm hữu, sử dụnghợp pháp trong trường hợp này được thể hiện dưới dạng một hợp đồng thuê,mượn tài sản Tuy nhiên, do tính chất đặc thù của quan hệ hôn nhân và giađình, thông thường hai bên vợ chồng không có thỏa thuận cụ thể về vấn đềnày mà một bên để mặc cho bên kia sử dụng tài sản này vì lợi ích chung.Thực tế, việc xác định trách nhiệm bồi thường trong trường hợp tài sản lànguồn nguy hiểm cao độ gây ra ở đây rất khó Vì vậy, nên trong trường hợpnày nên xác định trách nhiệm BTTH là trách nhiệm chung của vợ chồng, trừtrường hợp người kia sử dụng tài sản riêng của một bên không vì nhu cầuchung của gia đình mà gây thiệt hại hoặc vợ chồng thỏa thuận người sử dụngtài sản sẽ phải BTTH khi tài sản gây thiệt hại cho người khác, bất lợi tài sản

đó là chung hay riêng

Xác định trách nhiệm BTTH của vợ chồng, trong các trường hợp tàisản của vợ, chồng gây thiệt hại cho đến nay còn khá nhiều phức tạp Bìnhthường trong cuộc sống vợ chồng, ranh giới giữa tài sản chung và tài sảnriêng rất mờ nhạt Khi cuộc sống vợ chồng hạnh phúc, người ta ít phân định

Trang 23

“của em – của tôi” mà thường “ hòa làm một” vì lợi ích gia đình Tuy nhiên,khi động chạm đến quyền lợi, người ta lại ý thức rất rõ về cái chung, cáiriêng để tránh thua thiệt Vì vậy, việc xác định trách nhiệm BTTH khi tài sảncủa vợ chồng gây thiệt hại cần xem xét một cách thấu đáo và đặt trong từngtrường hợp cụ thể.

1.1.3.1.4 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của ngườichưa thành niên

Điều 21 BLDS 2015 quy định: “Người chưa thành niên là người chưa

đủ mười tám tuổi” Người chưa thành niên là những người bắt đầu có sựnhận thức về hành vi của mình, tuy nhiên sự nhận thức này vẫn còn nhữnghạn chế nhất định Căn cứ vào độ tuổi và trình độ nhận thức và khả năng chịutrách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng, pháp luật dân sự Việt Nam phân chiangười chưa thành niên thành hai nhóm: những người dưới 15 tuổi và nhữngngười từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi Theo đó, năng lực chịu trách nhiệmBTTH của hai nhóm này cũng không giống nhau

a) Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người chưathành niên dưới mười lăm tuổi

Khoản 2 Điều 586 BLDS 2015 quy định:“ Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại mà còn cha, mẹ thì cha, mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ để bồi thường mà con chưa thành niên gây thiệt hại có tài sản riêng thì lấy tài sản đó để bồi thường phần còn thiếu, trừ trường hợp quy định tại Điều 599 của Bộ luật này” Như vậy, trách nhiệm

BTTH do người chưa thành niên dưới mười lăm tuổi gây thiệt hại trước tiênđược xác định cho cha, mẹ của người đó

Căn cứ vào sự phát triển về khả năng nhận thức, làm chủ hành vi củacá nhân dựa trên cơ sở về độ tuổi, người chưa thành niên dưới mười lăm tuổiđược phân thành hai nhóm:

Trang 24

- Cá nhân chưa đủ 6 tuổi Những người thuộc nhóm tuổi này khôngthể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, được coi là những ngườikhông có năng lực hành vi dân sự Họ không thể tự mình thực hiện các giaodịch dân sự do không nhận thức được hành vi của mình và hậu quả pháp lýcủa những hành vi đó Vì vậy, giao địch dân sự của người chưa đủ 6 tuổi phải

do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện Cá nhân ở độ tuồi nàycũng ít có năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại cho người khác và hầu nhưkhông có năng lực để thực hiện trách nhiệm BTTH do mình gây ra, vì vậy,cha, mẹ của những người ở độ tuổi này là những người đại diện đương nhiênvới tư cách bị đơn dân sự trước tòa

