sâu sắc và toàn diện về tâm hồn, nhân cách của Hồ Chí Minh - “một bậc đại nhân, đạitrí, đại dũng” Viên Ưng .Thật vậy, “ Nhật ký trong tù” chính là thức chân dung tinh thần tự họa của Hồ
Trang 1BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIấN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
I L
ời giới thiệu
Trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc thì văn học từ đầu thế kỷ XX đến cáchmạng tháng 8 năm 1945 có một vị trí rất quan trọng Nó là cầu nối giữa văn học trung
đại Việt Nam trớc đó với nền văn học Việt Nam đơng đại (sau cách mạng tháng 8 đếnnay) Nó cũng xứng đáng là bớc ngoặt trọng đại trong lịch sử phát triển văn học dântộc
Văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX đến cách mạng tháng 8 - 1945 hình thành haikhu vực văn học: Văn học hợp pháp (văn học công khai) và văn học bất hợp pháp(văn học không công khai) ở chuyên đề này, do thời lợng có hạn nên chúng tôi xinbàn đến bộ phận văn học bất hợp pháp đó là thơ ca yêu nớc trong tù Những sáng táccủa bộ phận văn học này tập trung thể hiện vẻ đẹp tâm hôn của ngời chiến sĩ cáchmạng Bên cạnh các tác giả Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Sóng Hồng, Tố Hữu thìNguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh đợc biểu hiện với nhiều phẩm chất cao đẹp đángquý
Văn thơ Nguyễn ái Quốc – Hồ Chí Minh có một vị trí đặc biệt quan trọngtrong chơng trình giảng dạy ở các trờng học từ bậc tiểu học đến bậc đại học, ở bậcTHCS, trong chơng trình ngữ văn 8 tập 2, văn bản tiêu biểu đợc trích trong “Nhật kýtrong tù” là “Ngắm trăng” và “Đi đờng” Khám phá vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minhtrong tập thơ để giúp học sinh củng cố, nâng cao kiến thức, hiểu sâu hơn vẻ đẹp tâmhồn của Bác trong hoàn cảnh tù đày Qua đó giáo dục học sinh học tập và làm theotấm gơng đạo đức Hồ Chí Minh Bớc đầu rèn kỹ năng cho học sinh làm một bài vănnghị luận tổng hợp về một hình tợng trong tác phẩm văn học
2 Tờn sỏng kiến : Vẻ đẹp tõm hồn Hồ Chớ Minh qua 2 bài thơ " Ngắm Trăng và
Email: tranthikimdung.gvthcskhaiquang vinhyenvinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sỏng kiến : Trường THCS Khai Quang - Thành phố Vĩnh
Yờn - Tỉnh Vĩnh Phỳc
5 Lĩnh vực ỏp dụng sỏng kiến
Chuyên đề này chúng tôi áp dụng cho học sinh giỏi lớp 8
6, Ngày sỏng kiến được ỏp dụng lần đầu hoặc ỏp dụng thử : Năm học 2018-2019
7
7 Mụ tả bản chất của sỏng kiến
7.1 Nội dung sỏng kiến
Sinh thời chủ tịch Hồ Chí Minh không hề có ý định xây dựng cho mình một sựnghiệp văn chơng để lại cho đời, nhng thực tế Ngời đã trở thành một nhà văn, nhà thơlớn Những sáng tác của Ngời dù bất cứ ở thể loại nào cũng đều toát lên vẻ đẹp tâmhồn của một ngời cộng sản vĩ đại suốt đời không ngừng phấn đấu vì độc dân tộc, tự
do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân
“Nhật ký trong tù”, tập thơ viết bằng chữ Hán, gồm 135 bài thơ đợc xem là kiệttác số một trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác văn chơng của Ngời Tập thơ đợc ví nh
“một hòn ngọc quý” mà Hồ Chí Minh đã vô tình đánh rơi vào kho tàng văn học ViệtNam Cái điều tởng chừng nh “vô tình” ấy đã đem đến cho chúng ta một cách hiểu
Trang 2sâu sắc và toàn diện về tâm hồn, nhân cách của Hồ Chí Minh - “một bậc đại nhân, đạitrí, đại dũng” ( Viên Ưng ).
