TẬP TRUYỆN NGẮN CHÂN TRỜI cũ của hồ DZẾNH

Ch tôi ch bi t khóc... Nhà trệ ường g nầngay ch... Ainsi qu’une fontaine aux rythmiques sanglots,Je l entends bien qui coule avec un long murmure, Mais je me tâte en vain pour trouver la

- Th nào m t trong ba đ a cũng ph i cho v quê m i đế ộ ứ ả ề ớ ược!

Công vi c gây l i nòi gi ng Trung Hoa thiêng liêng đệ ạ ố ược anh tôi đ m nh nả ậ

b ng cách cằ ưới, sau b n năm tr i nghiên bút, m t ngố ờ ộ ườ ợ ặi v đ c Tàu Cái

h tín y b n t bên kia trùng dỷ ấ ắ ừ ương sang khi n ba tôi vu t râu cế ố ười khoáichí, trong khi m tôi có v không b ng lòng R i, m c d u s ph n đ i nhẹ ẻ ằ ồ ặ ầ ự ả ố ỏ

nh t c a ngặ ủ ười đàn bà phương Đông y u đu i, ch dâu tôi đã dế ố ị ở ưới cáinóc nhà thân m t v i chúng tôi, cái nóc nhà sau này t ng ch ng ki nậ ớ ừ ứ ế

nh ng ngày bu n th m c a đ i ch , mà tôi mu n t ra đây b ng m t nétữ ồ ả ủ ờ ị ố ả ằ ộbút chí thành

H i ch ! N u s ph n đã b t ch vào làm dâu m t gia đình c kh , làm vỡ ị ế ố ậ ắ ị ộ ơ ổ ợ

m t ngộ ười ch ng không b ng ngồ ằ ười, làm m t ngộ ười đàn bà l u l c, ch hãyư ạ ị

nh n đây, trong m y dòng ch này, m t l i an i, đ may ra lòng đau khậ ở ấ ữ ộ ờ ủ ể ổ

c a ch đủ ị ược san s m t vài ph n.ẻ ộ ầ

*

- , r i tha h mà vui Ch c n a ch dâu mày s p v đ y!Ừ ồ ồ ố ữ ị ắ ề ấ

M tôi b rá g o vo xong xu ng mi ng chum, nhìn tôi và cẹ ỏ ạ ố ệ ười m t v maiộ ẻ

m a T hôm nh n đỉ ừ ậ ược tin anh tôi cướ ợi v , m tôi đâm ra bu n rẹ ồ ượi su tốngày Là vì m tôi đã có đ nh ki n s n v cu c hôn nhân c a anh tôi, vàẹ ị ế ẵ ề ộ ủ

người con dâu c a m tôi ph i là ngủ ẹ ả ười bi t g ng gánh, bi t ch u khó xayế ồ ế ịlúa, giã g o, cáng đáng m i vi c trong nhà Tôi còn nh hôm c m đ n nhạ ọ ệ ớ ầ ế ảanh ch tôi, m tôi th dài:ị ẹ ở

- Cái ng này r i l i ch xõng xác ra là h t!ữ ồ ạ ỉ ế

Tôi nh nên v n d tỏ ẫ ễ ưởng tượng Tôi tưởng tượng ch dâu tôi là m t thi uị ộ ế

ph sang tr ng, đ p đẽ, bó chân và chu t bím b ng d u th m Năm sáuụ ọ ẹ ố ằ ầ ơ

l n, c m b c nh ch p t bên Tàu g i sang, tôi sung sầ ầ ứ ả ụ ừ ử ướng vì s p đắ ượclàm em m t ngộ ười đàn bà Tàu quý phái, yêu tôi và cho tôi nhi u ti n Màề ề

ch dâu tôi đ p th t, nói là y u đi u thì đúng h n.ị ẹ ậ ể ệ ơ

Đôi má h ng luôn, và c p m t ng ngác nh v a qua cái th m c nh phânồ ặ ắ ơ ư ừ ả ả

ly, ch tôi nhìn chúng tôi, th ng nh n d t tay th ng nh , ngó chăm chú cáiị ằ ớ ắ ằ ỏcon ngườ ắi b t đ u đ n làm thân v i h i bàn gh trong nhà M tôi lúc yầ ế ớ ơ ế ẹ ấkhông có đ y Ch có mình ba tôi y u đu i ng i trên s p g m m cở ấ ỉ ế ố ồ ậ ụ ỉ ười Tôiđánh b o xán l i g n ch Ch vui v vu t tóc tôi, và dúi vào tay tôi hai hàoạ ạ ầ ị ị ẻ ố

ch Tôi càng m n ch tôi h n lên, qu n quýt bên ch su t ngày Hình nh chỉ ế ị ơ ấ ị ố ư ịdâu tôi s ng gi a s lãnh đ m c a m i ngố ữ ự ạ ủ ọ ười, tr anh C tôi – ch ng ch –ừ ả ồ ị

và tôi, nh ng ngữ ười đem l i cho ch m t ph n l n tình l u luy n c a giaạ ị ộ ầ ớ ư ế ủđình

Th m chí đ n anh Hai tôi cũng thậ ế ường b o tôi:ả

- Mày c xán l i g n ch y, m ghét l m đ y!ứ ạ ầ ị ấ ẹ ắ ấ

M i l n anh tôi m ng, tôi thỗ ầ ắ ường đem nh ng đ ng hào m i tinh ra khoe:ữ ồ ớ

- Này, anh xem, ch y t t l m kia!ị ấ ố ắ

Ch dâu tôi s ng trong s b ng có đ n ngót hai tháng M t hôm đi h c v ,ị ố ự ỡ ỡ ế ộ ọ ềtôi ng c nhiên th y ch đang xay lúa, th h n h n và luôn luôn đ a khănạ ấ ị ở ổ ể ư

m t lên lau trán Tôi ch y ngay xu ng nhà b p, gi n d i h i m tôi:ặ ạ ố ế ậ ỗ ỏ ẹ

- Sao m b t ch c xay lúa th ? Ch C có quen làm nh ng công vi c yẹ ắ ị ả ế ị ả ữ ệ ấđâu!

M tôi tr ng m t:ẹ ừ ắ

- Không quen thì không làm à? Tao mua con dâu v có ph i đ mà th đâu!ề ả ể ờTôi c quá, toan cãi, nh ng nghĩ đ n ng n roi mây, l i thôi M tôi, nói đúngứ ư ế ọ ạ ẹ

ra, không ph i là ngả ười ác S c n cù có t khi l y ba tôi, và cái thành ki nự ầ ừ ấ ế

x u xa v m ch ng, con dâu nuôi ng m ng m trong nh ng đ u óc b oấ ề ẹ ồ ấ ầ ữ ầ ả

th , là hai c chính xui m tôi khinh ghét nh ng k không quen làm.ủ ớ ẹ ữ ẻ

Thông minh, ch dâu tôi d n d n làm đị ầ ầ ược h t m i vi c T chi c áo dàiế ọ ệ ừ ếhoa, đôi giày nhi u, ch tôi đã nhũn nh n đ i sang b qu n áo màu chàmễ ị ặ ổ ộ ầ

th m, đôi dép da trâu mà ch tôi không bao gi r i ra n a C c kh nh t làẫ ị ờ ờ ữ ự ổ ấ

m y tháng đ u, khi ch tôi ch a nói th o ti ng Vi t Nam Nh đ n s c cấ ầ ị ư ạ ế ệ ớ ế ự ự

kh y, có l n ch tôi đã nh c l i:ổ ấ ầ ị ắ ạ

- Thà c câm đi mà h n, chú ứ ơ ạ

Nhà tôi là nhà nghèo, c m thơ ường gh khoai cho đ g o Tr tôi là đế ỡ ạ ừ ược ăn

c m tr ng N u niêu c m ngon lành mà tôi thơ ắ ấ ơ ường ăn h t y, tai h i, l i làế ấ ạ ạcông vi c c a ch tôi, m t ngệ ủ ị ộ ười đàn bà Tàu x a nay ch quen s ng trongư ỉ ố

c nh đài các M t hôm, ăn quá no, tôi b o đùa ch :ả ộ ả ị

- Ch ăn h c c m cho em nhé!ị ộ ả ơ

Ch tôi ăn th t, ăn ngon lành, nh ng v i m t v s hãi làm tôi đoán ra là lâuị ậ ư ớ ộ ẻ ợnay ch thị ường thèm nh ng b a c m g o tr ng l m T đ y, tôi thữ ữ ơ ạ ắ ắ ừ ấ ườngkín đáo dành l i trong n i m t hai bát và bao gi , bao gi , ch dâu tôi cũngạ ồ ộ ờ ờ ị

có lẽ trước kia, ch không bao gi ng sẽ ph i nhúng tay t i, tôi th y tâmị ờ ờ ả ớ ấ

h n xúc đ ng, bâng khuâng Tôi nghĩ đ n cái t qu c Trung Hoa v iồ ộ ế ổ ố ớ

nh ng manh áo chàm giang h kh p t x , cái t qu c mà tôi ch a t ngữ ồ ắ ứ ứ ổ ố ư ừ

bi t bao gi !ế ờ

- T i r i, em , th p đèn mà h c đi!ố ồ ạ ắ ọ

Ô hay! Sao lúc vi t m y dòng ch này, tôi còn th y nh m t ni m b i r i,ế ấ ữ ấ ư ộ ề ố ốgió t i b n b u trong chùm tre, m t đ m l a lung lay châm loe vào bóngố ậ ị ộ ố ửđêm b t t n! Tôi chăm ch ng i h c dấ ậ ỉ ồ ọ ưới ánh đèn lúc y, nh ng lúc này,ấ ưquay nhìn l i cái dĩ vãng không vui v , tôi rùng mình th y hi n ra trên cáiạ ẻ ấ ệ

gì xa xôi, m t váng v t bu n r u, tang ch Ngộ ấ ồ ầ ế ười ch dâu tôi Ngị ười chịdâu tôi

Tôi là người bi t c m s u r t s m, nên ngế ả ầ ấ ớ ười đàn bà lìa quê hương y đãấ

là cái đ cho tôi khóc b ng th đ làm hoen c m t bu i bình minh đángề ằ ơ ể ố ả ộ ổ

lẽ r t tấ ươ ẹi đ p

Hai năm sau, ch dâu tôi sinh th ng cháu đ u lòng thì ba tôi m t M tôiị ằ ầ ấ ẹ

y u, gia đình sa sút thêm Ch còn mình tôi là đế ỉ ược đi h c Ch dâu tôi ph iọ ị ả

v nhà quê làm vi c Ngày đ a chân c nhà tôi ra ga đ lìa b cái t nhề ở ệ ư ả ể ỏ ỉthành b c bẽo, tôi s t sùi b o ch dâu tôi:ạ ụ ả ị

- Ch v ch u khó h u m nhé Đ n T t em v , em mua nhi u bánh choị ề ị ầ ẹ ế ế ề ềcháu

Ch tôi g t, a nị ậ ứ ước m t.ắ

T đ y c tu n tu n, tôi g i v m t b c th , ph n nhi u là th khuyênừ ấ ứ ầ ầ ử ề ộ ứ ư ầ ề ư

m tôi ăn r ng lẹ ở ộ ượng v i m i ngớ ọ ười trong nhà Làm nh th , tôi mongư ế

m i sẽ v i đỏ ợ ượ ởc lòng người ch dâu đau kh c a tôi nh ng n i bu n r uị ổ ủ ữ ỗ ồ ầkhi xa đ t nấ ước

M i m t d p đỗ ộ ị ược ngh v nhà, v i tôi h i y, là s gi i thoát cái ng c tùỉ ề ớ ồ ấ ự ả ụthành ph , n i tôi ch m màng th y hình bóng m t ngố ơ ỉ ơ ấ ộ ười đàn bà Tàu đau

kh T i nghi p, nh ng lúc trông th y m t tôi, ch dâu tôi c đ ng ngâyổ ộ ệ ữ ấ ặ ị ứ ứ

người ra, vì s c m đ ng đã làm c n h t l i nói Tôi gi u m tôi nh ngự ả ộ ạ ế ờ ấ ẹ ữ

th c quà bi u ch , có lúc là chai d u th m, có khi là vài thứ ế ị ầ ơ ướ ục l a Ch tôiị

thường phàn nàn:

- Chú t t v i ch quá Ch ch bi t bi u chú gì đử ế ớ ị ị ả ế ế ược bây gi ờ

Có, ch , ch đã bi u em m t th quà quý nh t, m t t m lòng thị ạ ị ế ộ ứ ấ ộ ấ ương

người, m t chân tình x ng đáng Và bây gi đây, trong cái linh h n th phaộ ứ ờ ồ ơ

l b vùi sâu gi a cát b i cu c đ i, v n còn sáng mãi nh ng c m tình chânệ ị ữ ụ ộ ờ ẫ ữ ả

th t bu i đ u.ậ ổ ầ

Thường thường, ch k chuy n cho tôi nghe:ị ể ệ

- Chú , ngày x a ch sung sạ ư ị ướng l m kia Ch là con m t trong gia đình quýắ ị ộphái, cũng được nuông chi u nh chú bây gi , có ph n h n th n a.ề ư ờ ầ ơ ế ữ

Nói xong, ch tôi l i khóc Ch tôi ch bi t khóc Nh ng b a c m khoai,ị ạ ị ỉ ế ữ ữ ơ

nh ng ngày lam lũ đã làm ch ch nh nh đ n c nh sum h p năm nào.ữ ị ạ ớ ế ả ọ

Th i h n ngh c a nhà trờ ạ ỉ ủ ường r t ng n, nên thấ ắ ường thường tôi ch nhàỉ ở

được ba hôm là cùng M i l n lên t nh, ch tôi hay cho tôi ti n, ho c b gi uỗ ầ ỉ ị ề ặ ỏ ấvào túi áo, ho c nhét dặ ưới đáy valise, và d n quen mi ng:ặ ệ

