Bản chất của phép biện chứng duy vật ý nghĩa phương pháp luận đối với thực tiễn hoạt động

Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng mười Nga thành công năm 1917 đã mở ra một kỷ nguyên mới cho lịch sử nhân loại, kỷ nguyên của độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, chấm dứt thời kỳ độc tôn của CNTB trên phạm vi toàn thế giới, mở đầu một thời đại mới, thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới. Từ một nước xã hội chủ nghĩa năm 1917 sau năm 1945 đã trở thành một hệ thống thế giới, hệ thống XHCN không ngừng được củng cố và phát triển, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, đấu tranh vì hoà bình, dân chủ, dân sinh và tiến bộ xã hội trên toàn thế giới phát triển mạnh mẽ. Có được những thành quả như vậy trước hết chúng ta phải thấy được công lao vĩ đại của C .Mác, Ph.ĂngGhen và V.I.Lênin, cả cuộc đời và sự nghiệp của mình các ông đã xây dựng lên học thuyết cách mạng và khoa học, kiên quyết đấu tranh không khoan nhượng với các quan điểm duy tâm, duy vật siêu hình, đặc biệt là các quan điểm của các nhà triết học tư sản, biến những tư tưởng lý luận thành thực tiễn hiện thực. Xuất phát từ bản chất cách mạng và khoa học của hệ tư tưởng đó chủ nghĩa MácLênin đã mở rộng ảnh hưởng, ăn sâu, bám chắc vào trái tim khối óc của hàng trăm triệu người trên thế giới. Nó đã chứng minh cho sức sống bền vững, sự bất diệt của chủ nghĩa MácLênin. Từ những năm 80 của thế kỷ 20, CNXH đã lâm vào khủng hoảng trầm trọng, trước hết là ở ở Liên xô và đông âu, hệ thống XHCN đang có một sức mạnh cả về kinh tế, chính trị, quân sự v.v.là đối trọng với CNTB, thế nhưng chưa đầy hai thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20 hệ thống XHCN đã hoàn toàn bị tan rã, đó là một thực tế vô cùng đau sót đối với những người cộng sản, phong trào công nhân, cũng như toàn thể những người yêu chuộng hòa bình và công lý trên pham vi toàn thế giới. Sự sụp đổ của mô hình CNXH ở Đông Âu và Liên Xô vừa qua do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, song nguyên nhân chủ yếu là do sai lầm chủ quan kéo dài ngày càng trầm trọng của các Đảng cộng sản và những người đứng đầu trong bộ máy của Đảng và nhà nước. Họ đã mắc phải những sai lầm nghiêm trọng là xa rời những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa MácLênin, vi phạm những nguyên tắc cơ bản của Đảng v.v. để cho chủ nghĩa cơ hội, xét lại lũng đoạn về chính trị. Từ đó dẫn đến những sai lầm về đường lối chính trị, mất cảnh giác, thủ tiêu đấu tranh giai cấp, buông lỏng chuyên chính vô sản, hạ thấp vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản,v.v. Làm cho chủ nghĩa xã hội dần dần đi chệch hướng, vỏ thì chủ nghĩa xã hội song bên trong thì không còn chất của chủ nghĩa xã hội, từng bước chuyển hoá theo con đường tư bản chủ nghĩa. Mặt khác chúng ta cũng phải thừa nhận rằng một nguyên nhân rất quan trọng dẫn tới sự đổ vỡ nhanh chóng của hệ thống xã hội chủ nghĩa đó là sự can thiệp trắng trợn và tinh vi của chủ nghĩa đế quốc đứng đầu là đế quốc mỹ. Chúng dùng mọi âm mưu và thủ đoạn, tập trung trên nhiều lĩnh vực trong đó trọng điểm là kinh tế và chính trị, trong lĩnh vực chính trị chúng tập chung nghiên cứu chủ nghĩa MácLênin, xuyên tạc, phủ nhận hệ tư tưởng đó, đề cao những quan điểm triết học tư sản, như vậy bằng chiến lược “Diễn biến hòa bình” kết hợp trong đánh ra, ngoài đánh vào làm cho các nước XHCN sụp đổ nhanh chóng. Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển rất mạnh mẽ, đem lại cho con người những thành tựu rất to lớn trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. CNTB nhờ kế thừa được những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại và sự điều chỉnh, thích nghi với điều kiện lịch sử mới nên vẫn còn khả năng tồn tại và phát triển. Cùng với nó là vấn đề toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế đang là một hiện thực khách quan, mang tính phổ biến đã tác động mạnh mẽ vào sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc trên thế giới. Hiện nay hệ thống XHCN không còn song dù khó khăn từ nhiều phía các nước XHCN vẫn tồn tại và phát triển, đồng thời nhiều dân tộc đang đấu tranh vì mục tiêu độc lập dân tộc, công bằng, dân chủ, văn minh và có xu hướng tiến lên trên con đường XHCN. Từ những thực tế nêu trên, đây là những thử thách khắc nghiệt đối với chủ nghĩa MácLênin nói chung và triết học MácLênin nói riêng mà hạt nhân cơ bản là phép biện chứng duy vật với chức năng trang bị thế giới quan và phương pháp luận trong xem xét và cải tạo thực tiễn. Nghiên cứu bản chất của phép biện chứng duy vật sẽ giúp chúng ta có cái nhìn tổng thể, khách quan về sự tồn tại, vận động và phát triển của các sự vật hiện tượng, các mặt các lĩnh vực trên pham vi thế giới và ở trong nước, cũng như những vấn đề do cuộc sống đang đang đặt ra, trên cơ sở đó cung cấp những giải pháp khoa học, hữu hiệu cho hoạt động cải tạo hiện thực của con người, nhất là những người cộng sản chân chính trong đấu tranh cho mục tiêu giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng con người và giải phóng nhân loại. Trước hết chúng ta phải khẳng định rằng: Triết học MácLênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận, là hạt nhân của toàn bộ chủ nghĩa Mác. Giá trị, vai trò của chủ nghĩa MácLênin trước hết được thể hiện ở chính hạt nhân của hệ thống đó. Nghiên cứu đánh giá triết học MácLê nin mà tập trung ở phép biện chứng duy vật không thể tách rời, cô lập với toàn bộ lịch sử tư tưởng triết học nhân loại, mà ngược lại triết học MácLê nin xuất hiện là một tất yếu hợp quy luật, là sự kế thừa, kết tinh toàn bộ các giá trị tinh hoa của nhân loại đã tạo ra trước đó. phép biện chứng duy vật Mác xít dựa trên truyền thống tư tưởng biện chứng của nhiều thế kỷ, vạch ra những đặc trưng chung nhất của biện chứng khách quan, nghiên cứu những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy.Nó là chìa khóa để giúp con người nhận thức và chinh phục thế giới. Nắm vững những nguyên tắc phương pháp luận của phép biện chứng duy vật không những là một nhân tố cơ bản để hình thành thế giới quan khoa học, mà còn là điều kiện tiên quyết cho sự sáng tạo của chính đảng cách mạng. Phép biện chứng duy vật Mác xít là hình thức phát triển cao nhất của lịch sử tư tưởng triết học nhân loại, là đỉnh cao của trí tuệ loài người. Việc nghiên cứu, khẳng định và có niềm tin vững chắc vào bản chất cách mạng, khoa học của phép biện chứng duy vật sẽ giúp những người cộng sản có cơ sở vững chắc để bảo vệ và phát triển triết học MácLênin và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn cách mạng của mỗi nước. đối với Việt Nam nó là cơ sở cho Đảng cộng sản vạch ra chiến lược, sách lược xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong tình hình mới. Xuất phát từ vai trò quan trọng của nội dung trên bài viết này xin trình bày khái quát về: Bản chất của phép biện chứng duy vật, ý nghĩa phương pháp luận đối với thực tiễn hoạt động quân sự.

Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng mười Nga thành công năm 1917 đã

mở ra một kỷ nguyên mới cho lịch sử nhân loại, kỷ nguyên của độc lập dântộc và chủ nghĩa xã hội, chấm dứt thời kỳ độc tôn của CNTB trên phạm vitoàn thế giới, mở đầu một thời đại mới, thời đại quá độ từ CNTB lên CNXHtrên phạm vi toàn thế giới Từ một nước xã hội chủ nghĩa năm 1917 sau năm

1945 đã trở thành một hệ thống thế giới, hệ thống XHCN không ngừng đượccủng cố và phát triển, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, đấu tranh vìhoà bình, dân chủ, dân sinh và tiến bộ xã hội trên toàn thế giới phát triểnmạnh mẽ Có được những thành quả như vậy trước hết chúng ta phải thấyđược công lao vĩ đại của C Mác, Ph.Ăng-Ghen và V.I.Lê-nin, cả cuộc đời và

sự nghiệp của mình các ông đã xây dựng lên học thuyết cách mạng và khoahọc, kiên quyết đấu tranh không khoan nhượng với các quan điểm duy tâm,duy vật siêu hình, đặc biệt là các quan điểm của các nhà triết học tư sản, biếnnhững tư tưởng lý luận thành thực tiễn hiện thực Xuất phát từ bản chất cáchmạng và khoa học của hệ tư tưởng đó chủ nghĩa Mác-Lênin đã mở rộng ảnhhưởng, ăn sâu, bám chắc vào trái tim khối óc của hàng trăm triệu người trênthế giới Nó đã chứng minh cho sức sống bền vững, sự bất diệt của chủ nghĩaMác-Lênin