- Cá nhân từ 6 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi là những người có năng lựchành vi dân sự một phần Những người thuộc nhóm tuổi này chưa phát triểnđầy đủ về thể chất cũng như về tâm - sinh lý, trình độ nhận thức còn hạn chếvì vậy khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theopháp luật đồng ý, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngàyphù hợp với lứa tuổi Pháp luật không quy định thế nào là giao dịch nhằmphục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi, tuy vậy, cần phảihiểu đó là những giao dịch có giá trị không lớn, nhằm thỏa mãn nhu cầu họctập, sinh hoạt vui chơi trong một giới hạn tài sản nhất định phù hợp với điềukiện sinh hoạt tại địa phương nơi cá nhân đó sinh sống Nếu cá nhân từ đủ 6tuổi đến chưa đủ 15 tuổi tham gia các giao dịch dân sự có giá trị lớn, khôngđược sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật thì người đại diên theo phápluật có quyền yêu cầu tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu Như vậy, ta

có thể thấy, sự phụ thuộc của những người chưa thành niên trong độ tuổi nàyvào bố mẹ – người đại diện theo pháp luật hợp pháp vẫn còn rất lớn

Điều này một mặc xuất phát từ tính chất nhân đạo của pháp luật đốivới những người chưa thành niên phạm tội hoặc gây thiệt hại khác, mặt khácđề cao vai trò quản lý, giáo dục người chưa thành niên của cha mẹ Cha mẹ,

Trang 25

hay nói một cách khác khái quát hơn là gia đình có vi trò rất lớn trong việcgiáo dục, quản lý người chưa thành niên Bên cạnh đó, đây cũng là đối tượngrất được sự quan tâm của nhà trường và toàn xã hội Người chưa thành niêndưới mười lăm tuổi, do chưa phát triển đầy đủ về mặt thể chất cũng như nhậnthức nên thường là những đối tượng dễ uốn nắn, dễ bị ảnh hưởng, tác động từbên ngoài Sự giáo dục của cha mẹ trong giai đoạn này có tính chất quyết địnhđến việc định hình nhân cách của người chưa thành niên sau này Người đó sẽtrở thành một công dân tốt hay xấu phần lớn phụ thuộc vào sự phát triển tronggiai đoạn này Luật hôn nhân gia đình năm 2014 quy định vấn đề BTTH do

con dưới mười lăm tuổi gây ra tại Điều 74 như sau:“Cha mẹ phải bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự gây ra theo quy định của Bộ luật dân sự Kết hợp với các quy định tại Điều

590 BLDS 2015 có thể thấy, pháp luật nước ta rất coi trọng trách nhiệm vànghĩa vụ của cha mẹ trong việc BTTH do hành vi trái pháp luật của con từdưới mười lăm tuổi gây ra Chính vì thế, cha mẹ của những người gây thiệthại trong độ tuổi này có tư cách bị đơn dân sự, có nghĩa vụ bồi thường toàn bộcho thiệt hại do hành vi trái pháp luật của con, trong khi chính cá nhân gâythiệt hại lại hoàn toàn không có trách nhiệm bồi thường

Tuy nhiên, pháp luật cũng dữ liệu những trường hợp mà cá nhân gâythiệt hại là người chưa thành niên dưới mười lăm tuổi, cha, mẹ lại không cóhoặc không đủ khả năng bồi thường Trong trường hợp này, nếu con chưathành niên gây thiệt hại có tài sản riêng thì lấy tài sản đó để bồi thường Quyđịnh này không nhằm loại trừ trách nhiệm của cha, mẹ Thực tế, dù cha mẹlấy tài sản riêng của con để bồi thường trong trường hợp tài sản của cha, mẹkhông đủ hoặc không có tài sản cũng không có nghĩa là trách nhiệm BTTHđã chuyển sang cho người con Giả sử người con không có tài sản riêng đểthực hiện nghĩa vụ cho phần còn thiếu thì trách nhiệm vẫn thuộc về cha, mẹ.Như vậy, trong mọi trường hợp gây thiệt hại trái pháp luật mà không có căn