- Chú chăm mà h c, r i v d y cháu.ọ ồ ề ạ

Anh C tôi vì công vi c làm ăn t nh, ch có th v quê thăm nhà m i nămả ệ ở ỉ ỉ ể ề ỗvào d p T t V ng hai ngị ế ắ ười thân ái nh t, ch tôi tr l i s ng bu n bã nhấ ị ở ạ ố ồ ưngày m i v nhà ch ng Ti ng xay lúa nhi u lúc đ n t n hai gi sáng,ớ ề ồ ế ồ ồ ề ế ậ ờ

nh nh ng nh p đ i thư ữ ị ờ ương nh âm v ng trong th i kh c và lòng ngớ ọ ờ ắ ười.Hai năm sau, ch dâu tôi hoàn toàn thành m t ngị ộ ười đàn bà quê Vi t Namệ

đ c Trên cánh đ ng r ng rãi c a làng Đông Bích, ngặ ồ ộ ủ ười ta thường th yấ

m t d i áo chàm in b t trên n n tr i m i sáng, chăm ch và l ng lẽ nhộ ả ậ ề ờ ỗ ỉ ặ ư

d u hi u m t cu c s ng vâng l i, ngu mu i.ấ ệ ộ ộ ố ờ ộ

Ch dâu tôi đã khác v i ngày trị ớ ướ ắc l m r i Ba năm đôi, m y đ a cháu tôiồ ấ ứthi nhau ra đ i, thi nhau s ng m t cách c c c và thi nhau k t thêm m t ítờ ố ộ ơ ự ế ộdây liên l c trói bu c ch t chẽ ngạ ộ ặ ười m chúng nó v i cái đ t nẹ ớ ấ ước này

Người đàn bà y đã thôi không bao gi còn dám hy v ng tr v quê hấ ờ ọ ở ề ương

n a.ữ

Tôi ra đ i, x p sách v l i, mang vào trong b i b m cái hình bóng m tờ ế ở ạ ụ ặ ộ

người ch dâu lam lũ, nghèo hèn, chút chân tình nh n đị ậ ược khi trái tim tôi

g p, ch c cũng m d n d n.ặ ắ ờ ầ ầ

Tôi đi con đường tôi, đem châu báu c a lòng ném h t vào nh ng cu c tìnhủ ế ữ ộduyên vô v ng Tôi hao phí thanh xuân đi đ chóng th y cái ngày già s pọ ể ấ ắ

t i, đ t ph là mình bi t s ng đúng theo linh h n.ớ ể ự ụ ế ố ồ

Trên cái bao l n c a năm tháng cũ, hình nh ch dâu tôi v n đ ng, bu n bãơ ủ ả ị ẫ ứ ồ

v i manh áo màu chàm cũ, m t nhìn t quãng tr i xa v , bóng hoàng hônớ ắ ừ ờ ề

m h ôm trùm lên s v t.ơ ồ ự ậ

Ch có tôi là s ng ích k , còn ngỉ ố ỷ ười m già, ngẹ ười ch dâu đau kh , m yị ổ ấ

đ a cháu rách rứ ưới, v n s ng theo khuôn phép, l ng lẽ và c n cù.ẫ ố ặ ầ

Sáu năm! Tôi xa quê hương sáu năm r i mà không m t l n nào nghĩ đ nồ ộ ầ ếchuy n tr l i Cái s c kh e y u t c a m tôi còn đ ng đệ ở ạ ứ ỏ ế ớ ủ ẹ ứ ược hay không,tôi không bi t, và ngế ười ch dâu l u l c c a tôi, có nói d i m y đi n a, ch cị ư ạ ủ ố ấ ữ ắcũng đã quá chi u, x bóng r i ề ế ồ

4-1938 Rút t t p truy n ng n Chân tr i cũ ừ ậ ệ ắ ờ Nhà xu t b n Nguy n Hà, Hà N i, 1942 ấ ả ễ ộ

CON NG A TR NG C A BA TÔI Ự Ắ Ủ

Ba tôi lúc m i đ t chân lên đ t nớ ặ ấ ước này thì v n li ng không ngoài m yố ế ấ

đ ng b c Cũng đồ ạ ược đúc theo khuôn kh kiên nh n và c n ki m nh baoổ ẫ ầ ệ ưnhiêu b n đ ng hạ ồ ương khác, ba tôi h n h ch s m bi t tìm h c chơ ọ ở ỗ ớ ế ọ ữPháp

Tôi bi t không đế ượ ườc t ng t n l m v s c h c c a ba tôi, b i tôi sinh raậ ắ ề ứ ọ ủ ởquá ch m và khi cái tu i lên mậ ổ ườ ắi b t đ u m hai con m t ng ngh chầ ở ắ ờ ệ

c a tôi ra xung quanh, thì ba tôi m t Ba tôi b b nh đau xủ ấ ị ệ ương trong m tộkhu r ng Thanh Hóa, sau nhi u năm tr i lăn l n gian nan, và m t đi vàoừ ở ề ờ ộ ấ

m t bu i sáng, lúc tôi còn b n g n t m t đo n dây th di u Tôi nh n cáiộ ổ ậ ỡ ố ộ ạ ả ề ậhung tin y v i m t t m lòng bình tĩnh vô h n, vì tôi ch a t ng đấ ớ ộ ấ ạ ư ừ ược

ch ng ki n m t cu c ly tán nào x y ra trong gia đình tôi, t ngày tôi c tứ ế ộ ộ ả ừ ấ

- Không già mà l i có râu!ạ

- Không, già là m t, là ch t kia.ấ ế

nh ng ngày gi ch ng h n Tôi đem duyên c n i lo l ng nói v i m tữ ỗ ẳ ạ ớ ỗ ắ ớ ộ

ngườ ại b n nh , thì h n b o r ng th nào tôi cũng khóc đỏ ắ ả ằ ế ược, vì “ngày x a”ư

h n cũng đã khóc đắ ược m t l n nh th r i Chúng tôi đem chuy n đámộ ầ ư ế ồ ệ

ma ra bàn v i nhau, cu i cùng, c hai đ u th y có nh ng ý nghĩ vui vui Nóớ ố ả ề ấ ữnghĩ đ n khi đế ược m c áo m i, chít khăn m i, còn tôi nghĩ đ n nh ng b aặ ớ ớ ế ữ ữ

c bày ra đ m i m c xóm gi ng.ỗ ể ờ ọ ề

H i y, chúng tôi ch a “văn minh” nh bây gi , đ có đồ ấ ư ư ờ ể ược m t t m lòngộ ấtám chín tu i đã bi t suy nghĩ hay thao th c Chúng tôi s ng bình yên v iổ ế ứ ố ớ

c nh đ i thay đ i, ch a t ng đ ý đ n nh ng c m xúc bâng khuâng g i lênả ờ ổ ư ừ ể ế ữ ả ợ

b i m t m nh ao hay m t t m lá Cái vui c a chúng tôi là cái vui c a conở ộ ả ộ ấ ủ ủ

di u no gió và cái nh vi n vông ch có th h i làm bu n đề ớ ể ỉ ể ơ ồ ược nh ng lúcữ

v ng nhà.ắ

V y, tôi đã đ i ngày rậ ợ ước linh c u ba tôi v - ba tôi m t trong nhà thữ ề ấ ở ương

- v i nh ng ý nghĩ hoàn toàn ngây d i nh trên.ớ ữ ạ ư

Tôi ch nh rõ m t bu i sáng năm y, nh ng không bi t v mùa nào, m iỉ ớ ộ ổ ấ ư ế ề ớsáng tinh sương, tôi đã b đ p d y b i nh ng ti ng kêu ho ng h t c aị ậ ậ ở ữ ế ả ố ủ

người vú già:

- C u! C u d y mau! V đ n n i r i!ậ ậ ậ ề ế ơ ồ

Đo n vú cõng tôi m t m ch ch y ra c ng làng Khi chúng tôi đ n n i thì đãạ ộ ạ ạ ổ ế ơ

th y hi n ra m t đám ngấ ệ ộ ười tr ng l l nh ba tôi đắ ồ ộ Ả ược ph l a đi u,ủ ụ ề

được b n ngố ười khiêng lên nh ki u, và theo sau cái bài v s n đ , m tôiư ệ ị ơ ỏ ẹ

và anh tôi đi đ m t ng bế ừ ước Ti ng khóc mà tôi lo l ng t m y ngày nayế ắ ừ ấ

làm sao cho có, thì lúc này t nhiên b t ra, khi tôi th y cái gì không còn n aự ậ ấ ữtrong cái gì đang còn trước m t tôi.ắ

Đó là nh ng ti ng khóc l n đ u tiên tôi bi t, ti ng khóc sau này khi t t đi,ữ ế ầ ầ ế ế ắcòn v ng l i m t đi u th dài chua xót trên ngày tháng b v c a tôi Mẳ ạ ộ ệ ở ơ ơ ủ ẹtôi th y tôi thì bù lu, bù loa lên, b x c l y tôi, và đôi lúc đ ng l i đ x tấ ế ố ấ ứ ạ ể ịmũi hay lau nước m t.ắ

Tôi nh n th y m y cây c t nhà đ ng b v h n trậ ấ ấ ộ ứ ơ ơ ơ ước, bóng t i mau chi mố ế

l y sân và lòng tôi hay nh thấ ớ ương, ngao ngán

Trong h i l nh lẽo b c lên trơ ạ ố ước lúc gà v t nh y chu ng, b n ng n n nị ả ồ ố ọ ếcùng nháy m t trên chi c bàn th m i d ng, thay ch cho n i kê bàn đènắ ế ờ ớ ự ỗ ơthu c phi n ngày x a Tôi b t đ u s bóng t i, rùng mình tố ệ ư ắ ầ ợ ố ưởng r ng ằ ởđâu đây, v n còn rè rè nh ng ti ng d c t u kéo ngày x a.ẫ ữ ế ọ ẩ ư

M t tình thộ ương m t đi, v a kh i lũng xu ng tháng ngày tôi s ng.ấ ừ ơ ố ố

*

Nh trên kia tôi đã nói, tôi bi t ba tôi quá ch m B y năm m t, ba anh emư ế ậ ả ộchúng tôi thi nhau ra đ i, tài trí và tính tình khác nhau xa quá Khi tôi b pờ ậ

b bi t nói thì anh c tôi đã trẹ ế ả ưởng thành, và anh hai tôi cũng b t đ u gi tắ ầ ậ

s i dây di u xu ng cùng v i cái tu i bay lợ ề ố ớ ổ ượn c a anh đ vào trủ ể ường Tôi

l n lên gi a s chi u chu ng n ng niu c a m t gia đình có th k vào b cớ ữ ự ề ộ ư ủ ộ ể ể ậkhá

Tho t đ u ba tôi làm thông ngôn cho m t viên ch c nhà đoan, r i sau xoayạ ầ ộ ứ ồ

ra l p m t ty mu i D n d n, vì công vi c phát đ t, ba tôi góp ph n cậ ộ ố ầ ầ ệ ạ ầ ổđông buôn g Nh ng cu c kinh doanh h i y, tóe ra ti n, n y ra b c, nhỗ ữ ộ ồ ấ ề ả ạ ờ cái th i mà m i ng i ch a b ng t h i vì sinh k nh bây gi

Tôi không hi u r ng ba tôi đã h c ch Pháp v i ai, b ng cách nào, vì m tể ằ ọ ữ ớ ằ ộ

người ch a nói sõi ti ng Vi t Nam đã “th o” cái ti ng ngo i qu c y, kư ế ệ ạ ế ạ ố ấ ểcũng kỳ!

Đó là m t s hân h nh l n lao cho nhà tôi Công nghi p c a ba tôi x a,ộ ự ạ ớ ệ ủ ư

thường được m tôi kính c n thu t l i, có khi đang thu t, ngẹ ẩ ậ ạ ậ ườ ưi đ a m tắnhìn lên bàn th ba tôi Ngày nh , m i l n ch y ch i đâu v tôi thờ ỏ ỗ ầ ạ ơ ề ường

mò lên gác, n m yên l ng bên c nh khay đèn, mũi hít t ng h i dài làn khóiằ ặ ạ ừ ơ

xanh th m ph ng ph c, nh khi ch y ra đơ ư ứ ư ạ ường cái đón l y cái mùi “étấxăng” d ch u t a l i sau chi c ô tô Tôi tò mò đ a m t ng m m y quy nễ ị ỏ ạ ế ư ắ ắ ấ ểsách ch Pháp đ t c nh đ y, mà ba tôi ít khi r i ra.ữ ặ ạ ấ ờ

Ngoài cái sung sướng, hãnh di n có m t ngệ ộ ười cha khác thường, th nhỉtho ng m t vài cái xe ng a đ l i ngoài c ng, đem đ n nhà tôi nh ngả ộ ự ỗ ạ ổ ế ữ

người ngo i qu c, l i làm tôi nghĩ ng i v cái gia th h n không ph i làạ ố ạ ợ ề ế ẳ ả

t m thầ ường c a chúng tôi Tôi th y ba tôi nói chuy n v i h m t cách dủ ấ ệ ớ ọ ộ ễdãi quá Người luôn luôn g t đ u, m m cậ ầ ỉ ười, khi n tôi nghĩ đ n s d i dàoế ế ự ồ

ch nghĩa bên trong kh i óc h n ph i r ng mênh mang! Thữ ở ố ẳ ả ộ ường thường,

nh ng bu i đàm lu n r t thân m t kia đ u đữ ổ ậ ấ ậ ề ược k t thúc b i m t b a ti cế ở ộ ữ ệ

có bánh bích quy và rượu sâm banh

Tôi thường h i anh tôi:ỏ

- Ba h c đâu mà gi i th anh?ọ ở ỏ ế

Anh tôi vênh m t lên:ặ

- Mày tưởng ba v a ch c? Ba gi i g p trăm tao kia!ừ ắ ỏ ấ

Ch c ch n là ba tôi ph i gi i, không còn ng gì n a Ba tôi đã có th vàoắ ắ ả ỏ ờ ữ ểlàng Tây được r i Nh ng tôi còn mu n bi t thêm n a, tôi mu n bi t vồ ư ố ế ữ ố ế ề

m y quy n sách đ p đẽ mà ba tôi hay đ t lên ng c, khi m t ngấ ể ẹ ặ ự ắ ười lim dim,môi người m p máy!ấ