Từ những năm 80 của thế kỷ 20, CNXH đã lâm vào khủng hoảng trầmtrọng, trước hết là ở ở Liên xô và đông âu, hệ thống XHCN đang có một sứcmạnh cả về kinh tế, chính trị, quân sự v.v.là đối trọng với CNTB, thế nhưngchưa đầy hai thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20 hệ thống XHCN đã hoàn toàn bịtan rã, đó là một thực tế vô cùng đau sót đối với những người cộng sản, phongtrào công nhân, cũng như toàn thể những người yêu chuộng hòa bình và công

lý trên pham vi toàn thế giới Sự sụp đổ của mô hình CNXH ở Đông Âu vàLiên Xô vừa qua do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, song nguyên

nhân chủ yếu là do sai lầm chủ quan kéo dài ngày càng trầm trọng của cácĐảng cộng sản và những người đứng đầu trong bộ máy của Đảng và nhà nước.

Họ đã mắc phải những sai lầm nghiêm trọng là xa rời những nguyên lý cơ bảncủa chủ nghĩa Mác-Lênin, vi phạm những nguyên tắc cơ bản của Đảng v.v đểcho chủ nghĩa cơ hội, xét lại lũng đoạn về chính trị Từ đó dẫn đến những sailầm về đường lối chính trị, mất cảnh giác, thủ tiêu đấu tranh giai cấp, buônglỏng chuyên chính vô sản, hạ thấp vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản,v.v Làmcho chủ nghĩa xã hội dần dần đi chệch hướng, vỏ thì chủ nghĩa xã hội song bêntrong thì không còn chất của chủ nghĩa xã hội, từng bước chuyển hoá theo conđường tư bản chủ nghĩa Mặt khác chúng ta cũng phải thừa nhận rằng mộtnguyên nhân rất quan trọng dẫn tới sự đổ vỡ nhanh chóng của hệ thống xã hộichủ nghĩa đó là sự can thiệp trắng trợn và tinh vi của chủ nghĩa đế quốc đứngđầu là đế quốc mỹ Chúng dùng mọi âm mưu và thủ đoạn, tập trung trên nhiềulĩnh vực trong đó trọng điểm là kinh tế và chính trị, trong lĩnh vực chính trịchúng tập chung nghiên cứu chủ nghĩa Mác-Lênin, xuyên tạc, phủ nhận hệ tưtưởng đó, đề cao những quan điểm triết học tư sản, như vậy bằng chiến lược

“Diễn biến hòa bình” kết hợp trong đánh ra, ngoài đánh vào làm cho các nướcXHCN sụp đổ nhanh chóng

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển rất mạnh mẽ, đemlại cho con người những thành tựu rất to lớn trên mọi lĩnh vực của đời sống

xã hội CNTB nhờ kế thừa được những thành tựu khoa học công nghệ hiệnđại và sự điều chỉnh, thích nghi với điều kiện lịch sử mới nên vẫn còn khảnăng tồn tại và phát triển Cùng với nó là vấn đề toàn cầu hoá và hội nhậpkinh tế quốc tế đang là một hiện thực khách quan, mang tính phổ biến đã tácđộng mạnh mẽ vào sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc trên thế giới Hiệnnay hệ thống XHCN không còn song dù khó khăn từ nhiều phía các nướcXHCN vẫn tồn tại và phát triển, đồng thời nhiều dân tộc đang đấu tranh vì

mục tiêu độc lập dân tộc, công bằng, dân chủ, văn minh và có xu hướng tiếnlên trên con đường XHCN.

Từ những thực tế nêu trên, đây là những thử thách khắc nghiệt đốivới chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung và triết học Mác-Lênin nói riêng mà hạtnhân cơ bản là phép biện chứng duy vật với chức năng trang bị thế giới quan

và phương pháp luận trong xem xét và cải tạo thực tiễn Nghiên cứu bản chấtcủa phép biện chứng duy vật sẽ giúp chúng ta có cái nhìn tổng thể, kháchquan về sự tồn tại, vận động và phát triển của các sự vật hiện tượng, các mặtcác lĩnh vực trên pham vi thế giới và ở trong nước, cũng như những vấn đề docuộc sống đang đang đặt ra, trên cơ sở đó cung cấp những giải pháp khoa học,hữu hiệu cho hoạt động cải tạo hiện thực của con người, nhất là những ngườicộng sản chân chính trong đấu tranh cho mục tiêu giải phóng giai cấp, giảiphóng dân tộc, giải phóng con người và giải phóng nhân loại