Thật vậy, “ Nhật ký trong tù” chính là thức chân dung tinh thần tự họa của HồChí Minh - ngời cộng sản vĩ đại trong chốn lao tù Tập thơ cho ta thấy rất nhiều vẻ
đẹp cao quý trong tâm hồn của Ngời nh: bản lĩnh của ngời cộng sản với ý chí nghịlực phi thờng, tinh thần đấu tranh kiên cờng, bất khuất, phong thái ung dung tự tại,lạc quan, yêu đời, luôn làm chủ mọi hoàn cảnh, niềm khát khao tự do cháy bỏng vàtâm hồn nghệ sĩ với tình yêu thiên nhiên thiết tha, lòng nhân ái cao cả
a Vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh trong Nhật ký trong tù :“ ”
Đến với “Nhật ký trong tù” ta không chỉ đợc chứng kiến nhà tù Tởng GiớiThạch đen tối, tàn bạo và xã hội Trung Quốc đầy rẫy những bất công ngang trái màcòn đợc “chiêm ngỡng” bức chân dung tinh thần tự họa của Hồ Chí Minh “một hìnhmẫu cao đẹp của con ngời mới trong thời đại mới, một biểu tợng của chủ nghĩa nhânvăn với đầy đủ ý nghĩa của nó, một tấm gơng tuyệt vời về ngời cộng sản Hồ ChíMinh là một con ngời đẹp của thế kỷ, kết hợp hài hòa trong bản thân mình nhữngphẩm chất khác nhau: dân tộc và quốc tế, phơng Đông và phơng Tây, anh hùng vànghệ sĩ, chất trữ tình và chất thép, vừa rất mực nhân hậu lại vừa triệt để cách mạng,vừa vô cùng bình dị lại vừa kiệt xuất, vĩ đại” (Võ Nguyên Giáp)
a1 Bản lĩnh của ng ời cộng sản với ý chí, nghị lực phi th ờng, phong thái ung dung tự tại, niềm lạc quan yêu đời, luôn làm chủ mọi hoàn cảnh:
“Nhật ký trong tù” trớc hết là tiếng nói của ngời cộng sản dù trong lao tù vẫngiữ vững ý chí chiến đấu và thể hiện tinh thần kiên cờng bất khuất, vợt qua mọi khókhăn gian khổ:
Thân thể tại ngục trung
“
Tinh thần tại ngục ngoại Dục thành đại sự nghiệp Tinh thần cánh yếu đại”
Biện pháp tu từ nghệ thuật nổi bật nhất trong bài thơ là tác giả dùng phép đối.Trớc hết, đối giữa câu 1 và câu 2, thân thể với tinh thần, trong ngục với ngoài ngục.Nói cách khác: giữa hoàn cảnh và ý chí con ngời
Câu 1, Bác thừa nhận một thực tế, một hoàn cảnh đặc biệt (hay nói theo ngônngữ văn học là một hoàn cảnh điển hình): Bác bị tù đày Chữ “tại” ở đầu câu 1 là sựthừa nhận, (không xem thờng khinh bạc trớc khó khăn, cũng không đúng mức vàkhách quan là một đức độ, một nhãn quan mang tính khoa học của ngời chiến sĩ cộngsản).Thừa nhận đúng mức thực tế khách quan để xác định một thái độ, một cách sốngtrớc một hoàn cảnh Chữ “tại” ở câu 2 khẳng định điều ấy Nhng tại sao kẻ thù haynhà tù của chúng không thể giam đợc tinh thần của Bác Cái không gian có hạn củanhà tù, nếu so sánh với không gian vô hạn ngoài nhà tù mà Bác nói đến trong câu thơ,
ta thấy rõ: tinh thần Bác cao quá, lớn quá, nhà tù của chúng, cái chế độ của chúnghoàn toàn bất lực Mà quả vậy: tâm hồn Bác luôn bay bổng trong cái không gian rộnglớn, lúc thì một xóm núi ven sông, lúc thì nghìn dặm bâng khuâng hồn nớc cũ, lúc
tâm hồn Bác trải rộng ra theo dõi cả phơng đông, cả Hoàn cầu … ý thơ cho ý thơ chophép ta nghĩ: bản chất tinh thần của Bác to lớn vĩ đại Bác cũng tự khẳng định cho
mình sự cố gắng vơn lên bề mặt ý chí để đè bẹp cái hoàn cảnh khó khăn trên (“Thời
cuộc không bao giờ có một giá trị tuyệt đối ảnh hởng của nó tùy theo mỗi ngời Tai họa có thể là một nấc thang cho một thiên t, là một kho tàng cho ngời khôn lanh hoặc một vực thẳm cho kẻ yếu hèn” H.BANZắC).
Hai câu thơ tiếp theo trong một tơng quan hữu cơ gắn bó Yếu tố này làm tiền
đề thúc đẩy yếu tố kia Hai chữ “đại” ở hai câu rất khác nhau Chữ “đại” (Đại sựnghiệp) là từ bổ nghĩa cho sự nghiệp Nhng “đại” (trong cánh yếu đại) trở thành tínhchất đối chiếu miêu tả Tinh thần ở đây to lớn chứ không phải cao Cao chỉ nói đợcchiều rộng của không gian “đại” vừa nói đợc chiều cao vừa là bề rộng Với cáchdùng từ nh vậy, Bác muốn nói rõ vấn đề mức độ của ý chí phấn đấu, vấn đề tầm cỡtinh thần cần có để tơng xứng với sự nghiệp lớn lao của Bác: sự nghiệp cứu dân, cứunớc
Nhìn lại vấn đề, không phải bài thơ chỉ đối lập ở câu 1 với câu 2 mà sự đối lập có
Trang 3chủ định, có tầng lớp Đối lập với câu 1 là câu 2, 3 và 4 Bác không phải làm cái việc “chogiống”, “cho ra” thơ Đờng, tức là có đối có đáp Bản thân sự sống, sự nghiệp, suy nghĩacủa Bác có sự đối lập ấy Đó là đối với hoàn cảnh khó khăn cần xác định: tinh thần khôngkhuất phục, ngợc lại vơn lên trên, đè bẹp hoàn cảnh ấy Muốn vậy phải chú ý đến lý tởng,
đến sự nghiệp, một sự nghiệp lớn và tinh thần to lớn, ba câu thơ, ba ý tầng tầng lớp lớp, đèbẹp cái hoàn cảnh kia
Và bài thơ cũng bỗng hiện lên hai hình ảnh đối lập: một hình ảnh của thân thể