Nghe tôi h i thêm, anh tôi g t v i m t v t ph :ỏ ắ ớ ộ ẻ ự ụ

- “Lăngga făngxe, đíchxonne” (1), h i mãi!ỏ

Nh ng nh ng đi u d n gi i y không g ch đư ữ ề ẫ ả ấ ạ ược vào óc tôi m t nét sáng gìộ

c Tôi đành ph c ba tôi v y Cái con ngả ụ ậ ười kỳ l y là c m t s khó hi uạ ấ ả ộ ự ể

v i tôi, khó hi u nh cái ngôn ng xa l kia không bi t nh m t phép bíớ ể ư ữ ạ ế ờ ở ộtruy n gì, l i có th k t đề ạ ể ế ược ý nghĩ trên đôi môi ch quen m p máy thỉ ấ ứ

M c d u, tôi v n tin tài trí c a ba tôi, vì hàng ngày nh ng b n ngo iặ ầ ẫ ở ủ ữ ạ ạ

qu c v n đ n, v n vui v nói chuy n và v n vui v ra v ố ẫ ế ẫ ẻ ệ ẫ ẻ ề

Hai năm sau đ y, m t chuy n phi thấ ộ ệ ường v t x y ra trong gia đình tôi: anhụ ảhai tôi đ u b ng C th y Pháp - Vi t Đ u đậ ằ ơ ủ ệ ậ ược cái b ng C th y, vào h iằ ơ ủ ồ

y, ng i ta có th đ c b d ng ngay r i Anh tôi v nhà, tay xun xoe đ t

m t bánh pháo tép, đá vào đít tôi m t cái, r i ch y t t lên gác báo tin m ngộ ộ ồ ạ ọ ừcho ba tôi Th c là long tr ng! M y ngự ọ ấ ười ngo i qu c ng i c nh đ y r i rítạ ố ồ ạ ấ ốxoa đ u anh, xì x nói nh ng gì làm anh đ m t T nhiên tôi c m th y hầ ồ ữ ỏ ặ ự ả ấ ổ

th n, ghen t khi tôi th y anh sung sẹ ỵ ấ ướng ch y nh y kh p nhà.ạ ả ắ

Tôi b o anh tôi:ả

- Anh cũng không gi i b ng ba đâu Ba s p mua cho em cái xe đ p ba bánhỏ ằ ắ ạkia!

Anh tôi quay l i:ạ

- thì mày có xe đ p ba bánh Tao có ti n đây này.Ừ ạ ề

Đo n anh d n lên n n g ch cho tôi nghe ti ng kêu coong coong c a đ ngạ ằ ề ạ ế ủ ồ

b c m i long lanh T c quá, tôi ch y l i bên ba tôi, khóc t m t c:ạ ớ ứ ạ ạ ấ ứ

- B t đ n ba đ y Ba không cho con ti n, ba cho anh Hai.ắ ề ấ ề

Ba tôi b tôi vào lòng, r i móc túi cho m y đ ng hào con m i tinh.ế ồ ấ ồ ớ

Thu nh , tôi ch đở ỏ ỉ ược s ng m y năm sung số ấ ướng Cái c nghi p c a baơ ệ ủtôi, nh ng ngữ ườ ố ếi n i ti p là m tôi và dì gh tôi không gi v ng n i Chúngẹ ẻ ữ ữ ổtôi s m b đu i ra kh i cu c đ i sung túc.ớ ị ổ ỏ ộ ờ

Trong t t c nh ng k ni m ba tôi đ l i, cái làm tôi nh nh t và tôi khôngấ ả ữ ỷ ệ ể ạ ớ ấ

hi u t i sao l i nh đ n th , là con ng a kim hoa tr ng c a ba tôi.ể ạ ạ ớ ế ế ự ắ ủ

nhà d t nó đi t m, đánh nó b i qua sông Tôi sung sắ ắ ơ ướng cười vang trên

m t nặ ước lòa n ng, cắ ưỡi trên mình con ng a kim hoa mà ti ng hí quenự ếquen, tôi ch c đã lâu ngày r i, không còn r n qua cánh đ ng ng p c n a.ắ ồ ề ồ ậ ỏ ữBây gi đ i tôi ch còn l i nh ng tr i qu nh v ng, nh ng bu i tr a đ tờ ờ ỉ ạ ữ ờ ạ ắ ữ ổ ư ộnhiên v ng m t ti ng gà gáy l lùng Tôi thoáng th y bóng ngọ ộ ế ạ ấ ườ ưỡi c i

ng a v sau hàng rào, đi ngự ề ượ ạc l i th i gian, run run nh ch đ i m t h iờ ư ỉ ợ ộ ơgió m h là bi n m t.ơ ồ ế ấ

M tôi bán d n d n nhà c a, ru ng vẹ ầ ầ ử ộ ườn đ tr n , và c con ng a tr ngể ả ợ ả ự ắcũng b đ i l y tám mị ổ ấ ươ ồi đ ng Hôm m tôi đ nh bán nó đi, tôi th y lòngẹ ị ấ

bu n vô h n Tôi không m y lúc r i cái bu ng nh t nó ra n a, l u luy nồ ạ ấ ờ ồ ố ữ ư ế

nh đ a tr con b đu i kh i căn nhà cũ, còn ti c r nh ng ch n ăn n m,ư ứ ẻ ị ổ ỏ ế ẻ ữ ố ằ

đ đ c quen thân Tôi c m m t n m c đút vào m m con ng a tr ng, vồ ạ ầ ộ ắ ỏ ồ ự ắ ỗvào m lông b m tr ng toát c a nó T ngày ba tôi m t đi, nó g y gò thi uớ ờ ắ ủ ừ ấ ầ ểnão, m t nó ắ ướt và có ghèn, th nh tho ng c t ti ng hí không nh t đ nh, màỉ ả ấ ế ấ ị

ti ng hí m i bu n th m làm sao!ế ớ ồ ả

Hôm ngườ ếi đ n mua d n nó đi, tôi khóc b o m tôi:ẫ ả ẹ

- M đ ng bán nó cho ngẹ ừ ười ta M đ cho con.ẹ ể

M tôi th dài:ẹ ở

- Nhà còn ch ti c n a là ng a Không bán đi thì xé xác ra mà tr n à?ả ế ữ ự ả ợCon ng a y ngày nay đã ch t Cũng nh ba tôi đ l i cái danh v ng tànự ấ ế ư ể ạ ọ

c a nh ng ngày r c r , nó cũng đã t ng n i ti ng m t th i v nủ ữ ự ỡ ừ ổ ế ộ ờ ề ước ki uệhay

Anh Hai tôi thường trêu tôi:

- Đ ngồ ười không nh ngớ ườ ại, l i nh ng a Rõ d h i!ớ ự ở ơ

Mà tôi d h i th t Trên đở ơ ậ ường đ i, tôi đã nhi u l n d h i nh th , vàờ ề ầ ở ơ ư ế

ch c sẽ ph i d h i su t đ i ắ ả ở ơ ố ờ

Ngày nay, m i l n đi qua cánh đ ng ng p c , tôi v n còn ph ng ph t ng iỗ ầ ồ ậ ỏ ẫ ả ấ ử

th y mùi ng a, nghe th y ti ng ng a, và hình dung m t b yên cấ ự ấ ế ự ộ ộ ương

v ng ch , ng ngác đâu đây ắ ủ ơ

mười lăm tu i, thì m t tình duyên đ p đẽ gây nên s g p g gi a hai ngổ ộ ẹ ự ặ ỡ ữ ười

xa l M tôi thạ ẹ ường thu t l i cho tôi nghe cu c nhân duyên ngày trậ ạ ộ ước,thu t l i b ng m t gi ng r t th , hình nh cho s k t hôn v i ba tôi làậ ạ ằ ộ ọ ấ ờ ơ ư ự ế ớ

m t đi u không đáng nói Tôi l t lòng năm m tôi đã ngót b n mộ ề ọ ẹ ố ươi tu i,ổ

th nghĩa là khi tôi bi t tò mò h i đ n chuy n tâm tình c a ngế ế ỏ ế ệ ủ ười, thì

người đã già Câu h i luôn luôn c a tôi là:ỏ ủ

- H m , m l y ba có xe ô tô đi đ a dâu không m ?ả ẹ ẹ ấ ư ẹ

M tôi cẹ ười, m t cái cộ ười chua chát c c đi m:ự ể

- Có con M l y ba con có nh ng ba mạ ẹ ấ ữ ươi chi c ô tô kia!ế

Tuy nh , tôi hi u ngay đó là m t l i than kín Th c ra, m tôi l y ch ngỏ ể ộ ờ ự ẹ ấ ồtrong m t hoàn c nh túng thi u h t s c Ba tôi h i y còn nghèo, nhộ ả ế ế ứ ồ ấ ư

ph n nhi u nh ng ngầ ề ữ ườ ại b n cùng nước m i sang đây.ớ

Ngày nh , tôi yêu m tôi m t cách b n r n Ngỏ ẹ ộ ị ị ười chi u tôi, có lẽ vì ngề ườiđoán th y tôi m t s ph n thi u êm vui Tôi đòi gì là ngấ ở ộ ố ậ ế ười cho Tôi

mu n gì là ngố ười chi u ý S nâng niu y rõ r t đ n n i ba tôi thề ự ấ ệ ế ỗ ường ph iảkêu:

- C chi u nó nh th , thì ch a bi t nó h ngày nào.ứ ề ư ế ư ế ư

Câu nói gh l nh làm tôi t i nh c, nhi u l n òa lên khóc M tôi s tôi bẻ ạ ủ ụ ề ầ ẹ ợ ịđòn, v n gi u tôi ra m t n i, ôm l y tôi mà vu t ve C th , m i l n sẫ ấ ộ ơ ấ ố ứ ế ỗ ầ ự

kh c kh c a ngắ ổ ủ ười cha làm tôi đau đ n, thì m t bàn tay âu y m l i xoaớ ộ ế ạ

d u lòng tôi ngay Tâm tình c a tr con r t đ n s mà cũng r t ph c t p.ị ủ ẻ ấ ơ ơ ấ ứ ạTôi làm nũng m tôi luôn đ th y cái thú làm lành c a ngẹ ể ấ ủ ười sau nh ngữ

c n th nh n Tôi ch y nh y cùng nhà, la hét c t đ m i ngơ ị ộ ạ ả ố ể ọ ười bi t tôi cóếquy n la hét, hay mu n làm gì thì làm.ề ố

Năm lên tám, tôi c p sách vào h c t i m t trắ ọ ạ ộ ường huy n Nhà trệ ường g nầngay ch M tôi, m i l n d n hàng v , đ u d ng l i trợ ẹ ỗ ầ ọ ề ề ừ ạ ước c ng trổ ường,

đ a bánh cho tôi vào nh ng gi ngh Có m t l n m tôi vô ý g i to lên,ư ữ ờ ỉ ộ ầ ẹ ọ

gi a khi tôi đang ng i trong l p h c.ữ ồ ớ ọ

- Mau ra l y bánh cho m v , con!ấ ẹ ề

Tôi đ a m t nhìn th y giáo r i l i nhìn m tôi Sau cùng tôi đánh b o lênư ắ ầ ồ ạ ẹ ạxin phép:

- Th a th y, th y cho con ra đ m con h i.ư ầ ầ ể ẹ ỏ

Th y giáo tôi đầ ương m i xem quy n sách, g t:ả ể ắ

- Không đi đâu c , ng i đ y!ả ồ ấ

Nói xong, th y bình tĩnh l m nh m: "C est parfait! parfait!"ầ ẩ ẩ

Tôi v ch , đ a tay ra hi u cho m tôi ném bánh xu ng đ t, vì tôi không raề ỗ ư ệ ẹ ố ấ

được M tôi không hi u l i g i to thêm L n này, thày giáo ngo nh m tẹ ể ạ ọ ầ ả ặlên, nhìn ra ngoài r i h i m tôi:ồ ỏ ẹ

- Bà kia mu n gì?ố

Tôi đ ng ngay d y th a:ứ ậ ư

- Th a th y m con ư ầ ẹ

- Xin cho ngh à!ỉ

Tôi cu ng lên, run run đáp:ố

- Th a th y, không , m con m con đ a bánh!ư ầ ạ ẹ ẹ ư

Th y giáo tôi buông dài m t ti ng "ôi chao" nh h i gió và b o tôi:ầ ộ ế ư ơ ả

- Cút ra ăn đi, r i vào ngay, nghe không?ồ

Tôi sung sướng suýt nh y qua c a s Ra đ n n i, m tôi h i:ả ử ổ ế ơ ẹ ỏ

- Sao lâu th ?ế

Tôi ph ng ph u:ụ ị

- M g i to làm th y giáo g t T rày có th y con ra ch i m h ng đ a, cònẹ ọ ầ ắ ừ ấ ơ ẹ ẵ ưkhông thì m đem v c t vào ngăn kéo khóa l i kỹ cho con.ẹ ề ấ ạ

M tôi m m cẹ ỉ ười nhìn tôi - ôi! cái m m cỉ ườ ủi c a m t ngộ ười m ! – Ngẹ ười

d n m y câu r i quay đi Chi c bánh hôm y, tôi ăn m t cách không ngonặ ấ ồ ế ấ ộlành và h i v i Lúc tôi v a ném m lá xu ng đ t, thì ti ng tr ng b t đ uơ ộ ừ ớ ố ấ ế ố ắ ầbáo gi ra ch i.ờ ơ