Trước hết chúng ta phải khẳng định rằng: Triết học Mác-Lênin là cơ sở thếgiới quan và phương pháp luận, là hạt nhân của toàn bộ chủ nghĩa Mác Giátrị, vai trò của chủ nghĩa Mác-Lênin trước hết được thể hiện ở chính hạt nhâncủa hệ thống đó Nghiên cứu đánh giá triết học Mác-Lê nin mà tập trung ởphép biện chứng duy vật không thể tách rời, cô lập với toàn bộ lịch sử tưtưởng triết học nhân loại, mà ngược lại triết học Mác-Lê nin xuất hiện là mộttất yếu hợp quy luật, là sự kế thừa, kết tinh toàn bộ các giá trị tinh hoa củanhân loại đã tạo ra trước đó phép biện chứng duy vật Mác xít dựa trên truyềnthống tư tưởng biện chứng của nhiều thế kỷ, vạch ra những đặc trưng chungnhất của biện chứng khách quan, nghiên cứu những quy luật phổ biến của sựvận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy.Nó làchìa khóa để giúp con người nhận thức và chinh phục thế giới Nắm vữngnhững nguyên tắc phương pháp luận của phép biện chứng duy vật khôngnhững là một nhân tố cơ bản để hình thành thế giới quan khoa học, mà còn làđiều kiện tiên quyết cho sự sáng tạo của chính đảng cách mạng Phép biện

chứng duy vật Mác xít là hình thức phát triển cao nhất của lịch sử tư tưởngtriết học nhân loại, là đỉnh cao của trí tuệ loài người Việc nghiên cứu, khẳngđịnh và có niềm tin vững chắc vào bản chất cách mạng, khoa học của phépbiện chứng duy vật sẽ giúp những người cộng sản có cơ sở vững chắc để bảo

vệ và phát triển triết học Mác-Lênin và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn cáchmạng của mỗi nước đối với Việt Nam nó là cơ sở cho Đảng cộng sản vạch rachiến lược, sách lược xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong tình hình mới

Xuất phát từ vai trò quan trọng của nội dung trên bài viết này xin trình bày

khái quát về: Bản chất của phép biện chứng duy vật, ý nghĩa phương

pháp luận đối với thực tiễn hoạt động quân sự.

I- Phép biện chứng duy vật Mác-Lê nin mang bản chất cách mạng, khoa học

Việc khẳng định tính cách mạng, khoa học của một học thuyết, mộtchủ nghĩa phụ thuộc phần lớn vào việc nội dung học thuyết ấy có phản ánhđúng đắn chân lý khách quan, đúng quy luật khách quan hay không? có giảiđáp được những vấn đề của thời đại đặt ra hay không? mặt khác học thuyết ấy

do giai cấp nào đề ra, giai cấp đó tiến bộ hay lạc hậu; nó phản ánh tập trunglợi ích của giai cấp tiên tiến hay không? sự phù hợp của nó trước những biếnđổi của lịch sử xã hội như thế nào?

Nghiên cứu lịch sử phát triển của triết học nhân loại cho ta kết luậnrằng: trước khi triết học Mác-Lênin ra đời , một số trong các nhà duy vậttrước Mác đã đề xuất những tư tưởng biện chứng, tuy nhiên, nhìn chung chủnghĩa duy vật trước Mác mang tính chất siêu hình(nghiã là phản biện chứng).Nhà triết học duy tâm vĩ đại người Đức G.V.Hêghen (1770- 1831) là một nhàbiện chứng kiệt xuất nhất Ông đã trình bày những quy luật cơ bản của phépbiện chứng, nhưng không phải như những quy luật của các quá trình tự nhiên

và xã hội mà là những quy luật của tư duy “thuần túy”, tách rời khỏi mọi nộidung cảm tính.v.v Như vậy chỉ có triết học Mác-Lênin mới đáp ứng đầy đủ

những yêu cầu trên Triết học Mác-Lênin đã luận giải một cách khoa học về

sự tồn tại, vận động và phát triển của thế giới tự nhiên, xã hội và tư duy Nógiải đáp kịp thời những vấn đề bức xúc về thế giới mà những tư tưởng trước