bị giam cầm và đối lập, to lớn hơn đè bẹp cả hoàn cảnh ấy là con ngời với tất cả ý chí,nghị lực tinh thần và lý tởng cao đẹp Nhiều bài thơ trong Ngục trung nhật ký có diễn
Ví không có cảnh đông tàn
“
Thì đâu có cảnh huy hoàng ngày xuân Nghĩ mình trong bớc gian truân Tai ơng rèn luyện tinh thần thêm hăng”
( Tự khuyên mình)
Đọc “Nhật kí trong tù” chúng ta thấy rằng: tinh thần không hề có ý nghĩa siêuhình, tinh thần không tách rời thể phách của con ngời mà trái lại chính yếu tố cao quýtrong con ngời, để cho con ngời có thể vơn lên cao lớn hơn tầm vóc của thể xác mà v-
ợt qua mọi gian khổ trên đờng đấu tranh cách mạng để đi đến thắng lợi Tinh thần ấycủa Hồ Chí Minh có lúc đợc bộc lộ một cách trực tiếp:
Kiên trì và nhẫn nại
“
Không chịu lùi một phân Vật chất tuy đau khổ Không nao núng tinh thần”
(Bốn tháng rồi)
Nhng cũng có khi kín đáo thể hiện trong những sự vật, sự việc bình thờngthông qua đó nêu lên một triết lý, một chân lý Chẳng hạn: nghe tiếng giã gạo lúcchiều hôm, Bác liên tởng đến sự rèn luyện tu thân:
Gạo đem vào giã bao đau đớn
“
Gạo giã xong rồi trắng tựa bông Sống ở trên đời ngời cũng vậy Gian nan rèn luyện mới thành công ”
(Nghe tiếng giã gạo)
Câu thơ không rơi vào hình thức giáo huấn, khô khan, trừu tợng mà tạo nênmột sự xúc động trầm lắng nhờ sự kết hợp trí tuệ với cảm xúc Bài thơ có giá trị soi đ-ờng, chỉ lối cho bạn đọc phơng hớng hành động, tích cực chủ động và vững chắc mộtniềm tin
Nhờ có tinh thần kiên định, tâm thế ung dung tự tại, Hồ Chí Minh đã thực hiện
“những cuộc vợt ngục” về tinh thần, sức mạnh của niềm tin và khí phách đã tạo chongời chiến sĩ một thế đứng cao hơn hẳn cái hiện thực đen tối của nhà tù Tởng GiớiThạch Vì thế câu thơ của Bác lạc quan, ung dung, thanh thản lạ thờng:
Đáp thuyền thẳng xuống huyện Ung Ninh
“
Lủng lẳng chân treo tựa giảo hình Làng xóm ven sông đông đúc thế
Trang 4Thuyền câu rẽ sóng nhẹ thênh thênh ”
(Giữa đờng đáp thuyền đi Ung Ninh)
Bài thơ có bốn câu nhng chỉ có một câu gợi cảnh tù đày “Lủng lẳng chân treo
tự giảo hình”, câu thơ đọc lên ta thấy xót xa cho cảnh ngời tù bị giải tới giải lui từ nhàlao này đến nhà lao khác trong t thế hai chân bị treo ngợc lên dàn thuyền Ba câu cònlại nh miêu tả một ngời lãng du đi tìm cảnh thú thiên nhiên và cuộc sống của con ng-
ời Tâm hồn của con ngời vẫn chung vui với cảnh làng xóm trù phú ven sông và mắtvẫn dõi theo một chiếc thuyền câu rẽ sóng đi về phía xa Kể cả nhan đề bài thơ cũngchẳng còn thấy cảnh tù đày Toàn bộ bài thơ hiện hữu con ngời cao cả vơn lên, lấn
át, chế ngự hoàn cảnh, coi thờng cực hình, luôn tạo cho mình một tâm thế ung dung,thanh thản Cái ung dung thanh thản ấy, Xuân Diệu cho là “lên đến mức thần thánh”,
đó là điều khó thấy trong thơ xa Hình ảnh nhân vật trữ tình trong bài thơ này khiếncho ta nhớ đến hình ảnh ông già trong “Giang tuyết” (Liễu Tông Nguyên), bất chấpcái khắc nghiệt, giá lạnh của thời tiết “Thiên sơn điểu phi tuyệt Vạn kính tung nhândiệt” (Lạnh đến mức chim bay về tổ ngủ hết, con ngời không dám ra đờng), ấy thế
mà ông già vẫn dám ngồi giữa tuyết trời băng giá để chìm đắm vào tâm trạng, nỗiniềm của mình Nh vậy, có sự gặp gỡ giữa hai con ngời trong bài thơ này Đó đều lànhững con ngời cao cả biết vợt lên trên mọi hoàn cảnh để thể hiện khí phách lớn laocủa mình
Trong “Nhật ký trong tù” chất thép đợc thể hiện khá rõ nét, nếu chúng ta đọc
kĩ tập thơ thì hầu nh bài nào cũng có “ thép”, “tinh thần thép” Nhng nó đợc thể hiệnmột cách gián tiếp chứ không phải trực tiếp Đúng nh nhà phê bình văn học Hoài
Thanh đã phát hiện: “Khi Bác nói trong thơ có thép ta cũng cần tìm hiểu thế nào là
thép trong thơ, ta cần phải hiểu linh hoạt mới đúng Không phải cứ nói chuyện thép, lên giọng thép mới có tinh thần thép” Tinh thần thép là tinh thần không khuất phục,
không thỏa hiệp đối với chủ nghĩa đế quốc, với giai cấp thù địch Và trong bài thơ dới
đây tinh thần thép đợc thể hiện là tinh thần luôn giữ vững niềm tin, không bị naonúng trớc hoàn cảnh cùng cực, thiên nhiên khắc nghiệt:
Gà gáy lần đêm chửa tan
“
Chòm sao đa nguyệt vợt lên ngàn Ngời đi cất bớc trên đờng thẳm Rát mặt đêm thu trận gió hàn ”
(Giải đi sớm)
Hình tợng trung tâm của bài thơ là ngời bị giải đi từ sáng sớm tinh mơ khibóng đêm cha tàn Không gian hiu quạnh, giá rét, một tiếng gà heo hút, một chòmsao và một vần trăng hiu lạnh, một đỉnh núi mùa thu đổ dài xuống con đờng xa thẳm