- Mày ăn cái gì đ y? A, th ng này x , nó ăn mau l m anh em ấ ằ ỏ ắ ạ

Câu nói sau cùng làm tôi v t cụ ười, s c ra ngoài mi ng bánh ng m trongặ ế ậ

mi ng.ệ

Thu th u c a tôi ph n l n là nh ng ngày bu n bã, cái bu n bã khôngở ơ ấ ủ ầ ớ ữ ồ ồđâu, đ n bây gi còn theo dõi tôi mãi Th nh tho ng tôi m i vui, nh ng cáiế ờ ỉ ả ớ ưvui, ác h i, l i d n d p nh giông t , b r t l i m t n i tr ng r ng thi uạ ạ ồ ậ ư ố ỏ ớ ạ ộ ỗ ố ỗ ểnão trong lòng tôi sau khi tan đi Tôi vui đ y mà bu n ngay đ y Tôi l uấ ồ ấ ưluy n m t cái gì xa quá, h huy n quá, nh ng không ph i là thú vui tìmế ộ ư ề ư ả

ki m trong gia đình hay trong đ i s ng B n bè tôi l i r t hi m Vài baế ờ ố ạ ạ ấ ế

gương m t ph ng ph t l ng trong quá kh thi u tặ ả ấ ắ ứ ế ươi vui, vài tình c mả

x a cũ lẽo đẽo theo tôi trên đư ường đ i Có th thôi, và thờ ế ường thường tôi

ch s ng b ng m ng Tôi không b ng lòng ai c , hình nh tôi cũng khôngỉ ố ằ ộ ằ ả ư

b ng lòng c tôi Tôi ph i ki m c luôn luôn cho lòng mình th c m c, trongằ ả ả ế ớ ắ ắ

th tin tứ ưởng quái g là m i ngở ọ ười không ai yêu tôi Đó th c là m t c cự ộ ựhình cho k nào, nh tôi, ch u nh hẻ ư ị ả ưởng s kh ng ho ng tinh th n doự ủ ả ầchính mình gây ra, do chính mình ham thích

Cách đây m y năm, có l n tôi đã chép đo n th c a Baudelaire dán bànấ ầ ạ ơ ủ ở

vi t, ngay trế ước m t:ặ

Il me semble parfois que mon sang coule à flots

Ainsi qu’une fontaine aux rythmiques sanglots,

Je l entends bien qui coule avec un long murmure,

Mais je me tâte en vain pour trouver la blessure.

(Đôi lúc hình nh máu x i ngu nư ố ồ

T a nh lòng nự ư ước ti ng vang thế ương

Ta nghe máu ch y s u rả ầ ườ ượi r i

Kh n n i không tìm th y v t thố ỗ ấ ế ương)

Đ u b ng ti u h c xong, tôi lên t nh h c Trậ ằ ể ọ ỉ ọ ước khi thi vào ban thànhchung và còn nh ng ba tháng ngh hè thênh thang trữ ỉ ước m t, tôi theoặchúng b n đ n h c t v i m t th y giáo tú tài Tôi tr nhà ngạ ế ọ ư ớ ộ ầ ọ ở ười chú,

m i tháng ch ph i đem g o nhà quê ra thay ti n Tôi không h i ý ki nỗ ỉ ả ạ ở ề ỏ ế

m tôi, vì tôi cho vi c h c lúc y r t c n H c đẹ ệ ọ ấ ấ ầ ọ ược ba ngày thì th y giáoầtôi l phép nh c v i h c trò b ng ti ng Pháp:ễ ắ ớ ọ ằ ế

- Tôi mong r ng các anh tr ti n h c trong vài hôm s p t i đây, và tôi xinằ ả ề ọ ắ ớ

c m n trả ơ ước

H c trò ai n y nh n nháo lên Có vài ngọ ấ ố ười trong b n móc ngay ti n túiọ ềmang lên tr Các anh khác xin kh t đ n mai Riêng tôi, tôi bu n l m Chả ấ ế ồ ắ ỉmãi đ n lúc y, t i nghi p, tôi m i nh đ n m tôi, tôi m i nh đ n cáiế ấ ộ ệ ớ ớ ế ẹ ớ ớ ế

v n li ng ít i c a ngố ế ỏ ủ ười B n đ ng! Tính theo giá ti n Trung B vào th iố ồ ề ở ộ ờbình là hai mươi quan! Tôi làm m t cái tính nh m và rùng mình bi t r ngộ ẩ ế ằ

đó là m t s ti n c t c Đi u c n thi t là tôi ph i mộ ố ề ắ ổ ề ầ ế ả ượ ởn đâu l y m yấ ấhào v nhà quê trình bày m i s v i m tôi Cái tráp ti n c a chú tôi đóngề ọ ự ớ ẹ ề ủ

l i v i con cháu r t ch c H u bao c a các b n cũng không th m đạ ớ ấ ắ ầ ủ ạ ể ở ược vì

m t c đ ng nhân t nào Tôi đành xin ngh m t hôm, cu c b v nhà l yộ ử ộ ừ ỉ ộ ố ộ ề ấ

ti n tr cái "n h c" Th y tôi v b t th n, m tôi ng ng tay xay lúa, h iề ả ợ ọ ấ ề ấ ầ ẹ ừ ỏtôi:

- Sao con l i v ? Con không ngoài t nh mà h c à?ạ ề ở ỉ ọ

Tôi b m môi l i đ nén ti ng khóc Tôi không đ can đ m nói cái s ti nậ ạ ể ế ủ ả ố ề

h c quá l n kia n a M tôi thì l i ng r ng tôi b h t h i nên h i n ng:ọ ớ ữ ẹ ạ ờ ằ ị ắ ủ ỏ ự

- Hay là b n nó làm gì con?ọ

Tôi l c đ u, khóc:ắ ầ

- Th y giáo th y giáo đòi ti n h c!ầ ầ ề ọ

M tôi cẹ ười đi m nhiên:ề

- Tưởng gì ch đòi ti n h c thì đ m đ a M y hào?ứ ề ọ ể ẹ ư ấ

Tôi gi t mình nhìn m :ậ ẹ

- Hàng đ ng kia!ồ

- thì bao nhiêu?ừ

- B n đ ng!ố ồ

Tôi th y m tôi l ng ngấ ẹ ặ ười đi, không nói được n a Nh ng có lẽ c m đ ngữ ư ả ộ

vì t m lòng thấ ương m c a tôi, ngẹ ủ ườ ượi g ng g o:ạ

- Con c lên nhà n m ngh , r i đ m đ a cho.ứ ằ ỉ ồ ể ẹ ư

M tôi nói d i M tôi đu i tôi lên nhà, đ m tôi khóc Lúc tôi ch y xu ngẹ ố ẹ ổ ể ẹ ạ ố

b p l c c m ăn, thì th y đôi m t m tôi đ ng u, v t áo ế ụ ơ ấ ắ ẹ ỏ ầ ạ ướ ẫt đ m

Tôi ng vào lòng ngả ườ ồi, r i m u máo:ế

- Con không đi h c n a m .ọ ữ ẹ ạ

M tôi xoa đ u tôi, cẹ ầ ười nh th dài:ư ở

- D i nào! Con h c đang gi i th kia mà Đ m đ a ti n cho, đ ng s ạ ọ ỏ ế ể ẹ ư ề ừ ợSáng mai th y tôi s a so n ra t nh, ngấ ử ạ ỉ ười băn khoăn:

- Con c ra kh t v i th y giáo vài hôm n a, r i m mang ti n ra tr sau.ứ ấ ớ ầ ữ ồ ẹ ề ảTôi hi u ngay là m tôi còn ph i ch y ti n nên ngoan ngoãn ra h c l i.ể ẹ ả ạ ề ọ ạ

C l p đã tr ti n h t, tr tôi Tuy ng i cu i l p áp l ng vào tả ớ ả ề ế ừ ồ ở ố ớ ư ường, tôi

v n tẫ ưởng nghe sau mình nh ng ti ng cữ ế ười ch gi u Tôi đâm ngế ễ ượng, cái

ngượng c a m t ngủ ộ ườ ọi h c trò không thu c bài, nghênh ngang đ ng trộ ứ ước

m i con m t, tay x p vòng tròn, vê mãi cúc áo c a mình.ọ ắ ế ủ

- Th nào ? Th y giáo h i tôi.ế ầ ỏ

- Th a th y, th y cho con kh t đ n hai hôm n a.ư ầ ầ ấ ế ữ

- N u hai hôm n a ch a có ti n h c thì anh nghĩ sao?ế ữ ư ề ọ

Tôi đáp r t ch c ch n:ấ ắ ắ

- Th a th y có Th nào cũng có M con đã b o đúng ngày kia đ a ti nư ầ ạ ế ẹ ả ư ềra

Tôi v a h c, v a s Ngày tháng ch y mau thêm Hai t l ch r i chóng quá.ừ ọ ừ ợ ạ ờ ị ơ

Nh ng may, m tôi đã ra đ ng đ i tôi ngoài c a nhà h c, vì n i h c chính làư ẹ ứ ợ ử ọ ơ ọ

m t cái nhà th t M tôi c p cái thúng trong đ ng mộ ậ ẹ ắ ự ười quan ti n Tôi áiề

ng i b o m :ạ ả ẹ

- Tr ti n h c b ng ti n, th y giáo không nh n đâu m .ả ề ọ ằ ề ầ ậ ẹ ạ

Tôi ch a k p c n, thì m tôi đã c p thúng đ n trư ị ả ẹ ắ ế ước m t th y giáo, và đ tặ ầ ặlên bàn mười quan ti n và hai t gi y b c l y nút bu c ru t tề ờ ấ ạ ấ ở ộ ộ ượng ra,làm tôi đ c m t M tôi k l nh khi k l v i m t ngỏ ả ặ ẹ ể ể ư ể ể ớ ộ ườ ại b n thân:

- Cháu nó b o th y không tiêu ti n kẽm nên ngăn tôi không cho đem vào.ả ầ ề

Th y tính, cháu nó còn nh , tâm tình nh con gái, hay s v s v n ầ ỏ ư ợ ơ ợ ẩ

Th y giáo sai ngầ ườ ấi c t ti n đi, và ch ng nh đ ng lòng trề ừ ư ộ ướ ảc c nh nghèotúng c a chúng tôi, th y c m l y tay tôi, thành th c:ủ ầ ầ ấ ự

- Em ch u khó mà h c đi Em h c khá đ y Tháng sau th y b t ti n h c cho.ị ọ ọ ấ ầ ớ ề ọ

Ra ngoài, tôi vui v h i m tôi:ẻ ỏ ẹ

- Sao m có nhi u ti n th , m ?ẹ ề ề ế ẹ

M tôi cẹ ười, n a bu n n a vui:ử ồ ử

- M ch có mẹ ỉ ười quan thôi Hai đ ng b c y là c a thím con, m th y r i ồ ạ ấ ủ ẹ ấ ơ ở

đ u giầ ường thím n m nên mằ ượ ạn t m!

Tôi r ng r i c mình m y Tôi th y t t c cái thành ph quê hụ ờ ả ẩ ấ ấ ả ố ương c a tôiủquay đ o trả ước m t, nhà ch t lên cây, cây ch t lên nhà Tôi h i m :ặ ấ ấ ỏ ẹ

- Sao m l i l y nh th , thím y nói cho.ẹ ạ ấ ư ế ấ

M tôi cẹ ườ ầi g n nh khóc:ư

- Người ta giàu, mình mượ ạn t m r i tr sau cũng không sao Mà thím y cóồ ả ấnói thì nói m , vi c gì đ n con mà con khóc.ẹ ệ ế

V a đ t chân vào nhà, tôi nghe ti ng thím tôi réo:ừ ặ ế

- Tôi có ba đ ng ba, đ đ u giồ ể ở ầ ường, đ a nào l y m t hai r i?ứ ấ ấ ồ

Tôi toan c t ti ng, thì m tôi v i b u tay tôi, nói khẽ:ấ ế ẹ ộ ấ

Tôi ch a k p nói thêm đư ị ược gì, thì m tôi đã đ ng lên:ẹ ứ

- Tôi mượn c a thím đ y, đ vài hôm n a tôi mang ra tr l i.ủ ấ ể ữ ả ạ

Thím tôi bĩu môi, thõng th o:ẹ

- , bà mừ ượn th thì ai ch mế ả ượn được!