đó chưa giải đáp được, đồng thời soi sáng các nhiệm vụ lịch sử đã chín muồicủa nhân loại, vạch ra con đường và những giải pháp đấu tranh để giải phóngcon người thoát khỏi áp bức bóc lột bất công Triết học Mác-Lênin không chỉgiải đáp các nhiệm vụ của lịch sử nhân loại bằng khái quát triết học mà cònhiện thực hoá các tư tưởng đó bằng thực tiễn cách mạng nói cách khác: triếthọc Mác-Lênin là sự thống nhất hữu cơ giữa giải thích thế giới và cải tạo thếgiới, thống nhất giữa tính cách mạng và tính khoa học

Triết học Mác-Lênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luậnduy nhất cho phép con người nhận thức đầy đủ, đúng đắn toàn bộ thế giớitrong sự tồn tại, vận động và phát triển Sự ra đời của triết học Mác- Lênin làmột kết quả hợp quy luật, là sự thống nhất hữu cơ giữa những tiền đề kháchquan và nhân tố chủ quan Là một hệ thống triết học trong đó có sự thốngnhất giữa thế giới quan duy vật triệt để và phương pháp luận biện chứngkhoa học Chính những điều này đã làm cho triết học Mác-Lênin khắc phụcđược những hạn chế so với các hệ thống triết học trước đó, trở thành một hệthống triết học cách mạng và hoàn bị để khám phá thế giới tự nhiên, xã hội

và tư duy con người

Nói tới triết học là nói tới hệ thống quan điểm chung nhất của conngười về thế giới và vai trò của con người trong thế giới ấy Tuy nhiên, tuỳthuộc vào lập trường thế giới quan và phương pháp luận, sự chế ước của điềukiện xã hội-lịch sử và yếu tố chủ quan mà mỗi trường phái triết học có nhữngquan điểm khác nhau và đối lập nhau Triết học Mác-Lênin là sự hội tụ đầy

đủ những giá trị tinh hoa trong tư tưởng triết học nhân loại, chính vì vậy nó là

cơ sở lý luận duy nhất cho phép nhận thức đúng về thế giới Với một hệthống những nguyên lý, quy luật, phạm trù mang tính khái quát cao, cho đến

nay nó vẫn còn nguyên giá trị Trong hệ thống triết học Mác-Lênin, chủ nghĩaduy vật và phép biện chứng thống nhất hữu cơ với nhau Vì vậy việc nghiêncứu toàn diện phép biện chứng duy vật có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằmxây dựng thế giới quan duy vật triệt để và hệ phương pháp khoa học trongnhận thức và hoạt động thực tiễn.

Từ việc kế thừa có chọn lọc những thành quả của các nhà triết họctiền bối, mà trực tiếp nhất là phép biện chứng của Hê ghen và quan điểm duyvật của Phoiơbắc, dựa trên việc khái quát những thành quả mới nhất của khoahọc đương thời cũng như thực tiễn lịch sử loài người Vào giữa thế kỷ 19,Mác và Ăng ghen đã sáng lập ra triết học duy vật biện chứng và phép biệnchứng duy vật, trong tác phẩm chống Đuy-rinh các ông đã đề cập đến vấn đềnày: “Đối với phép biện chứng là phương pháp mà điều căn bản là nó xem xétnhững sự vật và những phản ánh của chúng trong tư tưởng trong mối liên hệqua lại lẫn nhau của chúng, trong sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và

Ăngghen sau này được Lê nin tiếp tục hoàn chỉnh và phát triển Phép biệnchứng duy vật đã khái quát một cách đúng đắn những quy luật vận động vàphát triển chung nhất của thế giới Nhờ vậy, Mác và Ăng ghen đã khắc phụcđược những hạn chế vốn có của phép biện chứng tự phát thời cổ đại, cũngnhư những sai lầm của phép biện chứng duy tâm khách quan thời cận đại vàphép biện chứng siêu hình của Hêghen, làm cho phép biện chứng duy vật trởthành một khoa học Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa lýluận và phương pháp Hệ thống các quy luật, phạm trù của nó không chỉ phảnánh đúng đắn thế giới khách quan mà còn chỉ ra những cách thức để địnhhướng cho con người trong nhận thức thế giới và cải tạo thế giới Phép biệnchứng duy vật không chỉ khái quát những thành tựu của tất cả các khoa học

cụ thể, mà nó còn kết tinh những tinh hoa trong quá trình phát triển tư tưởng

1 C.Mác, Ph ngghen, To n t p, Nxb CTQG, H N i, 1994, t20, tr.38 Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38 àn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38 ập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38 àn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38 ội, 1994, t20, tr.38

triết học của nhân loại Nó trình bày một cách có hệ thống, chặt chẽ tính chấtbiện chứng của thế giới thông qua những nguyên lý, phạm trù, quy luật chungnhất của thế giới tự nhiên, xã hội và tư duy con người