Trang 26

cứ loại trừ trách nhiệm BTTH theo quy định của pháp luật, người bị thiệt hạiđều được bồi thường, vấn đề là trách nhiệm bồi thường đó thuộc về ai màthôi Cần phải nói thêm, một lý do tham khảo nữa khiến luật quy định nhưvậy là do người chưa thành niên ở độ tuổi này không có hoặc chưa có khảnăng lao động Pháp luật hiện hành quy định độ tuổi lao động từ đủ mườilăm tuổi trở lên, trừ những công việc liên quan đến năng khiếu, nghệ thuậtnhư múa, xiếc…thì mới có người lao động dưới mười lăm tuổi, nhưng hợpđồng lao động giữa họ và người sử dụng lao động phải được sự đồng ý củangười đại diện theo pháp luật cho họ Chính vì thế, đa số người dưới mườilăm tuổi không có thu nhập hoặc tài sản riêng để thực hiện nghĩa vụ bồithường cho người bị thiệt hại.

b) Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người chưathành niên từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi

Khoản 2 Điều 586 quy định: “Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủmười tám tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản của mình” Nhưvậy, cùng một điều luật quy định về năng lực chịu trách nhiệm BTTH củangười chưa thành niên nhưng lại có sự khác nhau cơ bản giữa trách nhiệm củangười chưa thành niên dưới mười lăm tuổi và người chưa thành niên từ đủmười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi Nếu người dưới mười lăm tuổi,trách nhiệm BTTH được đặt ra trực tiếp với cha, mẹ của cá nhân gây thiệt hại,cá nhân gây thiệt không có trách nhiệm bồi thường thì người từ đủ mười lămtuổi đến dưới mười tám tuổi lại phải chịu trách nhiệm trực tiếp cho nhữngthiệt hại do hành vi của mình gây ra

Quy định này trước hết xuất phát từ trình độ phát triển về mặt thể chấtvà nhận thức của những cá nhân ở độ tuổi này Cùng ở trong lứa tuổi chưathành niên nhưng những cá nhân từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi đã có sự pháttriển hơn hẳn những cá nhân dưới 15 tuổi Cụ thể, những người chưa thànhniên ở lứa tuổi này đã có sự nhận biết khá hoàn chỉnh về thế giới khách quan,

Trang 27

có khả năng nhận biết được hành vi nào không gây thiệt hại và hành vi nàogây thiệt hại cho xã hội Từ đó, lựa chọn cách xử sự hợp lý, phù hợp với lợiích cá nhân và lợi ích của các chủ thể khác Những người trong độ tuổi từ đủ

15 đến dưới 18 đã cơ bản hình thành về mặt nhân cách, nhận thức, không còn

dễ uôn nắn và tác động như người chưa thành niên dưới 15 tuổi Bên cạnh đó,người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có tài sản riêng để đảm bảo thực hiệnnghĩa vụ thì có thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự mà không cầnphải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ trường hợp pháp luật

có quy định khác Như vậy, ta có thể thấy, cá nhân từ đủ 15 tuổi đến dưới 18tuổi đã có sự độc lập tương đối so với cha mẹ – những người đại diện theopháp luật