Câu chuy n trên đây theo dõi tôi nh m t ám nh c c nh c M i l n nhệ ư ộ ả ự ụ ỗ ầ ớ

đ n m tôi, hay xét mình ph m t i, tôi thế ẹ ạ ộ ường đem nó ra đ t hình ph t.ể ự ạNhi u năm đã r i theo nhi u năm, và bây gi , trong nh ng đêm Hà N i, cáiề ơ ề ờ ữ ộthành ph hoa l ch quen tiêu b c v i hào, tôi v n r n r n nghe th y âmố ệ ỉ ạ ớ ẫ ờ ợ ấthanh c a mủ ười quan ti n kêu lanh l nh ề ả

10 - 1937

CHÚ NHÌ

Ba tôi có t t c ba ngấ ả ười em, tên nghe r t đ n gi n: chú Nhì, chú Ba, chúấ ơ ả

T Ngư ườ ởi xa chúng tôi nh t là chú Nhì Chú t n m t làng khu t n oấ ở ậ ộ ấ ẻbên Tàu Mu n đ n đ y, ngố ế ấ ười ta ph i dùng cáng, len l i qua nh ng khuả ỏ ữ

r ng r m c a t nh Qu ng Tây mênh mông.ừ ậ ủ ỉ ả

T ngày nh đ n bây gi , tôi th y chú Nhì tôi trừ ỏ ế ờ ấ ước sau hai b n L n đ uậ ầ ầ

tr sang Tàu, chú tôi mang theo vài trăm, s ti n ti n hành c a ba tôi t ng.ở ố ề ễ ủ ặCon người bí m t y gi t vào bao da th t l ng cáu ghét s ti n k trên m tậ ấ ắ ắ ư ố ề ể ộcách bí m t không kém Ba tôi đ i v i chú có v thân thi n M tôi thìậ ố ớ ẻ ệ ẹchi u chú cho có l , cho ra v ta là ch dâu Anh tôi và tôi cũng không thíchề ệ ẻ ịchú l m Hôm chú tr l i quê, sau khi thăm chúng tôi l n th nh t, đ aắ ở ạ ầ ứ ấ ưchân chú ra ga, tôi h i chú:ỏ

- Chú cho chúng cháu ti n đi, chú!ề

Chú tôi sẽ cau mày, im l ng Cu i cùng, mu n đ ngặ ố ố ỡ ượng, chú tôi vén áo,móc trong ví da ra m t hào ch đ a cho tôi:ộ ỉ ư

- Đây cho hai đ a, đ đi xe v ứ ể ề

Tôi thoáng th y anh Hai tôi bĩu môi m t cách rõ r t Nghe anh, tôi ng ngấ ộ ệ ừngay cu c ti n chân lúc y, và không nói, không r ng, chúng tôi l n raộ ễ ấ ằ ẩngoài ga, v th ng, đ m c chú v i cái s t qu n áo to tề ẳ ể ặ ớ ọ ầ ướng Anh Hai tôi

v a đi v a làu nhàu:ừ ừ

- Th mà mình c tế ứ ưởng b , ít nh t m i đ a cũng đở ấ ỗ ứ ược dăm đ ng! N uồ ế

bi t cung b c này thì thèm vào mà đi đ a, thêm t n công.ế ự ư ố

Tôi v l y d p, h i luôn anh:ớ ấ ị ỏ

- Còn đ ng hào đây, anh cho em nhé?ồ

Anh tôi s c nh ra, b o tôi:ự ớ ả

- Đ mua chu i tiêu, ăn chung.ể ố

- , sao anh b o anh không thèm?Ơ ả

T đ y, chúng tôi có nh ng ý nghĩ không t t v m t ph n cái đ i gia đìnhừ ấ ữ ố ề ộ ầ ạ

m t tăm trên d i đ t Trung Qu c Chúng tôi yên trí r ng chú hay bác, c uấ ả ấ ố ằ ậhay m , t t c cũng ch là nh ng ngợ ấ ả ỉ ữ ười keo ki t nh nhau, nh chú Nhì c aế ư ư ủtôi, không h n, không kém Duy có anh c tôi là ph c chú l m Chú tôi, dơ ả ụ ắ ưới

m t anh, là m t thi sĩ, m t văn nhân Chú thu c lòng t th , ngũ kinh, vàắ ộ ộ ộ ứ ư

đi u này m i th t l , nh ng đúng, là chú l i thông th o đ các môn võ n a.ề ớ ậ ạ ư ạ ạ ủ ữChú có th , v n l i anh c tôi, nh y vút qua m t cái nóc nhà chót vót, v iể ẫ ờ ả ả ộ ớ

m t cái g y tre, v i hai cái v vào đôi mông th c m nh Ngộ ậ ớ ỗ ự ạ ười chú quý hoá

c a tôi đã t ng ch ng ch i v i m t toán củ ừ ố ọ ớ ộ ướp sáu người Chú th ng tr nắ ậ

th là m t thi sĩ để ộ ược Thi sĩ, tôi đoán nh ng ngữ ườ ấi y ph i hi n lành, ngâyả ềngô và li u lĩnh Đ ng này, chú tôi nghĩ r t chín, làm r t l , gi u ti n vàoề ằ ấ ấ ẹ ấ ề

h u bao đ n không m t ai li c th y đầ ế ộ ế ấ ược

Năm ba mươi tu i, chú tôi h ng tú tài tam trổ ỏ ường Chú b c d c v n m thự ọ ề ằ ởdài gi a b n b c tữ ố ứ ường xây b ng th đá t ng, b t con cháu cung đ nằ ứ ả ắ ốthu c phi n, đ nghĩ th Th đây không ph i th c a Lý B ch, nh ng làố ệ ể ơ ơ ả ơ ủ ạ ư

th th áp d ng theo th cân đ i, áp d ng trong nh ng công vi c đìnhứ ơ ụ ể ố ụ ữ ệđám, vui m ng hay ma chay Và chú tôi, chung quy, ch là m t ngừ ỉ ộ ười vi tế

mướn

Gia đình tôi, tr ba tôi và c anh tôi là nh ng ngừ ả ữ ười đã lâu năm bên Tàu,ởkhông m t ai bi t tộ ế ường t n v nh ng ngậ ề ữ ười thân thích xa xôi h t H nhế ọ ưlìa h n chúng tôi, b i h cách xa chúng tôi quá Đôi lúc, cái gia đình bênẳ ở ọ ởkia trùng dương l i g i sang, đ đánh th c tình thân ái c a chúng tôi d y,ạ ử ể ứ ủ ậ

m t vài ngộ ười, m t vài “chú Nhì” Nh ng kh n n i, nh ng ngộ ư ố ỗ ữ ười này l i bíạ

m t, dè d t quá Thành ra tôi s ng đ ch nh n bi t có ba, m tôi, anh Haiậ ặ ố ể ỉ ậ ế ẹtôi, và quá ra vài ngườ ầi g n nh t Tôi ch a t ng chiêm bao th y khuôn m tấ ư ừ ấ ặnào, ngoài nh ng khuôn m t k trên.ữ ặ ể

Tôi thường được nghe ba tôi thu t l i cái v trí hùng dũng c a gia đình tôi ậ ạ ị ủ ởbên Tàu: m t căn nhà r ng l n, v i m t khu vộ ộ ớ ớ ộ ườn mênh mông, bao vâychung quanh là m t thành tộ ường ch c ch n dày g n n a thắ ắ ầ ử ước Thêm n a,ữtrong nhà tôi l i có hai kh u súng Ba tôi k thêm r ng nhà tôi không baoạ ẩ ể ằ

gi b cờ ị ướp, vì linh h n c tôi – ch t r i mà v n còn h ng hách! – thồ ụ ế ồ ẫ ố ườngbáo m ng v cho con cháu và h a gi gìn c a c i trong h ! Nh ng d u cóộ ề ứ ữ ủ ả ọ ư ẫ

l i nói đáng tin đờ ượ ủc c a ba tôi, vài năm sau, chúng tôi v n đẫ ược tin quânCách m nh đ n chi m đóng căn nhà y nh thệ ế ế ấ ư ường! Hai kh u súng treoẩbên c nh bàn th c tôi, hôm y, tai ác, l i không n đạ ờ ụ ấ ạ ổ ược m t phát nào.ộChúng nó câm, vì bi t cái th i kỳ làm quan c a c tôi đã hoàn toàn b trế ờ ủ ụ ị ả

l i cho đ t nạ ấ ước Trung Hoa! Căn nhà y, mãi sau chú Nhì tôi m i tu s a nóấ ớ ử

l i đ làm ch n nạ ể ố ương thân S a nhà xong, chú tôi nghĩ đ n cách sang Vi tử ế ệNam thu ti n c a ba tôi v , nh tôi v a thu t trên kia.ề ủ ề ư ừ ậ

H a ho n, chú m i vi t th sang thăm ba tôi, b c th có phong bì g ch đ ,ọ ằ ớ ế ư ứ ư ạ ỏtrên y tháu m t hàng ch nh r ng bay Đó là m t chút lòng g i vào trongấ ộ ữ ư ồ ộ ửkhông gian, r i m c cho gió cu n, sau ba tháng, hay b n tháng cũng khôngồ ặ ố ố

ch ng, l c lõng đ n tay chúng tôi, rách, nhàu, th m đ m Tôi th y ba tôi áiừ ạ ế ả ạ ấ

ng i đ c nh ng dòng ch đó, đ c xong đút th dạ ọ ữ ữ ọ ư ưới khay đèn, r i khôngồnói cho ai bi t h t.ế ế

Anh tôi b o tôi:ả

- Anh bi t chú Nhì ch h i thăm ai đâu, chú y ch ti n!ế ả ỏ ấ ỉ ề

Cái con ngườ ấi y ch ti n th t! R i tôi đoán ch chóng thì ch y, chú tôi sẽỉ ề ậ ồ ả ầ

l i sang đây, l i v , r i l i sang n a Có đi u tôi ch c ch n nh t là khôngạ ạ ề ồ ạ ữ ề ắ ắ ấbao gi chúng tôi đ a chân chú ra ga n a Tôi tâm ni m, c u kh n cho chúờ ư ữ ệ ầ ẩ

đ ng sang, vì th y chú sang, ch sao, tôi cũng h i ghét chú.ừ ấ ả ơ

Cách đ y m t năm, ba tôi m t Hai cái dây thép đánh v quê báo tin bu nấ ộ ấ ề ồ

đ u b quay tr l i Anh c tôi vi t ti p theo hai cái th n a, nh ng v nề ị ở ạ ả ế ế ư ữ ư ẫkhông th y tr l i M t năm r i hai năm, r i đ n ngày tôi h c lên l p nhì.ấ ả ờ ộ ồ ồ ế ọ ớ

M tôi đ r ng nhà chúng tôi n i xa kia không còn ai n a, mà có còn thìẹ ồ ằ ở ơ ữ

ch c cũng lang b t xa xôi S ly t n, mãi đ n th i kỳ y, m i khi n lòng tôiắ ạ ự ậ ế ờ ấ ớ ế

bu n bã Tôi g i lên cái bóng ngồ ợ ườ ầi g y y u năm x a, và tình thế ư ương mơ

h đi qua không gian, đánh th c lòng nh mong c a tôi l n đ u tiên vàồ ứ ớ ủ ầ ầcũng là l n sau h t.ầ ế

Tôi bu n r u b o anh Hai tôi:ồ ầ ả

- Chú Nhì hình nh ch t r i, anh ư ế ồ ạ

Anh tôi l nh lùng:ạ

- Chú y còn s ng nhé? S ng đ r i mang ti n v Tàu, r i cho m t hào ch ?ấ ố ố ể ồ ề ề ồ ộ ỉLòng tôi nghe vang m t th gió âm u c a mi n sa m c Mông C , trôi quaộ ứ ủ ề ạ ổThi m Tây, Cam Túc, lu n vào nh ng khu r ng không tên c a hai t nhể ồ ữ ừ ủ ỉ

Lưỡng Qu ng, vả ượt trùng dương sang tôi, nh ti ng th dài não nùng c aư ế ở ủ

nh ng linh h n phiêu b t Không hi u sao, lòng tôi r ng r ng Tôi khôngữ ồ ạ ể ư ưyêu chú tôi th t, nh ng có cái gì, cái gì xao xuy n, huy n o, đã khi n tôiậ ư ế ề ả ếbâng khuâng, và tôi nh n ngay trong đó tình yêu gi ng nòi, gia đình, hòaậ ố

l n v i tình yêu đ t nẫ ớ ấ ước

Trong khi tôi bu n r t hão h , anh tôi v n nh t quy t:ồ ấ ờ ẫ ấ ế

- Đ y r i xem, ch m l m là vài tháng n a, chú y l i không lò mò sang hayấ ồ ậ ắ ữ ấ ạsao

Vài tháng sau, chú tôi sang th t, l n này, v i thêm m t chi c va li, thêm m tậ ầ ớ ộ ế ộvài nét sung sướng trên m t Tôi đang ng i x p bài tam cúc ch i, th y chúặ ồ ế ơ ấ

li n reo lên:ề

- Chú Nhì đã sang đ y, m .ấ ẹ ạ

M tôi t trong b p ch y ra, khi th y chú, thì m u máo:ẹ ừ ế ạ ấ ế

- Anh m t r i, chú ấ ồ ạ

Tôi ch t th y nh m t tà thu t, ánh sáng sung sợ ấ ư ộ ậ ướng trên m t chú tôi s mặ ầ

l i Trăm ph n trăm đó là s th t v ng, mà không ph i lòng thạ ầ ự ấ ọ ả ương tr ngắ

tr n Chú tôi yên l ng ng i trên gh , yên l ng tính toán Mãi sau ch t nhơ ặ ồ ế ặ ợ ớ

ra là ch a đ n th p hư ế ắ ương bàn th ba tôi, chú tôi nói đ đ ngở ờ ể ỡ ượng:

- Đâu, bàn th anh đâu, ch ?ờ ị

Sau khi nghiêng mình ba cái trước linh v c a ba tôi, con ngị ủ ườ ấi y b t đ uắ ầ

đ a m t nhìn ra xung quanh Anh Hai tôi, t lúc nào, không th y bénư ắ ừ ấ

m ng g n đ y M tôi ng i ti p chuy n chú, k l c nh nhà sa sút trong ítả ầ ấ ẹ ồ ế ệ ể ể ảlâu nay Tôi th y đôi phen chú tôi cau m t l i ng m nghĩ Chú không h iấ ặ ạ ẫ ỏthăm chúng tôi, không h i thăm ai h t.ỏ ế

Mãi đ n tr a, lúc m tôi đi đâu v ng, chú yên l ng l i bên tôi, h i b ngế ư ẹ ắ ặ ạ ỏ ằ

m t th gi ng h t s c dè d t c a ngộ ứ ọ ế ứ ặ ủ ườ ợ ội s l chuy n bí m t:ệ ậ

- Cháu này, cái y đâu r i?ấ ồ

V a nói, chú tôi ra hi u b ng cách n m tay đ trừ ệ ằ ắ ể ước mi ng Tôi ng ngácệ ơkhông hi u Chú ph i h i rõ:ể ả ỏ

- Cái d c t u c a ba cháu ngày x a y mà!ọ ẩ ủ ư ấ

Tôi l c đ u:ắ ầ

- Cháu không bi t Hình nh m cháu bán đi r i hay sao y!ế ư ẹ ồ ấ

Chú tôi th dài m t cách não nu t:ở ộ ộ

- Hoài c a! Cái d c t u h n ba mủ ọ ẩ ơ ươi năm!