Âm thanh càng vắng lặng sau tiếng gà, chỉ còn tiếng gió rít và màu sáng lạnh củatrăng thu Trong cảnh gian lao đó, ngời tù “tay bị trói giật cánh khuỷu, cổ mang vòngxích” vẫn hiện lên với t thế của một ngỡi chiến sỹ ra đi vì nghĩa lớn, mặc cho trận gióthu lạnh thổi tới trớc mặt “nghênh diện thu phong trận trận hàn”, thiên nhiên khắcnghiệt, thân phận tù đày không giảm đợc ý chí và lòng quyết tâm của ngời chiến sỹ
Còn ở bài thơ “ Đi đờng” không chỉ là sự đúc kết một cuộc đi đờng cụ thể màbao hàm một thái độ đánh giá, nhận thức đợc suy nghĩ trong suốt cả chặng đờng dàitrên bớc đờng đời nói chung, trên bớc đờng cách mạng nói riêng:
đã biết vợt lên gian lao bằng thái độ làm chủ, bằng phong thái ung dung bình tĩnh, vớicái nhìn minh mẫn, sáng suốt mà khiêm tốn, giản dị Hai câu cuối cấu trúc theo mốiquan hệ “điều kiện - nhân quả” Khi đã chiếm lĩnh đợc đỉnh cao chót vót thì muôndặm nớc non thu cả vào tầm mắt:
“Núi cao lên đến tận cùng
Trang 5Thu vào tầm mắt muôn trùng nớc non ”Muốn vợt qua các lớp núi lên đỉnh cao chót vót thì phải có quyết tâm và nghịlực lớn, chỉ có thế mới giành đợc thắng lợi vẻ vang, thu đợc kết quả tốt đẹp Hai câuthơ hàm chứa bài học quyết tâm vợt khó, nêu cao ý chí và nghị lực trong cuộc sống
để đạt đợc đỉnh cao của phẩm chất đạo đức và kiến thức khoa học Bài học đi đờngquả thật là vô giá đối với bất cứ ai
Vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh trong “Nhật ký trong tù” còn đợc thể hiện ởphong thái ung dung tự tại, luôn làm chủ bản thân trong mọi hoàn cảnh, một tinh thầnlạc quan, luôn hớng về bình minh, mặt trời hồng và sự tất thắng của cách mạng.Trong bóng tối của tù ngục, ngời vẫn để tâm hồn mình hớng ra ngoài thởng thức đêmtrăng đẹp, trăng với ngời đã trở thành ngời bạn tri âm, tri kỉ:
“Trong tù không rợu cũng không hoa
Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ Ngời ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ”
Ng
“ ời ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ ”
Từ trong ngục tối, Ngời ngắm trăng qua song sắt nhà tù T thế ngắm trăng ấy rất
đẹp, nh một cuộc “vợt ngục tinh thần” Trăng và nhà thơ, hai gơng mặt trong sáng, haitâm hồn thanh cao dù bị song sắt nhà tù ngăn cách vẫn gần gũi sâu nặng ân tình Có thểnói đây là hai câu thơ đẹp nhất, độc đáo nhất Đã mấy ai ngắm trăng qua song sắt nhà tù?
T thế ngắm trăng của nhà thơ Hồ chí Minh biểu lộ một tâm hồn thanh cao, một phong tháiung dung tự tại
Trong gian khổ, ngời luôn hớng về phía ánh sáng, ánh lửa hồng của cô gái bênxóm núi:
Cũng có khi là tia nắng hồng - tia nắng của hy vọng rực rỡ tràn ngập lòng mình:
Trong ngục giờ đây còn tối mịt
“
ánh hồng trớc mặt đã bừng soi”
( Buổi sớm)
Có đợc tinh thần lạc quan tuyệt đối và tinh thần sáng chói niềm tin nh vậy chính vì
ng-ời đã nắm đợc quy luật của lịch sử, quy luật của thiên nhiên và con ngng-ời:
Trang 6Mời bốn trăng tê tái gông cùm Ôi chân yếu, mắt mờ, tóc bạc
Mà thơ bay cánh hạc ung dung”
a2 Lòng yêu n ớc thiết tha, sâu nặng:
Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên trong cảnh nớc mất nhà tan, dân nô lệ Ngờikhông đành lòng chứng kiến nỗi đau của toàn dân tộc, ngày 05 - 06 - 1911 - ngày
định mệnh đã dến, Ngời đã quyết định ra tìm đờng cứu nớc mang theo tâm hồn, t ởng, dòng máu bất khuất của ông cha Nhng Ngời không muốn theo đi theo vết xe đổcủa các anh hùng đã thất bại trong sự nghiệp cứu nớc Ngời chọn con đờng sang ph-
t-ơng Tây, bởi đây là nơi có khoa học kỹ thuật phát triển, có khẩu hiệu “Tự do, bình
đẳng, bác ái” đã chạm vào khát vọng ngàn đời của các dân tộc - đó là con đờng cáchmạng vô sản Dù bất cứ ở đâu, làm gì, ngay cả khi bị vào tù, bị tra tấn dã man Ngờivẫn luôn trung thành với con đờng đó Ngời đã từng tâm sự: “Suốt đời tôi chỉ có mộtham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nớc ta đợc hoàn toàn độc lập, dân ta đ-
ợc hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ơn, áo mặc, ai cũng đợc học hành”
“Nhật ký trong tù” canh cánh một tấm lòng nhớ, nớc thơng dân
Bài “ốm nặng” nh chứa đầy lệ; những dòng lệ xót thơng đất nớc trong cảnh
Bị tù tội nơi xa xứ, lại bị ốm nặng, nỗi đau khổ nh nhân lên nghìn vạn lần Nỗi
đau riêng của thân mình, với Bác có đáng kế chi! Bác đau đớn, đau khổ vô cùng khinghĩ đến cảnh lầm than của dân tộc Bao nhiêu lệ đã tuôn tràn … ý thơ cho Bài thơ chữ Hán,câu nào cũng có chữ nói lên nỗi đau vì nớc, vì dân trớc thảm họa bị ngoại bang nô
dịch: chữ “cảm” (câu 1), chữ “thơng” (câu 2), chữ “tân khổ” (câu 3), chữ “thống khốc” (câu 4) “ốm nặng” bát ngát tình yêu nớc, thơng dân là thế!