Bản chất và đặc trưng cơ bản của phép biện chứng duy vật là tính cách mạng và khoa học Tính cách mạng và tính khoa học của phép biện

chứng duy vật thống nhất chặt chẽ với nhau bởi vì phép biện chứng duy vậtnhư Lênin đã chỉ ra: Nó là học thuyết về sự phát triển dưới hình thức hoàn bịnhất, sâu sắc nhất và không phiến diện Bản chất cách mạng của phép biệnchứng duy vật thể hiện ở chỗ, trong khi đưa ra quan niệm về tính hợp lý củacái hiện tồn thì đồng thời cũng bao hàm trong nó quan niệm về sự diệt vongtất yếu của cái hịên tồn đó Với bản chất cách mạng sâu sắc và triệt để, đượcthể hiện trong các nguyên lý, các cặp phạm trù và các quy luật của mình, phépbiện chứng đã vạch ra biện chứng của quá trình phát triển, với nội dung vàhình thức hết sức phong phú Nó là cơ sở phương pháp luận để chỉ đạo chủthể trong việc xem xét đánh giá đồng thời xác định phương pháp cách mạngkhoa học và đúng đắn

Các nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển

là những yếu tố đầu tiên có tính phổ quát nhất nó chỉ ra toàn cảnh quá trìnhvận động và phát triển của sự vật hiện tượng , định hướng toàn bộ nội dung,đồng thời xác định những nguyên tắc, phương pháp luận cơ bản của phép biệnchứng duy vật Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của phép biện chứng duyvật khái quát bức tranh toàn cảnh chằng chịt những mối liên hệ của thế giới(tự nhiên, xã hội và tư duy) Tính chất vô tận của thế giới, cũng như tính chất

có hạn của mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình đó chỉ có thể giải thích đượctrong mối liên hệ phổ biến, trong các mối liên hệ đó mỗi mối liên hệ

có vai trò và vị trí khác nhau Sự liên hệ phổ biến là đặc trưng phổ quát nhấtcủa thế giới Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến giúp chúng ta có quan điểmtoàn diện trong nhận thức, xem xét chỉ đạo hoạt động thực tiễn Như vậy khi

xem xét các sự vật hiện tượng phải xem xét toàn diện các mối liên hệ; trongtổng số các mối liên hệ phải rút ra được những mối liên hệ bản chất, chủ yếuquy định sự tồn tại của chúng để hiểu rõ bản chất của sự vật; từ bản chất của

sự vật phải quay lại hiểu rõ toàn bộ sự vật trên cơ sở liên kết các mối liên hệbản chất, chủ yếu với tất cả các mối liên hệ khác của sự vật để bảo đảm tínhđồng bộ khi giải quyết các vấn đề của đời sống Quan điểm toàn diện, đối lậpvới mọi suy nghĩ và hành động phiến diện, chiết trung, siêu hình

Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật phản ảnhđặc trưng biện chứng phổ quát nhất của thế giới Mọi sự vật hiện tượng luônvận động, biến đổi không ngừng và về phương diện bản chất của mọi sự vậnđộng, biến đổi của thế giới có xu hướng phát triển Vì vậy quán triệt quanđiểm phát triển là nguyên tắc chung trong chỉ đạo hành động và suy nghĩ củacon người Đó là phải xem xét sự vật trong sự vận động, biến đổi và phát triểncủa nó, phải tư duy năng động, linh hoạt, mềm dẻo, phải nhận thức được cáimới và ủng hộ cái mới

Trong kết cấu của phép biện chứng duy vật, đi liền với nhữngnguyên lý cơ bản là những quy luật cơ bản phản ảnh cái bản chất trong sự vậnđộng của vũ trụ Nó là những mối liên hệ quy định bản chất của sự vật, hiệntượng cho nên là mối liên hệ tất yếu chi phối sự phát triển của sự vật hiệntượng Quy luật mang tính ổn định, tồn tại khách quan và phổ biến Song tínhphổ biến của các quy luật lại không giống nhau, có những quy luật riêng biệt,quy luật đặc thù,…Phép biện chứng duy vật chỉ nghiên cứu những quy luậtphổ biến nhất gọi là những quy luật cơ bản Đồng thời, mỗi quy luật cơ bảnlại nói lên một mặt khác nhau của sự vận động và phát triển của sự vật, hiệntượng

Trước tiên, đó là quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đốilập, “gọi tắt là quy luật mâu thuẫn” đây là hạt nhân của phép biện chứng bởi

vì tất cả các sự vật hiện tượng đều là sự thống nhất và đấu ttranh của các mặt

đối lập Mặt khác sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập chỉ ra bảnchất của sự vật, hiện tượng và bản chất của sự phát triển như vậy nó thể hiệntính chỉnh thể thống nhất của phép biện chứng Quy luật này vạch ra nguồngốc, động lực của sự phát triển, phản ảnh quá trình đấu tranh giải quyết mâuthuẫn bên trong sự vật.