Nói đo n chú tôi th n th l i l c đ ng hành lý - m t cái chăn bông, vài bạ ẫ ờ ạ ụ ố ộ ộ

qu n áo đ ng trong cái s t mây và chi c va li - l y ra cái h p s t tây đ ngầ ự ọ ế ấ ộ ắ ự

nh ng viên gì con con Chú tôi sai tôi rót m t tách nữ ộ ước trà, ng m thu cậ ốtrong mi ng, r i nu t đi.ệ ồ ố

Tôi ngây th h i chú:ơ ỏ

- Chú đau b ng à? M cháu có thu c đ y, đ cháu l y cho nhé?ụ ẹ ố ấ ể ấ

Chú tôi l c đ u, r i l i n m giắ ầ ồ ạ ằ ở ường, m m ng Tôi bi t không h i chúơ ộ ế ỏthêm được đi u gì n a, nên ch y ra tìm anh tôi mà b o:ề ữ ạ ả

- Anh , chú Nhì đau b ng đ y.ạ ụ ấ

Anh tôi ng c nhiên:ạ

- Th t à?ậ

- Em th y chú tiêu m y viên thu c gì đen đen v i nấ ấ ố ớ ước

Anh tôi v t cụ ười:

- Mày d t l m! Chú y nu t sái thu c phi n đ y Nhà ta làm gì còn giàuố ắ ấ ố ố ệ ấ

nh ngày x a đ lúc nào cũng có bàn đèn trong nhà.ư ư ể

Chú tôi s ng nh ma xó Chú l ng l đi h t vào bu ng l i ra vố ư ặ ờ ế ồ ạ ườn, m t nhắ ưtìm m t th gì, óc nh suy m t đi u gì Quang c nh nhà tôi đã bu n, bóngộ ứ ư ộ ề ả ồcon người bí m t y h t lên cái váng tàn l i càng làm h n rõ n i y m thậ ấ ắ ạ ằ ỗ ế ếvây b c chúng tôi M tôi bi t ý chú, nên đi mọ ẹ ế ượn m t cái bàn đèn v Quộ ề ảnhiên, chú tôi h i vui th t Đôi m t thâm và sâu c a chú long lanh lên khiơ ậ ắ ủ

th y cháy ng n l a con thân yêu, khi th y bén mùi nh a d ch u Nhà tôi,ấ ọ ử ấ ự ễ ị

t đ y, đ đừ ấ ỡ ược ít ph n t ch m ch, tuy ch u thi u th n thêm ra, vì m i ngàyầ ị ị ị ế ố ỗ

m tôi ph i ch y vài hào ch thu c phi n cung chú.ẹ ả ạ ỉ ố ệ

M t hôm, t nhiên tôi th y m t chú Nhì Tôi ch y ra vộ ự ấ ấ ạ ườn r i l i lên nhà,ồ ạtôi l i ra vạ ườn Sau h t, ghé m t nhìn vào chu ng tiêu, tôi v n không th yế ắ ồ ẫ ấcon người kỳ d y.ị ấ

Tôi r i rít b o m tôi:ố ả ẹ

- Chú Nhì không bi t đi đâu r i, m Hay là chú y b v Tàu?ế ồ ẹ ạ ấ ỏ ề

M tôi l nh lùng:ẹ ạ

- D mà v đễ ề ược! Ai cung c p thu c phi n cho!ấ ố ệ

Khi tôi ch y ra đạ ường, thì g p chú đặ ương đi l n lút m t ph huy n v ng,ẩ ở ộ ố ệ ắ

m m nhai nh m nhoàm, và tay c m m t qu chu i bóc d Tôi đ ng l i,ồ ồ ầ ộ ả ố ở ứ ạ

l c đ u nghĩ th m:ắ ầ ầ

- C th này r i còn khá chán!ứ ế ồ

Chú tôi ăn xong chu i, gi đ n gói k o l c l y h u bao ra Tôi đi rình theoố ở ế ẹ ạ ấ ở ầsau, nh ng vì vô ý bư ước m nh quá, làm chú quay l i Tôi h i chú trạ ạ ỏ ước:

- Chú đi đâu đ y chú? Sao chú không r cháu đi cho vui?ấ ủ

Chú tôi ng m ngay mi ng k o l i, nói r t mau vì s nó r i:ậ ế ẹ ạ ấ ợ ơ

- Đi ch i!ơ

Tôi không có ý nghĩ xin k o c a chú, vì tôi bi t có xin, chú tôi không cho làẹ ủ ế

thường Ai c m đấ ược người nghi n tham ăn, cũng nh ai n trách ngệ ư ỡ ườinghi n lệ ườ ắi t m Anh Hai tôi ghét chú tôi là có lý l m Cái lý y, mãi đ nắ ấ ếbây gi , tôi m i tìm ra.ờ ớ

Chú tôi còn s ng v i chúng tôi ngót m t tháng n a Và sau khi nh n bi t làố ớ ộ ữ ậ ế

v n li ng nhà tôi không còn gì, chú m i ng ý tr v M tôi h t ho ng giố ế ớ ỏ ở ề ẹ ố ả ữ

l i:ạ

- y ch t! Chú ch i v i các cháu ít lâu n a đã.Ấ ế ở ơ ớ ữ

Gi ng m i c a m tôi r t thành th c Là vì ngọ ờ ủ ẹ ấ ự ười ch c r ng chú tôi thắ ằ ếnào cũng h i m t món vãng phí l n Chú tôi b o:ỏ ộ ớ ả

- Ch có đ nh cho th ng út v Tàu v i tôi không?ị ị ằ ề ớ

M tôi l c đ u:ẹ ắ ầ

- Chú tính v làm gì cho thêm t n kém Đ sau này l n lên nó sẽ tìm cách về ố ể ớ ềthăm nhà cũng được

Chú tôi được d p ti p theo khôn khéo:ị ế

- Cũng ch t n m y T đây đi H i Phòng m t đ 14 đ ng, k c ti n ănả ố ấ ừ ả ấ ộ ồ ể ả ề

u ng T H i Phòng đi Móng Cái r i đáp thuy n bu m v t t c đ 50ố ừ ả ồ ề ồ ề ấ ả ộ

đ ng.ồ

Tôi th y m tôi có v lo l ng:ấ ẹ ẻ ắ

- Nh ng năm mữ ươ ồi đ ng kia à chú?

- Th là hà ti n, hoang ra, vài trăm!ế ệ

T đ y, chú tôi v a n m hút thu c phi n, v a đ i món ti n vãng phí l nừ ấ ừ ằ ố ệ ừ ợ ề ớkia đ v Tàu M tôi thì ch y ngể ề ẹ ạ ược, ch y xuôi, h t m ng đ y t , l i đ nạ ế ắ ầ ớ ạ ế

g t v i chúng tôi Đôi lúc, chú tôi, đ ngang d c t u, m t lim dim, tai hắ ớ ỡ ọ ẩ ắ ướng

- Ph i, còn anh thì đã ch ng ph i ch y ch t th !ả ẳ ả ạ ọ ế

T hôm đừ ược ti n cho đ n hôm ra v , chú tôi không c n nói chuy n v i tôiề ế ề ầ ệ ớ

n a M i lúc tôi có mon men l i v i chú, thì chú b o nh :ữ ỗ ạ ớ ả ẹ

- Đi ra ngoài ch i, không nóng ch t!ơ ế

Hôm ra đi, chú tôi xét l i hành lý và các v t d ng r t c n th n Đ n khiạ ậ ụ ấ ẩ ậ ế

th y r ng m i th c v n y nguyên, chú tôi chào m tôi và chúng tôi:ấ ằ ọ ứ ẫ ẹ

- Ch l i nhé Các cháu n a, chóng ngoan, r i bao gi chú sang, chú muaị ở ạ ữ ồ ờbánh cho

M tôi b n không ra ga đẹ ậ ược, nên sai anh Hai tôi và tôi đi ti n.ễ

Hai chi c xe g lăn bánh trên con đế ỗ ường cái quan, qua cánh đ ng, r i đ nồ ồ ế

ga Chúng tôi chia nhau ng i làm hai toán: chú tôi v i cái s t và chi c va li,ồ ớ ọ ếanh tôi v i tôi Tôi l ng tai nghe t ng ti ng bánh g , long l và r i r c, nhớ ắ ừ ế ỗ ở ờ ạ ưcái thanh th đã đ n lúc tàn c a nhà tôi Th nh tho ng, m t c n gió th i t tế ế ủ ỉ ả ộ ơ ổ ạqua cánh đ ng, cùng lúc đem theo lên m t n i gì nh xa xôi, bát ngát ồ ộ ỗ ư

Chú tôi, lúc y, đã kéo s p chi c mũ d tàng xu ng đ che ánh n ng chi uấ ụ ế ạ ố ể ắ ềvàng v t và hình nh khe khẽ th dài ọ ư ở

Tôi h i anh tôi, đ ch b t s im l ng n ng nh c gi a ba ngỏ ể ế ớ ự ặ ặ ọ ữ ười:

- Sao anh b o anh không thèm đi ti n chú Nhì n a kia mà?ả ễ ữ

Anh tôi nói r t h , nh ng r t ý v :ấ ơ ờ ư ấ ị

- Trước khác, bây gi khác Bây gi ba chúng mình đã m t r i!ờ ờ ấ ồ

Bây gi ba chúng tôi đã m t r i Cái ngờ ấ ồ ười chú kia, d u keo ki t, d u hócẫ ệ ẫ

HAI ANH EM

N u c bình tĩnh v t h t nh ng thành ki n trong óc đi, n u xóa b nh ngế ứ ấ ế ữ ế ế ỏ ữ

s b t bình nh nh t đi, cái ngự ấ ỏ ặ ười tôi thương nh t không ai ngoài anh Cấ ảtôi

Chúng tôi xung kh c nhau nh ch a t ng hai anh em nào xung kh c đ nắ ư ư ừ ắ ế

th Tuy nh , nh ng bao gi tôi cũng gi ph n th ng, không ph i vì tôi átế ỏ ư ờ ữ ầ ắ ả

được anh tôi, mà vì quanh tôi vô s là ngố ười bênh v c V ng vàng trong sự ữ ựche ch c a m và các anh ch , tôi bĩu môi nhìn cái n m đ m h n h c c aở ủ ẹ ị ắ ấ ằ ọ ủanh đ a lăm lăm ra trư ước m t tôi, n m đ m mà anh thặ ắ ấ ường hà h i choơnóng hôi h i lên đ d a.ổ ể ọ

Đó là chuy n ngày nh Tôi không mu n nh l i nh ng cái gì v t vãnh n a.ệ ỏ ố ớ ạ ữ ặ ữTôi ch vi t ra đây vì sao trỉ ế ước kia gi a hai anh em tôi v n ng m ng m m tữ ẫ ấ ầ ộ

s h n h c.ự ằ ọ

Anh tôi sướng t trong b ng sừ ụ ướng ra Ba tôi n ng niu anh h n n ngư ơ ư

tr ng, ng r ng m tôi ch sinh có m t mình anh là h t B t ng , b y nămứ ỡ ằ ẹ ỉ ộ ế ấ ờ ảsau, anh Hai tôi ra đ i Ba, m tôi thu d n cái tình thờ ẹ ầ ương ban quá nhi uềcho anh đ b t đ u nghiêng lòng xu ng ngể ắ ầ ố ười con th Sau đ y ít lâu, tứ ấ ựnhiên l i có tôi Đ n tôi thì tình thạ ế ương đã v i M tôi thu nh t nh ng cái gìợ ẹ ặ ữ

là âu y m đ p đi m vào tôi, đ p đi m m t cách v i vàng nh ng tha thi tế ắ ế ắ ế ộ ộ ư ế

vô cùng Đó là th tình thứ ương d n d p b t ch p c l i kháng ngh c a tr iồ ậ ấ ấ ả ờ ị ủ ờ

đ t, b t ch p c nh ng n t x u c a th ng con.ấ ấ ấ ả ữ ế ấ ủ ằ

Anh tôi thường b ngị ười m ng, m i l n có chuy n kèn c a v i tôi:ắ ỗ ầ ệ ự ớ

- Mày thì ăn nh v m y, sung sư ẹ ấ ướng bao lâu nay ch a chán hay sao mà cònư

b t n t nó?ắ ạ

Anh C tôi lùi lũi bả ướ ạc l i sau l ng m tôi, gi n m đ m lên ng m ng mư ẹ ơ ắ ấ ấ ầ

b o tôi:ả

- Mày c ra đây v i ông!ứ ớ

Nh ng có bao gi tôi l i ra d i nh th Tôi b o m :ư ờ ạ ạ ư ế ả ẹ

- M kìa! Anh C anh y d a đánh con, kia kìa!ẹ ả ấ ọ

M tôi quay l i nhìn anh, thì tinh ý, anh đã xòe bàn tay ra, ph ng ph u:ẹ ạ ụ ị

- Nó nói điêu mà m cũng nghe!ẹ

M i l n ba anh em chúng tôi ng chung v i nhau là m t d p t t cho anh Cỗ ầ ủ ớ ộ ị ố ảtôi báo thù Anh c m tôi ngáy, tôi đ p, mà h ngáy và đ p thì “đ ng trách”.ấ ạ ễ ạ ừTôi n m gi a hai ngằ ở ữ ười anh, m t cây tre con n m gi a hai cây c t Câyộ ằ ở ữ ộ

c t th nh t b o cây c t th nhì:ộ ứ ấ ả ộ ứ

- Này, Hai tương cho nó m y cú, mày!ấ

- T i nghi p nó, anh Nh nó be lên thì nguy đ y!ộ ệ ạ ỡ ấ

Tôi vin ngay vào câu nói hòa gi i c a anh tôi mà m u máo:ả ủ ế

- Được, c ch m vào em mà ch i Em khóc lên cho mà xem.ứ ạ ơ

Đêm n m, tôi không dám th , không dám co và du i Nh ng đêm nh th ,ằ ở ỗ ữ ư ếtôi th y ki p s ng là kh s , anh em là nh ng đ t i.ấ ế ố ổ ở ữ ồ ồ