Một lý do nữa lý giải cho quy định này đó là người chưa thành niên từ

đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, theo quy định của pháp luật hiện hành thì đã cókhả năng lao động Những người này, không chỉ về suy nghĩ, nhận thức đã có

sự tách biệt tương đối với cha, mẹ mà ngay cả tài sản cũng bắt đầu có sự độclập, tuy sự độc lập này là không lớn Cá nhân từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổiđã có thể tự mình lao động, từ đó có thu nhập riêng, có tài sản riêng Tài sảncủa họ phần nào đó đảm bảo cho việc thực hiện nghĩa vụ trong những giaodịch dân sự do chính bản thân họ xác lập và thực hiện Đồng thời, tạo điềukiện cho năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hoàn thiện hơn

Tuy nhiên, do những người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi vẫn lànhững người chưa thành niên Xét về mặt năng lực hành vi dân sự thì họ vẫnchưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ Vì vậy, trong trường hợp người chưathành niên, chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ gây thiệt hại thì không thểloại trừ trách nhiệm của cha mẹ, người đại diện theo pháp luật Khoản 2 Điều

586 còn quy định thêm người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi gây thiệt hại,nếu không đủ tài sản để bồi thường thì cha, mẹ phải bồi thường phần cònthiếu bằng tài sản của mình Quy định này, một mặt nhằm ràng buộc trách

Trang 28

nhiệm pháp lý của cha, mẹ trong việc giáo dục, quản lý đối với con chưathành niên Mặt khác, nhằm đảm bảo lợi ích cho người bị thiệt hại trongtrường hợp người chưa thành niên từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi gây thiệt hạinhưng không đủ khả năng bồi thường toàn bộ.

1.1.3.1.5 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của ngườiđược giám hộ

Điều 46 BLDS 2015 quy định: “Giám hộ là việc cá nhân, pháp nhân được luật quy định, được Ủy ban nhân dân cấp xã cử, được Tòa án chỉ định hoặc được quy định tại khoản 2 Điều 48 của Bộ luật này (sau đây gọi chung là người giám hộ) để thực hiện việc chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (sau đây gọi chung là người được giám hộ)” Tuy nhiên, giám hộ ngoài việc thực hiện những nghĩa vụ theo luật

định đối với người được giám hộ thì còn có trách nhiệm trong việc BTTH dohành vi trái pháp luật của người được giám hộ gây ra Người được giám hộ

theo Khoản 1 Điểu 47 bao gồm: “a Người chưa thành niên không còn cha,

mẹ hoặc không xác định được cha, mẹ; b Người chưa thành niên có cha, mẹ nhưng cha, mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự; cha, mẹ đều có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; cha, mẹ đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; cha, mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con; cha, mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ;

c Ngườimất năng lực hành vi dân sự; d Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi”.

a) Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người đượcgiám hộ là người chưa thành niên

Người chưa thành niên theo quy định tại khoản 1 Điều 47 thì cần cóngười giám hộ Do vậy, với người chưa thành niên vẫn còn cha, mẹ và cha,mẹ của họ không rơi vào các trường hợp nêu trên thì họ đương nhiên là đại

Trang 29

diện cho con và thiệt hại do người chưa thành niên gây ra sẽ được cha, mẹ bồithường theo cách thức bồi thường phân tích nêu trên.

Nếu cha, mẹ của người chưa thành niên rơi vào các trường hợp nêu ởđiểm a khoản 1 Điều 47, người chưa thành niên gây thiệt hại phải bồi thườngthì trách nhiệm pháp lý trong khi thực hiện việc giám hộ của người giám hộđược đặt ra, trong đó có trách nhiệm BTTH

Ngưởi giám hộ được chia thành hai loại: giám hộ đương nhiên vàgiám hộ cử Người giám hộ đương nhiên được xác định dựa trên mối quan hệhôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng nhằm ràng buộc trách nhiệm giữanhững người thân thích, ruột thịt trong gia đình với nhau Người giám hộđương nhiên không có quyền từ chối trách nhiệm giám hộ của mình, họ phảichịu trách nhiệm về những hành vi do người được giám hộ gây ra Thứ tự cácthành viên trong gia đình được pháp luật quy định làm người giám hộ đươngnhiên cho người chưa thành niên, có nghĩa vụ chăm sóc, bảo vệ các quyền vàlợi ích hợp pháp của người giám hộ, có trách nhiệm trong việc để người đượcgiám hộ gây thiệt hại phải bồi thường sẽ được thực hiện như sau:

- Trước hết là trách nhiệm của anh cả, chị cả đã thành niên đủ điềukiện làm người giám hộ Nếu anh cả, chị cả không đủ điều kiện làm ngườigiám hộ thỉ ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại là người giám hộ Trongtrường hợp tất cả những người nêu trên không có đủ điều kiện làm ngườigiám hộ thì bác, chú, cô, cậu, dì là người giám hộ Nếu không có người giám

hộ đương nhiên thì sẽ phải cử người giám hộ

- Tuy nhiên, quy định về trách nhiệm BTTH của người chưa thànhniên từ đủ 15 tuổi đến 18 tuổi có người giám hộ lại khác về cơ bản so với quyđịnh về trách nhiệm BTTH của người chưa thành niên từ đủ 15 tuổi đến dưới

18 tuổi còn cha, mẹ Ở trong trường hợp người gây thiệt hại là người chưathành niên từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi còn cha mẹ thì trách nhiệm bồi thườngtrước tiên thuộc về người đó; nếu người đó không có tài sản hoặc tài sản

Trang 30

không đủ để bồi thường thì trách nhiệm bồi thường mới được đặt ra với cha,mẹ Ngược lại, ở trường hợp người gây thiệt hại là người chưa thành niên từ

đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có người giám hộ thì trách nhiệm BTTH trướctiên lại thuộc về người giám hộ, sau đó mới là người chưa thành niên gây thiệthại Vậy phải chăng có gì đó không thỏa đáng trong tình huống này ?

- Một điểm khác biệt nữa khi quy định về trách nhiệm BTTH do hành

vi trái pháp luật của người chưa thành niên gây ra đó là: “Nếu người giám hộchứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tàisản của mình để bồi thường” trong khi đó vấn đề lỗi không đặt ra đối vớitrường hợp người gây thiệt hại là người chưa thành niên còn cha mẹ, tức làcha mẹ vẫn phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi Vậy trong trường hợpngười gây thiệt hại là người chưa thành niên, không có tài sản hoặc tài sảnkhông đủ để bồi thường, người giám hộ không có lỗi trong việc giám hộ thìtrách nhiệm bồi thường sẽ thuộc về ai ?

- Thực tiễn áp dụng trách nhiệm BTTH trong trường hợp này vẫn cónhững tình huống xảy ra mà luật không dự liệu trước, khiến cho các thẩmphán tại các Tòa án gặp nhiều khó khăn trong công tác xét xử Điều nàyđược dẫn giải trong ví dụ: A là người chưa thành niên dưới 15 tuổi có chamẹ nhưng cha mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự nên B là người giám hộđương nhiên cho A trong các giao dịch dân sự Một ngày, sau khi đi học về,

A chơi đá bóng trên đường với một nhóm bạn cùng lớp Trong lúc thể hiệnchân sút đá bóng với các bạn, trái bóng của A đã bay thẳng vào cửa kính xehơi của ông C làm kính vỡ tan Thiệt hại ông C đi thay kính mới hết8.000.000 đồng Trách nhiệm bồi thường cho ông C thuộc về B vì B có lỗikhông quản lý A để A chơi đá bóng trên đường phố gây thiệt hại Như vậy,theo quy định của pháp luật thì sẽ lấy tài sản của A để bồi thường, nếu tàisản của A không đủ thì lấy tài sản của B để bồi thường phần còn thiếu Tuynhiên, cả A và B đều không có tài sản bồi thường cho ông C Vậy thì theo

Định dạng
Số trang	61
Dung lượng	458,5 KB