Bài thơ “Không ngủ đợc” nói lên nỗi thao thức và giấc mộng đẹp trong một
đêm dài giữa chốn tù ngục:
Một canh hai canh lại ba canh
“
Trằn trọc băn khoăn giấc chẳng lành Canh bốn, canh năm vừa chợp mắt, Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh ”Thời gian trôi đi nặng nề, lê thê trong ngục tối Quá nửa đêm (canh ba) mà Bácvẫn “trằn trọc, băn khoăn”, không sao ngủ đợc Đến canh năm (gần sáng) thì “vừachợp mắt” đợc trong khoảnh khắc, tứ thì “Mộng hồn hoàn nhiễu ngũ tiêm tinh” (Hồnmộng đã quẩn quanh nơi ngôi sao năm cánh) “Ngôi sao năm cánh” tợng trng chohình ảnh Tổ quốc thân yêu Cả bài thơ là tình nhớ nớc, thơng dân vô bờ bến, phản ánhmột tâm trạng “đêm mơ nớc, ngày thấy hình của nớc” ( “Ngời đi tìm hình của nớc” -Chế Lan Viên )
Trong tâm hồn ngời chiến sĩ vĩ đại, hình ảnh “Tổ quốc” và “cố hơng” luôn luôn hiện lên day dứt, nhắc nhở khôn nguôi.“Tức cảnh” là bài tứ tuyệt thể hiện cảm
hứng yêu nớc, yêu quê hơng thiết tha nhất:
Tổ quốc chung niên vô tin tức
“
Cố hơng mỗi thật vọng hồi âm”
(Năm tròn cố quốc tăm hơi vắng Tin tức bên nhà bữa bữa trông)
Hai chữ “chung niên” và “mỗi thật” nói lên nỗi nh nớc, nhớ quê triền miên, day dứt suốt đêm này, năm tháng Chữ “vọng” diễn tả cái đăm đắm hớng về cố quốc,
cố hơng Cố quốc dù cách xa nghìn trùng mà lòng vẫn hớng về (tâm hoài cố quốc)với bao giấc mộng và mối sầu vơng vấn nh ngàn vạn mối tơ (vạn lũ ti) Tình cảmthiêng liêng ấy đã buộc chặt tâm tâm hồn ngời chiến sĩ vĩ đại trong cảnh đọa đày xa
xứ với hồn thiêng sông núi Ngời xa thì “nhớ nớc đau lòng con cuốc cuốc” (Bà HuyệnThanh Quan), còn Bác thì đã “hòa lệ thành thơ tả nỗi này”:
Tâm hoài cố quốc thiên đ
Trang 7Mộng nhiễu tân sầu, vạn lũ ti”
(Nghìn dặm bâng khuâng hồn nớc cũ, Muôn tơ vơng vấn mộng sầu này).
(Đêm thu)
Trái tim của Bác lúc nào cũng bồn chồn nhớ quê nhớ nớc “tin tức bên nhà bữabữa trông” Nằm trong ngục tối suốt năm canh thao thức nhớ nớc, lúc mới ra tù lạicàng nhớ nớc, nhớ bạn vô cùng:
Bồi hồi dạo b
Trông lại trời Nam nhớ bạn xa”
(Mới ra tù, học leo núi)
Vần thơ nhớ nớc, nhớ bạn còn kín đáo gửi gắm một hứa hẹn ngày trở lại Tổquốc thân yêu, để cùng thân nhân đứng lên “chặt xiềng, phá ách, giành lại non sông”
a3 Tình yêu th ơng mênh mông đối với con ng ời và cuộc sống:
bào đó là điều sâu sắc và tốt đẹp nhất trong con ngời Hồ Chủ Tịch”
ở Hồ Chí Minh lòng thơng nớc, thơng dân, thơng nhân loại mang một nộidung mới, sâu sắc, toàn diện Trớc hết đó không phải là lòng thơng hại của “bề trên”nhìn xuống, cùng không phải là sự động lòng trắc ẩn của ngời “đứng ngoài” trôngvào mà là sự đồng cảm của những ngời cùng cảnh ngộ đã từng trải qua và chứng kiếnbiết bao cảnh đau thơng ngang trái, bất công Cũng là vì:
Ng
“ ời đã đói một cơn đói ngày xa Vì Ngời đã chết hai triệu lần năm đói bốn lăm khủng khiếp
Bởi vì Ngời đã mặc lên mọi tấm áo xác xơ
Đã đi chân đất với mỗi đôi chân trần của ngời dân mất nớc Bởi vì Ngời đã chứa chất nỗi tủi nhục của ngời cùng cực ”
( Chế Lan Viên )
Trong nhà lao, nghe tiếng sáo sầu thảm của ngời bạn tù nhớ quê hơng, Bác
th-ơng cảm và nh thấy hiện ra trớc mắt một làng quê nào đó, có ngời thiếu phụ bớc lênthêm một tầng lầu ngóng về phơng xa:
Bỗng nghe trong ngục sáo vi vu
“
Khúc nhạc tình quê chuyển điệu sầu Muôn dặm quan hà, khôn xiết nỗi Lên lầu ai đó ngóng trông nhau ”
( Ngời bạn tù thổi sáo)
ở đây không còn là nỗi nhớ thơng hối tiếc của ngời khuê phụ đã trót xui chồng