Ngoài nh ng tính nóng n y, b mi ng, anh C tôi còn đữ ả ạ ệ ả ược m t cái tínhộ

th ba r t đáng chú ý: tính mê gái.ứ ấ

Văn th c a các báo Th c Nghi p, Nam Phong, Nông Công Thơ ủ ự ệ ương h i yồ ấ

được anh trân tr ng chép ra và thu c lòng nh cháo Anh mê h n đi u đọ ộ ư ơ ế ổ

m t ngộ ười con gái bên c nh nhà, và ngạ ười này cũng nh anh, cũng thíchư

th m t cách nông n i Không m t b c th nào anh tôi không đ t lên ngayơ ộ ổ ộ ứ ư ặ

đ u m t bài vè đ phá đ ầ ộ ể ề

Đ i khái đ u là:ạ ề

“ Đ ườ ng lên ga l m cát mát chân, ắ

Cô em bóng b y làm chi ẩ

Đ cho quân t s m đi, t i v ” ể ử ớ ố ề

Người con gái cũng đáp l i b ng m t đi u nh th :ạ ằ ộ ệ ư ế

“B c thang lên hái hoa vàng ắ

Vì ai cho thi p v i chàng quen nhau.” ế ớ

Năm y, anh tôi ngoài hai mấ ươi tu i, m i b p b bi t vi t và t p đ c qu cổ ớ ậ ẹ ế ế ậ ọ ố

ng Vi t Nam Cu c tình duyên v ng tr m kia, ch có tôi bi t rõ h n ai h t,ữ ệ ộ ụ ộ ỉ ế ơ ế

vì tôi được anh giao cho cái tr ng trách là đ a th , v i s ti n thuê ba hàoọ ư ư ớ ố ề

m t chuy n C mộ ế ứ ườ ứi b c th , tôi ch giao có b n, còn bao nhiêu đ a cư ỉ ố ư ảcho anh Hai tôi đ đ c chung v i nhau cho vui V i cách chuy n tay y,ể ọ ớ ớ ề ấ

không bao lâu m tôi bi t chuy n, c nhà ngẹ ế ệ ả ười con gái bi t chuy n M côế ệ ẹ

ta cong c n:ớ

- Con tôi có ph i lá ng c cành vàng đâu mà th ng con bà c nay trêu, maiả ọ ằ ứ

gh o Có l y đẹ ấ ược thì c h i, vi c gì mà h n hò cho mang ti ng.ứ ỏ ệ ẹ ế

M tôi ph i xin l i mãi m i êm chuy n, r i g i anh tôi vào tr t i Khôngẹ ả ỗ ớ ệ ồ ọ ị ộbao gi tôi quên đờ ược cái thùng nước đ t trên đ u anh tôi, mà c m i gi tặ ầ ứ ỗ ọ

r i ra ngoài là m t roi ph t qu n đít M tôi b t anh l y, b t th t nayơ ộ ế ắ ẹ ắ ạ ắ ề ừkhông được vượ ễt l nghi nh th n a Anh tôi vâng d luôn mi ng và sauư ế ữ ạ ệkhi được m tôi cho phép đ ng d y đi ch i, anh n m ngay qu đ m, điẹ ứ ậ ơ ắ ả ấ

sướt ngang m t tôi, h m h m:ặ ằ ằ

- H ! Mày làm h i ông, li u!ừ ạ ệ

Tôi bi t l i nên im l ng B t đ u t đ y, tôi tránh anh tôi nh tránh tà.ế ỗ ặ ắ ầ ừ ấ ư

Gi a chúng tôi, không có m t cu c h i ki n nào, n u không có m tôi dữ ộ ộ ộ ế ế ẹ ựthính Nh ng hôm m tôi đi đâu, tôi xem ý anh có v xun xoe l m Anh li cữ ẹ ẻ ắ ếtôi, lườm tôi, v a d n gót gi y v a cừ ậ ầ ừ ười kh y Hai tháng qua, tôi ch a bẩ ư ịanh đánh l n nào, b i tôi tr n r t gi i Hai tháng qua và m t hôm, đ tầ ở ố ấ ỏ ộ ộnhiên bước vào bu ng riêng, tôi gi t mình th y anh b ng m t khóc Anhồ ậ ấ ư ặ

đ a c p m t đ ng u nhìn tôi, nh ngư ặ ắ ỏ ầ ư ười nhìn m t k thù đ ch Tôi toan rúộ ẻ ịlên, lui ra, thì anh tôi n c n :ứ ở

- Em làm h i anh! Em làm anh ch t m t! Li u h n mày!ạ ế ấ ệ ồ

Tâm th n xúc đ ng, tôi ti n l i g n anh, quên c s đ phòng, d u ng t:ầ ộ ế ạ ầ ả ự ề ị ọ

- Em trót d i, anh tha l i cho nhé Đ b t đ u t ngày mai, em l i đ a thạ ỗ ể ắ ầ ừ ạ ư ưcho anh Anh nín đi, anh ạ

Anh tôi m u máo:ế

- Đ a cái đ u mày n a Nó đi l y ch ng m t r i!ư ầ ữ ấ ồ ấ ồ

Tôi bàng hoàng nh chính mình là vai chính trong truy n, chính mình v aư ệ ừ

th y v cái h nh phúc t t đ p nh t đ i Bây gi , nh ng cu c chia rẽ gi aấ ỡ ạ ố ẹ ấ ờ ờ ữ ộ ữcác người con gái khác và tôi càng khi n tôi nh đ n cái đau kh ngày nàoế ớ ế ổ

c a anh tôi V i m t chút h i h n y, tôi cũng đã s n lòng tha th nh ngủ ớ ộ ố ậ ấ ẵ ứ ữhành vi ngông d i c a anh tôi đ i v i tôi r i.ạ ủ ố ớ ồ

Nh trên kia tôi đã nói, chúng tôi xung kh c nhau nh ch a t ng hai anhư ắ ư ư ừ

em nào xung kh c đ n th Anh C tôi ch ch i v i anh Hai tôi, và m i khiắ ế ế ả ỉ ơ ớ ỗ

ph i đem tôi đi đâu, anh cho là m t s b c b i nh t Anh thả ộ ự ự ộ ấ ường b o:ả

- Nó nhác, nó t i th mà ba m cũng yêu đồ ế ẹ ược

Ngày nh , anh C tôi có tính l y v ng m t ti n, ta g i nôm là ăn c p M tỏ ả ấ ắ ặ ề ọ ắ ộ

l n, anh ti n tay th m t bánh thu c lào b túi áo, ra ngoài bán cho các trầ ệ ủ ộ ố ỏ ẻkhác đ đánh đáo M tôi bi t chuy n, trói anh vào cây c t, l y roi đánh túiể ẹ ế ệ ộ ấ

m t:ắ

- Cút! Ai ch i v i mày!ơ ớ

Sau chuy n th t tình tôi k trên kia đệ ấ ể ược vài tháng, anh tôi sang Tàu h cọ

r i l y v M y hôm trồ ấ ợ ấ ước ngày lên đường, hai anh tôi bàn v i nhau nh ngớ ữchuy n r t thân m t và r t kín đáo Tôi có tò mò ghé l i nghe thì h l i:ệ ấ ậ ấ ạ ọ ạ

- Chúng nó không ch i thì thôi, thèm vào! Đã có m !ơ ẹ

Tôi nũng n u:ị

- Nh ng m không bi t nói chuy n.ư ẹ ế ệ

Sáng hôm sau, anh Hai tôi đâu ch y l i b o tôi:ở ạ ạ ả

- Anh C b ng lòng ch i v i em đ y.ả ằ ơ ớ ấ

Sung sướng quá, tôi toan ch y l i ôm l y anh, thì ng c nhiên tôi th y anhạ ạ ấ ạ ấ

n c n khóc Tuy không bi u n i bu n gì đã làm anh xúc đ ng đ n th , tôiứ ở ể ỗ ồ ộ ế ếcũng c m th y m t s tiêu đi u hoang v ng xâm chi m linh h n Chúngả ấ ộ ự ề ắ ế ồtôi cùng quên h t thù cũ, cùng ng i xúm l i v i nhau, và ba t m lòng cùngế ồ ạ ớ ấthông công trong m t s bu n bã tộ ự ồ ương t Chúng tôi nói chuy n bên Tàu,ự ệ

nh c đ n nh ng ngắ ế ữ ười xa l Tôi h i anh:ạ ỏ

- Anh có bi t bao gi v không?ế ờ ề

Anh tôi ngo nh m t nhìn lên tr i, r i b m mi ng l i, khó khăn l m m iả ặ ờ ồ ậ ệ ạ ắ ớ

th t đố ược ra:

- Hàng năm y!ấ

Trùng dương b t ra trong óc tôi, v i c nh d m trậ ớ ả ậ ường xa cách Tôi ch p miớcho nước m t m t ch y xu ng, r i c m l y tay anh:ắ ắ ả ố ồ ầ ấ

- Bao gi bên Tàu v , anh cũng c ch i v i em nhé!ờ ở ề ứ ơ ớ

Anh C tôi g t đ u T i hôm y, chúng tôi cùng ăn c m và đi ch i v i nhau.ả ậ ầ ố ấ ơ ơ ớTôi h i h n l m, khi nghĩ đ n cách đây m y tháng, tôi làm cho anh tôi th tố ậ ắ ế ấ ấ

v ng Tôi không hi u làm sao ch lúc s p xa cách, lòng ngọ ể ỉ ở ắ ười m i b u víuớ ấ

l y nhau, mà l i không là lúc đang sum h p? Hay vì đi là “h n” ch t m t ít,ấ ạ ọ ơ ế ộ

đi là “g n nh ” không tr v ?ầ ư ở ề

Tôi còn th y c s c tr i hôm đ a chân anh tôi lên tàu, m t s c tr i xanhấ ả ắ ờ ư ộ ắ ờ

ng t, bao la, đem v ng lên n n cao nh ng ti ng còi lanh l nh Anh tôi m cắ ọ ề ữ ế ả ặ

b qu n áo s c m i, túi bên trái d t m t chi c “mùi xoa” T t c ngộ ầ ọ ớ ở ắ ộ ế ấ ả ườinhà tôi xúm l i bên anh, m i ngạ ỗ ườ ặi d n m t câu, t m t s âu y m.ộ ỏ ộ ự ế

Lúc tàu chuy n bánh, tôi th y lòng th t l i, và m u máo b o m tôi:ể ấ ắ ạ ế ả ẹ

- Sao m không gi anh C l i cho con?ẹ ữ ả ạ

- M gi làm sao đẹ ữ ược Anh con ph i v đi h c ch !ả ề ọ ứ

T đ y, ngày s ng c a tôi tr nên b v , trong lúc thanh xuân, v i tôi, cònừ ấ ố ủ ở ơ ơ ớ

là m t kho tàng vô t n ộ ậ

*Sau b n năm tr i xa cách, anh C tôi đã l i tr v Nh ng nh ng s vui vố ờ ả ạ ở ề ư ữ ự ẻtôi h ng đ i anh, đã không còn n a! Anh tôi l n l m r i, gia dĩ l i c ngằ ợ ở ữ ớ ắ ồ ạ ồ

k nh m t ngề ộ ườ ợ ới v m i K ni m x a kia, anh tôi không nh c l i m t l nỷ ệ ư ắ ạ ộ ầnào n a Tình thân ái x a cũ d n d n b tôi đi, nh bóng mây m t bu iữ ư ầ ầ ỏ ư ộ ổchi u l ng l kéo sang n i khác Anh tôi đâm ra cau có, ghen t v i chúngề ử ơ ơ ị ớtôi:

- Các chú tây h c r i lo gì mà ch ki m đọ ồ ả ế ược n i no m Còn tôi v i ng nơ ấ ớ ọbút lông, ch t lúc nào không bi t.ế ế

Cu c đ i sung sộ ờ ướng c a anh tôi đ n đ y là h t Và cũng đ n đ y là h tủ ế ấ ế ế ấ ế

m i tình thân thi t trong bu i ngây th gi a ba chúng tôi Ngày x a khôngố ế ổ ơ ữ ưbao gi v , vì h i ôi! ngày x a đi là m t Trong lòng tôi, v t thờ ề ỡ ư ấ ế ương mà sự

ph n b i c a th nhân gây ra tuy l n, nh ng ch a th m thía b ng v tả ộ ủ ế ớ ư ư ấ ằ ế

- Anh , vú ch y đ n to!ạ ị ấ ế

B t ng , anh C tôi đi qua, nh m lúc tôi h hênh nói lên nh th Anh đ ngấ ờ ả ằ ớ ư ế ứ

l i, và không nói, không r ng, tát tôi m t cái té x u Câu chuy n y đ n taiạ ằ ộ ỉ ệ ấ ế

ba tôi Tôi được người cho g i l i bên khay tĩnh đ d y n t cách làm ngọ ạ ể ạ ố ười;

ba tôi b o:ả

- Đ i phàm là em ch ng, thì nh t thi t không đạ ồ ấ ế ược vào bu ng ch dâu.ồ ị

- ! Nh ng con vào v t s a kia mà!Ơ ư ắ ữ

Ba tôi v l y cái d c t u, khi n tôi m t vía, im l ng Ba tôi h p m t ng mớ ấ ọ ẩ ế ấ ặ ớ ộ ụ

nước trà r i ti p:ồ ế

- Tao c m mày không đấ ược bước chân vào bu ng ch y n a Mày khôngồ ị ấ ữ

bi t ch lu t Tàu c m ng t c em ch ng không đế ứ ậ ấ ặ ả ồ ược nói chuy n v i chệ ớ ịdâu V a r i, mày là m t th ng m t d y.ừ ồ ộ ằ ấ ạ