Quy luật chuyển hoá từ những thay đổi về lượng dẫn tới những biếnđổi về chất và ngược lại (gọi tắt là quy luật lượng-chất) phản ánh cách thức,

cơ chế của quá trình phát triển là đi từ những biến đổi nhỏ nhặt, dần dần vềlượng đến giới hạn độ thì gây ra sự biến đổi cơ bản về chất thông qua bướcnhảy vọt và ngược lại

Quy luật phủ định của phủ định khái quát khuynh hướng phát triểntiến lên theo hình xoáy ốc, thể hiện tính chất chu kỳ trong quá trình phát triểncủa các sự vật hiện tượng

Ba quy luật trên thống nhất hữu cơ với nhau, phản ánh sự tác độngqua lại của những mặt quan trọng nhất trong sự liên hệ và vận động phát triểncủa sự vật hiện tượng Cùng với ba quy luật cơ bản, phép biện chứng duy vậtcòn có hệ thống các phạm trù, đó là những khái niệm chung nhất phản ánhnhững mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ chung, bản chất của sự vậthiện tượng Ngoài tính khách quan, các phạm trù còn mạng tính biện chứng,chúng luôn có sự liên hệ chằng chịt với nhau, trong những điều kiện nhất định

có thể chuyển hoá lẫn nhau

Những phạm trù có tính liên hệ trực tiếp với nhau được xếp thànhnhững cặp đôi, gọi là những cặp phạm trù cơ bản hay những quy luật không

cơ bản của phép biện chứng duy vật Những cặp phạm trù quen thuộc trongphép biện chứng duy vật là: phạm trù cái riêng và cái chung; nguyên nhân vàkết quả; tất nhiên và ngẫu nhiên; nội dung và hình thức; bản chất và hiệntượng; khả năng và hiện thực

Như vậy, phép biện chứng duy vật là một hệ thống hoàn chỉnh baogồm nhiều yếu tố, mỗi yếu tố có một vai trò nhất định nhưng có quan hệ chặtchẽ với nhau Trong đó quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lậpgiữ vai trò quan trọng nhất, là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Lêninviết: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thốngnhất của các mặt đối lập, như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng,

Có thể thấy vai trò hạt nhân của quy luật mâu thuẫn ở chỗ nó cho phép ta nắmđược bản chất của sự vật, chỉ rõ nguồn gốc, động lực của sự phát triển, là chìakhoá cho phép đi sâu tìm hiểu toàn bộ phép biện chứng duy vật Phạm trùmâu thuẫn xuyên suốt toàn bộ hệ thống quy luật của phép biện chứng, đó là :mâu thuẫn lượng - chất; mâu thuẫn phủ định - khẳng định; chung - riêng;nguyên nhân - kết quả,…Với quan điểm như trên đòi hỏi khi tiếp cận và ápdụng phép biện chứng trong xem xét và giải quyết các vấn đề đặt ra phải thấyđược vai trò chi phối của quy luật mâu thuẫn, đồng thời không xem nhẹ vaitrò của các yếu tố khác

Nội dung các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật vừa là sự

cụ thể hoá thêm nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển Đồng thờivừa đi sâu phản ánh cái bản chất và nội dung bên trong của quá trình vậnđộng, phát triển của thế giới vật chất Còn các cặp phạm trù cơ bản của phépbiện chứng duy vật phản ánh tính phong phú muôn hình muôn vẻ của sự vậnđộng, phát triển của thế giới vật chất Nếu như những nguyên lý của phépbiện chứng duy vật là những luận điểm bao quát nhất, có tính chất biện chứngchung nhất về thế giới thì các quy luật cơ bản, các cặp phạm trù đi sâu nghiêncứu từng mối liên hệ bản chất, từng góc cạnh cụ thể khác nhau của các sự vật

2 Lênin To n t p, Nxbtb, M, 1981, t29, tr.240 àn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38 ập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t20, tr.38

hiện tượng đặt trong quá trình vận động, phát triển không ngừng của thế giớivật chất