ra đi lập công hầu bài “Khuê oán” của Vơng Xơng Linh Ngày xuân nhớ chồng ngoàichiến địa, ngời thiếu phụ bớc lên thêm một tầng lầu nhìn về phía xa, nhng chỉ thấymột màu dơng liễu xanh Chủ đề bài thơ của Hồ Chí Minh là chủ nghĩa nhân ái Ngờithơng cảm cảnh ngộ xa cách của ngời bạn tù và ngời khuê phụ qua tiếng sáo nhớ quêhơng Tiếng sáo đã tạo nên một niềm đồng cảm sâu sắc giữa ba tâm hồn, ba cảnhngộ Khúc nhạc t hơng của ngời bạn tù cũng có thể gợi lên tấm lòng nhớ nớc, nhớ quêhơng xa cách ngàn dặm và “khuê nhân” ở đây có thể là vợ của ngời bạn tù mà cũng
có thể là nhân dân trong nớc đang chờ mong ngời cán bộ lãnh đạo trở về
Bài thơ thể hiện tình cảm nhân đạo cao quý của Hồ Chính Minh Cái cao quýcòn nằm ở phần “vô cùng” của bài thơ, phần “không nói” của bài thơ Đờng, thơ tứtuyệt Trong khi thơng vợ chồng ngời bạn tù, Bác cũng bị đày đọa đau khổ và có lẽBác là ngời đáng thơng nhất trong nhà tù tàn bạo đó Đêm Ngời nằm trên sàn đá lạnh
“không đệm cũng không chăn, gối quắp lng còng ngủ chẳng an”, có những ngày phải
đi bộ “năm mơi ba cây số một ngày áo mũ dầm ma rách hết giày”, lại bị giải đi bất
kể ngày, đêm, khuya, sớm, đi mãi … ý thơ cho Còn biết bao chuyện đáng nói trong cái nhà tù
“Rệp bò lổm ngổm nh xe cóc Muỗi lợn nghênh ngang tựa máy bay” nhng Bác khôngnói, Bác đã quên đi nỗi đau khổ của riêng mình mà đem lòng yêu thơng những ngờibất hạnh “nâng niu tất cả chỉ quên mình”
Trang 8(Vợ ngời bạn tù đến nhà lao thăm chồng)
Nhà thơ Tố Hữu có những vần thơ thật cảm động khi viết về Bác:
Trăm thế kỷ mang tên Ng
Bạn muôn đời của thế giới đau thơng”
Và đặc biệt càng là ngời vất vả khổ cực thì Bác lại càng thơng, thơng ngời bạn
tù chỉ có cái chăn bằng giấy bồi, đêm thu cũng nh Bác, trằn trọc ngủ chẳng yên:
Sách x
Chăn giấy hơn không đã hẳn rồi Giờng ngọc, màn thêu ai có thấu Trong lao không ngủ biết bao ngời”
(Chiếc chăn giấy của ngời bạn tù)
Bác thơng ngời tù cơ bạc nghèo không có gì ăn trớc cái cảnh ngày ngày no rợuthịt của kẻ khác, đành chịu nớc mắt bọt mồm tuôn Thơng ngời bạn tù đêm qua còndựa lng vào Bác, sáng nay đã chết cứng:
Hôm qua còn ở bên tôi
“
Hôm nay anh đã về nơi suối vàng”
(Một ngời tù cờ bạc chết cứng )“ ”Sống trong nhà tù hà khắc của bọn Tởng Giới Thạch đã khốn khổ, những lần bịgiải đi qua nhà tù khác, Bác càng khổ hơn Là tù nhân, chân bị Xiềng, tay bị trói, bịgiải đi bất kể nắng ma Bác vẫn nghĩ và đem lòng thơng ngời lao động trên đờng hơn
là nghĩ đến mình Xét đến cùng, giữa ngời tù nhân và phu làm đờng thì dẫu sao ngờiphu làm đờng vẫn dễ chịu hơn Nhng nhìn thấy cảnh lao động nặng nhọc của họ, Ng-
Bác thơng ngời phu đờng vì phải làm việc trong những điều kiện khắc nghiệp
mà vẫn tận tụy với công việc, “ngựa xe hành khách” hình ảnh tấp nập trên đờng đi làkết quả của những ngời phu làm đờng “dãi gió dầm ma” nặng nhọc, vất vả, vậy màmấy ai biết:
Biết cảm ơn anh đ
Câu thơ vừa nói lên một sự thật đợm chút cay đắng vừa nh nhắc nhở, nhắn nhủmọi ngời hãy biết ơn những ngời làm đờng Bài thơ có gốc rễ sâu xa trong nền tảng ttởng của dân tộc Từ t tởng ân nghĩa, Ngời đã phát triển tinh thần nhân đạo cộng sảncao cả khiến cho bài thơ có giáo dục giá trị sâu sắc
Với những ngời tù nhân, Hồ Chí Minh còn nói thay cho họ nỗi uất ức của tâmhồn:
Thanh minh lất thất m
Tù nhân nghe thấm nỗi buồn xót xa”
(Tiết thanh minh)
Bác luôn bênh vực cho những ngời “cùng hội cùng thuyền”, thơng cho nhữngngời đi đờng nghèo khổ, giữa bao nhiêu hình ảnh bề bộn, tâm trí Bác đã âu yếm ghi
Trang 9lại hình ảnh một cái quán nhỏ bên đờng chỉ có cháo hoa và muối trắng nhng kháchqua đờng vẫn lấy làm chỗ dừng chân.
Đặc biệt, Bác danh tình thơng cho những sinh linh bé nhỏ phải chịu cảnh lao tùrất vô cớ Bài thơ tứ tuyệt mở đầu bằng câu thơ rất lạ:
“Oa …! Oa …!Oa…!” …! Oa …!Oa…!” …! Oa …!Oa…!” …! Oa …!Oa…!” ”
Âm thanh non nớt đó không thể có trong nhà ngục đợc.Tiếng khóc “oa… ý thơ chooa”của đứa trẻ muốn xé cả nhà ngục đó cứ dội vào trái tim yêu thơng mênh mông củaBác Âm thanh non nớt đó kể lể với Bác (hơng hoa hồng cũng đã vào thấu trong ngục
kể lể với Bác sự bất bình Nh là cháu bé và hoa hồng đều biết ông chủ bút của tờ báo”Ngời cùng khổ”) Tiếng khóc nói với Bác một niềm cay đắng trong “ngàn vạn điềucay đắng trên đời”:
“ Cha trốn không đi lính nớc nhà
Nên nỗi thân em vừa nửa tuổi
Phải theo mẹ đến ở nhà pha”
( Cháu bé trong nhà lao Tân Dơng )
Bọn Tởng Giới Thạch có lệ bắt lính, nhng chính quyền quốc dân đảng TởngGiới Thạch không đại diện quyền lợi của nhân dân, các quốc gia đó chỉ đại diện chobọn ngời bóc lột, tàn bạo Không ai đi lính để bảo vệ cho cái chế độ mục nát của T-ởng Giới Thạch Vì thế nhân dân đã phản kháng, bọn cầm quyền càng tàn bạo Chúnggiở trò đàn áp vợ con của ngời trốn lính
Bài thơ vừa mang giá trị hiện thực vừa thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc củangời tù vĩ đại Hồ Chí Minh Trong “Nhật ký trong tù”, Hồ Chí Minh còn dành tìnhthơng cho những ngời phụ nữ gặp cảnh ngộ éo le, họ phải chịu nỗi sầu đau cô quạnhvì chồng phải vào lính:
“Biền biệt anh đi không trở lại
Buồng the trơ trọi, thiếp ôm sầu Quan trên xót nỗi em cô quạnh Nên lại mời em tạm ở tù ”
(Gia quyến ngời bị bắt lính)
Có những đêm không ngủ, Bác nghe thấy tiếng khóc chồng của ngời vợ trẻ màtrong lòng xót thay:
Hỡi ôi! chàng hỡi, hỡi chàng ơi!
“Oa …! Oa …!Oa…!”
Có sự vì sao vội lánh đời
Để thiếp từ nay đâu thấy đợc Con ngời tâm ý hợp mời mơi”
(Nửa đêm nghe tiếng khóc chồng)
Bài thơ khép lại, nhng tiếng khóc ai oán cứ ám ảnh tâm trí ngời đọc mãi khôngnguôi
Trong trái tim mênh mông “ôm cả non sông mọi kiếp ngời” - Hồ Chí Minh đãdành một góc trái tim mình cho những nông dân lao động vất vả đất Trung Hoa, Ngờicũng lo cái lo của họ:
Nghe nói xuân này trời đại hạn
Có thể thấy chủ nghĩa nhân đạo cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong
“Nhật ký trong tù” thật bao la, độ lợng Tấm lòng nhân ái, bao dung độ lợng đó chắcchắn đã cảm hóa đợc nhiều ngời trong cái nhà tù thối nát của chế độ quốc dân Đảng
Xa kia, nhà văn nhân đạo chủ nghĩa Nguyễn Du đã từng chắt chiu những tấmlòng nhân ái còn sót lại ở những nơi tối tăm đầy áp bức Ai ngờ, ở chốn lầu xanh của
tú bà, ở gia đình Hoạn Th lại còn những tâm hồn trong trắng, thơng ngời nh Mã Kiều,quản gia Đó là những đóa hoa sen còn sót lại trên đống bùn nhầy nhụa của xã hộiphong kiến Trong nhà ngục của bọn Quốc dân đảng, Hồ Chí Minh cũng rất quýtrọng, nâng niu những tâm hồn trong sạch, lơng thiện còn sót lại Ngời tỏ lòng biết ơn
Trang 10“khoa trởng họ Ngũ, khoa viện họ Hoàng” đã ân cần thăm hỏi và giúp đỡ tù nhân
“thật giống nh mùa đông rét mới gặp đợc ngày nắng ấm” Ngời khen ngợi “trởng ban
họ Mạc” ở Tân Dơng vét tiền túi mua cơm cho tù nhân, tối đến cởi trói họ ngủ, khôngdùng uy quyền chỉ dùng nhân nghĩa
Trong bài “Tiên sinh họ Quách”, Ngời khẳng định một niềm tin đầy tính chấtnhân ái vào bản chất lơng thiện của con ngời Những ngời “trong tuyết” “cho than”tuy rằng ít, nhng trên đời vẫn còn loại nh thế
T tởng nhân văn của Hồ Chí Minh “Nhật ký trong tù” còn mang nội dung mới,chất lợng mới ở chỗ: lòng thơng yêu nhân dân, nhân loại, ngời cùng khổ của Ngờikhông chỉ dừng lại ở “tình thơng trừu tợng” ở sự cảm thông, ở lòng tin, mà trên cơ sởnắm vững lý luận, phơng pháp luận khoa học cách mạng, Ngời đã đi sâu tìm hiểu,vạch rõ nguồn gốc của mọi nghèo khổ, mọi áp bức bóc lột, mọi bất công trên đời Từ
đó đã gắn lòng yêu thơng nhân dân, nhân loại ngời cùng khổ với lòng căm ghét, lên
án mọi chế độ bất công, lên án chủ nghĩa đế quốc, thực dân … ý thơ cho tìm ra con đờng đúng
đắn, khoa học để từng bớc đạt tới giải phóng dân tộc, giải phóng con ngời