Từ những nội dung đã trình bày trên đây cho ta kết luận rằng: Phépbiện chứng duy vật là một phương pháp luận triết học với đặc trưng cơ bản làxem xét, luận giải thế giới như một chỉnh thể của những sự vật hiện tượngluôn liên hệ và ràng buộc với nhau Luôn vận động và không ngừng biến đổi.Với tư cách là một phương pháp luận triết học biện chứng, luận giải, xem xétcác sự vật hiện tượng một cách biện chứng, nó hoàn toàn đối lập với phépsiêu hình, chính vì vậy phép biện chứng duy vật là hình thức cao nhất của tưduy khoa học Đồng thời phép biện chứng duy vật là sự tổng kết toàn bộ sựphát triển của triết học và khoa học tự nhiên, là sự khái quát cao quy luật của

tự nhiên và thế giới Phép biện chứng duy vật không chỉ là khoa học tư duy

mà còn là khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động, phát triểncủa tự nhiên và xã hội loài người

Phép biện chứng duy vật không chỉ là một hệ thống lý luận của conngười mà nó còn là một hệ thống phương pháp phổ quát, chung nhất giúp conngười trong hoạt động thực tiễn, trong nhận thức và cải tạo hiện thực kháchquan Hệ thống phương pháp luận chung đó được nghiên cứu và rút ra từnhững nguyên lý, quy luật, phạm trù của phép biện chứng duy vật , trở thànhnhững nguyên tắc chung nhất chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người Đó

là nguyên tắc khách quan, toàn diện, lịch sử cụ thể và phát triển Quán triệtnguyên tắc này khi xem xét sự vật hiện tượng phải đặt sự vật trong tổng hoàcác mối quan hệ của các mặt, các thuộc tính của chính sự vật ấy; phải xem xétchúng trong trạng thái vận động, biến đổi và theo xu hướng chung là pháttriển tiến lên Bên cạnh đó phải tìm ra nguyên nhân quan trọng quyết định đến

sự vận động của sự vật, tìm ra nguồn gốc động lực của sự phát triển trên cơ sở

đó giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh tồn tại trong mỗi sự vật Muốn cải tạo

sự vật phải thường xuyên tăng cường sự tích luỹ về lượng, khi có điều kiện

tạo nên sự nhảy vọt về chất, kịp thời phát hiện các mâu thuẫn, phải xác định

rõ mâu thuẫn nào là cơ bản, mâu thuẫn nào là không cơ bản để có biện pháptác động cải tạo, chống mọi biểu hiện chủ quan duy ý chí, nôn nóng đốt cháygiai đoạn trong sự phát triển, đồng thời chống tư tưởng bảo thủ trì trệ, khilượng đã đến giới hạn độ, điểm nút lại chần chừ do dự không kiên quyết tạonên sự nhảy vọt về chất Biểu hiện trong xã hội là không dám làm cách mạng,không dám cải tổ, đổi mới khi điều kiện thời cơ đã chín muồi Nguyên tắc duyvật biện chứng còn chỉ ra phát triển là một quá trình lâu dài đầy khó khăn,phức tạp với con đường không bằng phẳng,quanh co hình xóay trôn ốc đôikhi chấp nhận cả sự tụt lùi tạm thời Vì vậy vậy phải có thái độ kiên trì, bìnhtĩnh tự tin trước những khó khăn của sự phát triển, xây dựng niềm tin vào cáimới, cái tiến bộ, quyết tâm củng cố niềm tin, ủng hộ cái mới , tạo điều kiện đểcái mới chiến thắng; kiên quyết ngăn chặn tiến tới loại trừ cái cũ, cái bảo thủlạc hậu gây cản trở con đường phát triển

Ngày nay khoa học đã chứng minh rằng thế giới vật chất không do aisinh ra và không bị mất đi Các sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội đều chỉ

là những dạng tồn tại cụ thể khác nhau của vật chất; thế giới thống nhất ở tínhvật chất, luôn vận động biến đổi không ngừng theo những quy luật kháchquan vốn có của nó Nguồn gốc của mọi sự vận động của thế giới là do đấutranh của các mặt đối lập bên trong của nó Hoàn toàn không thể giải thíchđược sự tồn tại của thế giới từ những lực lượng bên ngoài một cách thần bí,

mà chỉ có thể xuất phát từ thế giới quan duy vật biện chứng mới nhận thứcđược thế giới một cách đúng đắn

Cùng với sự phát triển của khoa học, đặc biệt là những thành tựukhoa học tự nhiên, sinh học, tin học v.v các giác quan của con người ngàycàng được lối dài, con người ngày càng khám phá và phát hiện ra ngày càngnhiều các sự vật hiện tượng, các thuộc tính của chúng, các hình thức tồn tạicủa vật chất Song có thể nói rằng tất cả các thành tựu của khoa học hiện đại