Do đó chủ nghĩa nhân đạo Hồ Chí Minh là chủ nghĩa nhân đạo khoa học.Chúng ta có thể tìm thấy ở “Nhật ký trong tù” nói riêng, thơ Bác nói chung những bàihọc sáng ngời tính nhân văn Qua đó, càng thêm yêu mến, trân trọng phẩm chất caoquý trong con ngời Hồ Chí Minh Phẩm chất ấy sẽ mãi mãi là tấm gơng sáng đểchúng ta học tập, noi theo
a4 Tâm hồn nghệ sĩ với tình yêu thiên nhiên đắm say:
Cái hay vô song của “Nhật ký trong tù” không chỉ ở chất ngời cộng sản Hồ ChíMinh, ở trái tim mênh mông “ôm cả non sông mọi kiếp ngời” mà còn ở tâm hồn nghệ
sỹ trớc những biến thái tinh vi của thiên nhiên, tạo vật Đây là sự tiếp nối, kế thừa vănchơng truyền thống:
Thơ x
“ a yêu cảnh thiên nhiên đẹp Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông”
(Cảm tởng đọc thiên gia thi)
Tuy nhiên, đọc kĩ những bài thơ ta thấy cảnh miêu tả thiên nhiên trong thơ Bácvẫn có một đờng lối, một phong cách riêng Sống trong tù, Bác phải chịu bao nhiềukhổ ải, nhng bác đã quên đi nỗi đau khổ của riêng mình Với tấm lòng u ái, Bác quantâm, đồng cảm, thơng yêu hết thảy những con ngời bất hạnh, những cảnh ngộ trớ trêu,thơng tâm và sâu sắc hơn nữa là Bác quan tâm đồng cảm với thiên nhiên
Trong tập thơ Bác dành cho thiên nhiên một địa vị danh dự Kể từ khi bị bắtgiam cho đến khi tại ngoại, chế độ lao tù của Quốc dân đảng có bao giờ dành cho Bác(nói riêng) những ngời tù (nói chung) những giờ phút thoải mái, th thái để ngắmphong cảnh đâu ấy thế nhng, từ sau cánh cửa nặng trịch của buồng giam, qua một lỗthông hơi nhỏ xíu, Bác vẫn mở rộng tâm hồn để đón chào, để thu hút lấy những gìcòn có thể gọi là nguồn vui mà cõi vật bên ngoài còn có thể cung cấp cho đời sốngnội tâm của con ngời lơng thiện Có gì đâu! Một tia nắng mặt trời lúc ban mai, mộtluồng gió mát lẫn với mùi hoa từ ngoài sân thoảng tới, hay một tảng bóng đen thẫmcủa một lùm cây, hay chỉ là cái nhấp nhánh của chòm sao Bắc Đẩu
“Mời bốn trăng tê tái” trong gông cùm, xiềng xích, lại bị giải tới giải lui quaphần đất mời ba huyện, thì cảm ứng đối với thiên nhiên của Bác là biểu hiện một thái
độ muốn vợt lên cái hiện thực bi đát ấy:
Mặc dù bị trói chân tay
“Oa …! Oa …!Oa…!”
Chim ca rộn núi, hơng bay ngát rừng
Vui say ai cấm ta đừng Đờng xa âu cũng bớt chừng quạnh hiu”
(Trên đờng)
Cốt cách ngời đi đờng thật là vĩ đại Bạo lực không lay chuyển đợc tinh thầncủa Ngời, xiềng xích không đè bẹp đợc ý chí của Ngời Ngời vẫn ung dung nh một dukhách thởng ngoạn vẻ đẹp của thiên nhiên Đó là thái độ thách thức giai cấp thống trịphản động đơng thời Làm sao chúng nó có thể cấm đợc tinh thần yêu đời, yêu cuộcsống, vui say với thiên nhiên tơi đẹp của Ngời Thái độ sống lạc quan, yêu đời đóchúng ta còn bắt gặp trong nhiều bài thơ khác nữa Trong tù, Ngời cũng ngắm trăng,
Trang 11bị giải đi trên thuyền, hai chân bị treo lủng lẳng trên mũi thuyền Ngời vẫn ung dungngắm cảnh:
Làng xóm ven sông đông đúc thế
“Oa …! Oa …!Oa…!”
Thuyền câu rẽ sống nhẹ thênh thênh”
(Giữa đờng đáp thuyền đi Ung Ninh)
Xa kia, ngời phơng Đông đã từng quan niệm: vũ trụ là một khối thống nhất:
“thiên địa vạn vật nhất thể” (Trời đất với con ngời có mối quan hệ khăng khít khótách rời) Trong thơ Hồ Chí Minh, nhất là những vần thơ đợc sáng tác trong tù, ta thấy
ảnh hởng của quan niệm xa ấy khá rõ nét, con ngời và thiên nhiên không chỉ là mộttổng thể hài hòa “còn non, còn nớc, còn ngời” mà còn có sự tơng giao tơng cảm.Cảnh với ngời, sự vật khách quan và cái tôi chủ thể trữ tình soi bóng vao nhau, hòaquyện khăng khít với nhau:
Ng
“Oa …! Oa …!Oa…!” ời ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ - (Ngắm trăng) ” H
“Oa …! Oa …!Oa…!” ơng hoa bay thấu vào trong ngục
Kể với tù nhân nỗi bất bình ”
(Cảnh chiều hôm)
Nếu không là một tâm hồn nghệ sĩ thì có lòng nào, còn thì giờ đâu mà nghĩ đếnnhững thú vui nh thế, những thú vui tuy có phần thanh cao nhng xa lạ và có thể nói làviển vông biết bao trong thực tế phũ phàng của cuộc đời tù tội
đây là một thủ pháp nghệ thuật phổ biến và quen thuộc trong thơ văn xa
Trong thơ xa, thiên nhiên vũ trụ đã đợc dựng lên nh một cái phông, cái nền để
ôm ấp giữa hình ảnh con ngời với những phẩm chất cao quý của nó Điều này thật
đúng bài thơ dới đây:
Núi ấp ôm mây, mây ấp núi
“Oa …! Oa …!Oa…!”
Lòng sông gơng sáng, bụi không mờ