Tôi x u h quá, lùi lũi bấ ổ ước ra ngoài, th t nay không thèm ch i v i anhề ừ ơ ớ

nh nh t cái dáng đi u v a quỳ v a khóc c a ch dâu tôi, và tôi th y bu nớ ấ ệ ừ ừ ủ ị ấ ồ

m t n i bu n thê thi t quá.ộ ỗ ồ ế

Nh ng ngày nay anh C tôi đã hi u và thư ả ể ương tôi r i Nh th đã là đồ ư ế ủ

l m.ắ

6 - 1940 Chân tr i cũ, ờ

V A M T KI P NG Ừ Ộ Ế ƯỜ I

Anh Hai tôi đi đ n nay đã là sáu năm mà không h quay v l y m t b n.ế ề ề ấ ộ ậ

Th nh tho ng tôi có đ đ ng đ n chuy n v , anh tôi l i g t ngay đi:ỉ ả ả ộ ế ệ ề ạ ạ

- C nh tr con!ứ ư ẻ

Tôi bi t vì sao anh tôi không mu n v , mà ch th nh tho ng m i nh n l iế ố ề ỉ ỉ ả ớ ắ ờ

v thôi: anh tôi nghèo Nghèo thì v làm gì, m t khi h hàng, bà con c yênề ề ộ ọ ứtrí là ai đi đâu xa v thì ph i giàu Nh ng c chính gi anh tôi l i mãi đâyề ả ư ớ ữ ở ạ

là cái tu i ba mổ ươ ủi c a anh Anh tôi nhi u lúc soi gề ương r i cau m t l i.ồ ặ ạTôi bi t anh tôi kh l m: ba mế ổ ắ ươi tu i mà đã hai l n v ch t Nhi u khiổ ầ ợ ế ề

n m ng a m t lên tr n nhà, đằ ử ặ ầ ương suy nghĩ s gì, anh tôi vùng d y h i tôi:ự ậ ỏ

- M năm nay bao nhiêu tu i em nh ?ẹ ổ ỉ

Tôi không bi t đáp làm sao c , vì tôi có bi t m tôi bao nhiêu tu i đâu Sáuế ả ế ẹ ổ

mươi nhé? B y mả ươi nhé? Ch c đâu vào quãng y Đi u đúng nh t là mắ ấ ề ấ ẹtôi đã già Đ i ngờ ười ch còn tính t ng gang, t ng t c; m t tr i đã nhu mỉ ừ ừ ấ ặ ờ ộ

m t s c vàng t n th vì s p xu ng núi r i lòng m i ngộ ắ ậ ế ắ ố ồ Ở ỗ ười trong ba anh

em chúng tôi đ u có hình nh m t bà c già, v m t đau kh , ch ng g yề ả ộ ụ ẻ ặ ổ ố ậchi u chi u trông ngóng m t b y con không v ề ề ộ ầ ề

Anh tôi th y h i tôi cũng không bi t đấ ỏ ế ược thêm s gì, nên l i n m xu ng,ự ạ ằ ố

và l n này, kín đáo th dài Tôi ít khi nói chuy n v i anh tôi, vì hai anh emầ ở ệ ớ

ru t ít khi nói chuy n v i nhau Vài ba câu chuy n nhà c a, m y đi u h iộ ệ ớ ệ ử ấ ề ỏthăm v s c kho , r i chúng tôi quay ra nghĩ ng i riêng, t a h nh s ngề ứ ẻ ồ ợ ự ồ ư ốtách h n nhau ra.ẳ

Anh tôi ch i khét ti ng lên m t d o H t gi i khiêu vũ này đ n gi i khiêuơ ế ộ ạ ế ả ế ả

vũ khác, h t b c trăm v t vào sòng này, l i đ n b c nghìn v t vào sòngế ạ ấ ạ ế ạ ấkhác Trên các d i đả ường đ a đ n nh ng ngõ tru l c, anh tôi, m m phìư ế ữ ỵ ạ ồ

h i rơ ượu, thu c lá ng m xiên ra m t bên mép, v n h t cái mũ d lên g nố ậ ộ ẫ ấ ạ ầ

ch m đ u, th t th u đi tìm cái lí tỏ ầ ấ ể ưởng đen t i c a đ i anh Đ i s nh c,ố ủ ờ ờ ỉ ụ

m ng m anh tôi nhi u l n, nên anh b o không c n ngó ngàng đ n đ iắ ỏ ề ầ ả ầ ế ờ

n a Nh ng con “gà mái thữ ữ ượng h ng” g i anh tôi là ông Hoàng, và các b nạ ọ ạ

c a ti n b c t ng anh là “ngủ ề ạ ặ ườ ấi r t thân yêu” Anh tôi cho b n này họ ưởng

t t c nh ng đêm sung sấ ả ữ ướng mà chúng có th ao ể ước được Ti n b c,ề ạ

ti n b c nh m m t v t qua c a s y, anh tôi không g i v cho m tôi, choề ạ ắ ắ ấ ử ổ ấ ử ề ẹtôi đ ng nào Anh b o c tiêu, tiêu cho sồ ả ứ ướng, cho t cái chóp núi lănừ

xu ng khe sâu, cho cùng m t lúc hố ộ ưởng được c hai v đ i: khoái l c vàả ị ờ ạchua chát

Cu i năm sau, ngố ười ta cho anh tôi vào tù Ti n b c lúc y m i đề ạ ấ ớ ược d pịminh oan cho cái két t nhiên th ng c a m t nhà buôn to nh t nhì Hàự ủ ủ ộ ấ ở

N i Ngày dán cái trán vào thanh c a s t, trộ ử ắ ước m t anh tôi, tôi th y conặ ấ

người phóng đãng y nói m t gi ng bu n l :ấ ộ ọ ồ ạ

- Cũng ch nên trách ai Ti n b c ki m đả ề ạ ế ược m t cách không lộ ương thi nệ

ch nên tiêu vào nh ng ch không lỉ ữ ỗ ương thi n.ệ

M tôi ngày ngày đem cho anh m y chi c bánh giò và th nh tho ng phongẹ ấ ế ỉ ảthu c lá M t tháng sau, anh tôi đố ộ ược tha Lo li u n i ăn, ch n cho anh tôiệ ơ ố ởxong, chúng tôi đ a chân m ra tàu Lúc tàu huýt còi đ a m tôi tr l i cáiư ẹ ư ẹ ở ạlàng, cái ch m t vùng nhà quê Trung Kỳ, thì ngợ ở ộ ười ch vào cái đ u b húiỉ ầ ị

tr c c a anh tôi mà d n:ọ ủ ặ

- R i li u mà tu t nh l i đ y, con nhé!ồ ệ ỉ ạ ấ

Anh tôi im l ng không đáp Nhìn dáng đi v n dặ ẫ ường hoàng c a anh, tôiủ

th m nh :ầ ủ

- Hay anh này l i đ nh th t két n a đây?ạ ị ụ ữ

Nh ng tôi không dám nói ra; ti ng th , tôi v n s anh tôi, tôi còn ph c anhư ế ế ẫ ợ ụtôi là khác Anh tôi x u ngoài đ i, nh ng khi còn đ ng sau cánh c aấ ở ờ ư ở ằ ửgian phòng thuê, anh tôi v n t ra là m t ngẫ ỏ ộ ười anh bi t d y em, yêu em.ế ạTôi nghi m th y t ngày anh tôi b b t, bè b n c r nhau v ng d n Tệ ấ ừ ị ắ ạ ứ ủ ắ ầ ựnhiên, trên trái đ t c a tình c m, nh ng bóng dáng thân thi t bi n mòn đi,ấ ủ ả ữ ế ế

ch còn đ m c lên bên anh, hình dáng m t ngỉ ể ọ ộ ười đàn bà goá tay d t đ aắ ứcon nh là tôi.ỏ

Nh đ n nh ng ngớ ế ữ ười trước kia hay cho tôi ăn bánh, hay vu t má tôi, tôiố

h i anh:ỏ

- Các anh Th nh, Th o, ch Joséphine Hu , Henriette Loan đâu r i anh?ị ả ị ệ ồAnh tôi không tr l i, đ ng nhìn ra dãy ph âm th m dả ờ ứ ố ầ ướ ầi b u tr i tangờtóc nh không h a có ngày mai…ư ứ

Cu i năm sau, tôi ti p đố ế ược tin anh tôi l y v Anh tôi l y m t ngấ ợ ấ ộ ườ ấi r t

đ ng đ n, theo l i anh, c t đ làm l i cu c đ i đã g n long l h t Tôiứ ắ ờ ố ể ạ ộ ờ ầ ở ế

m ng vì có ngừ ười ch dâu t t, còn m tôi, vì t nay đ ph i lo l ng nhi uị ố ẹ ừ ỡ ả ắ ềcho anh Trước m y hôm cấ ưới, anh tôi g i cho tôi m t b c th :ử ộ ứ ư

Haiphong le 25 Mars 1939

Em yêu quý.

Anh báo cho em m t tin vui: anh s p l y v Em có th tin ch c r ng em sẽ ộ ắ ấ ợ ể ắ ằ

có m t ng ộ ườ i ch dâu bi t chi u chu ng em Bao gi r i, anh g i ti n cho ị ế ề ộ ờ ỗ ử ề

mà xu ng đây ch i, lúc y, em m i tin l i anh nói là th t ố ơ ấ ớ ờ ậ

Chúc em h c hành t n t i V chuy n này anh đã có th th a v i m r i ọ ấ ớ ề ệ ư ư ớ ẹ ồ

M cũng b ng lòng ẹ ằ

Anh c a em ủ X.X

Ngước m t nhìn lên t m l ch, tôi vi t th tr l i cho anh:ắ ấ ị ế ư ả ờ

Hanoi le 27 Mars 1939

Anh yêu quý,

Em sung s ướ ng vô cùng khi nghe tin anh l y v Em sung s ấ ợ ướ ng nh n n a là ơ ữ

ng ườ ợ ề i v hi n lành c a anh sẽ là ng ủ ườ i ch dâu g ị ươ ng m u c a em Nh ng ẫ ủ ư

em bu n l m anh Tháng tr ồ ắ ạ ướ c m g i ra cho em năm đ ng, m b o đ y ẹ ử ồ ẹ ả ấ

là ti n h c vay đ ề ọ ượ c HI n gi m không có l y m t cái qu n cho ra trò, vì ệ ờ ẹ ấ ộ ầ cái qu n lĩnh B ầ ưở ủ i c a anh bi u m năm ngoái đ m c đi ch đã s n rách ế ẹ ể ặ ợ ờ

r i Em không mu n qu y r y m , nên em ph i qu y anh Anh ch u khó vay ồ ố ấ ầ ẹ ả ấ ị

t m cho em đâu b n đ ng r ạ ở ố ồ ưỡ i (quatre piastres et cinquante cents) cho

em gi ti n h c, không thì ông đ c tr ả ề ọ ố ườ ng đu i đi ổ

Em ch còn lòng nào mà làm th m ng anh ch n a Bao gi có ti n hãy hay ả ơ ừ ị ữ ờ ề Chúc anh ch bình an ị

Em bé c a anh ủ X.X.

B n ngày sau, đố ương ng i trong l p, tôi nh n đồ ớ ậ ược m t lá th t H iộ ư ừ ảPhòng g i lên Tôi xé ra xem thì th y… tám đ ng b c! Tôi bàng hoàng nhử ấ ồ ạ ư

người ch t t nh ng Có đi u l là ch đ phong bì l i là ch đàn bà, h iợ ỉ ủ ề ạ ữ ề ạ ữ ơ

m t “ph t” Tám đ ng là tám đ ng! B c th – g i th vì nó có tem, có d u –ấ ố ồ ồ ứ ư ọ ế ấkhông thêm m t ch h i thăm nào.ộ ữ ỏ

Mãi sau này, lúc người ch dâu quý hoá c a tôi m t đi, anh tôi m i kị ủ ấ ớ ểchuy n l i:ệ ạ

“Hôm nh n đậ ược th tôi, anh tôi đút túi r i quên đi Cách đ n ba hôm sauư ồ ếngày cưới ch tôi l c qu n áo xem có th nhân tình không, thì b t đị ụ ầ ư ắ ược

m nh gi y c u c u y Ch tôi tháo ngay chi c nh n ra c m đi, g i ti n choả ấ ầ ứ ấ ị ế ẫ ầ ử ềtôi, vì ch không bi t mua mandat th nào”.ị ế ế

Câu chuy n trên kia s ng mãi trong trí tôi, nh v m t phúc h u trong nhệ ố ư ẻ ặ ậ ả

c a ngủ ười đàn bà đi qua cu c đ i anh tôi v a đúng sáu tháng Hôm nh nộ ờ ừ ậ

được tin ch tôi ch t, tôi g c đ u xu ng bàn khóc, nh khóc m t ngị ế ụ ầ ố ư ộ ười ânnhân Cái tình xa xôi y qu th t là cao quý, cao quý thêm khi ngấ ả ậ ười thi ân

l i ch a g p ngạ ư ặ ười ch u ân l y m t l n.ị ấ ộ ầ

Ngày nay, m i khi g p trên đỗ ặ ường đ i m t ngờ ộ ười đàn bà thuỳ m , tôi l iị ạ

nh đ n ch dâu tôi và tôi ch c sau này sẽ đớ ế ị ắ ược ve vu t b i nh ng bàn tayố ở ữ

d u dàng nh cái bàn tay tôi tị ư ưởng tượng

Lâu lâu, tôi l i xu ng H i Phòng thăm anh tôi m t l n Tôi nh n th y anhạ ố ả ộ ầ ậ ấtôi g y đi, bu n thêm ra Anh tôi thôi vi c, nh t đ nh n m lì nhà m tầ ồ ệ ấ ị ằ ở ộ

ngườ ại b n Trong s ph n đen t i c a cu c đ i, anh tôi dò d m níu l y cáiố ậ ố ủ ộ ờ ẫ ấ

tương lai không ch c ch n, m t nhìn ra m t phắ ắ ắ ộ ương tr i không h a h n,ờ ứ ẹ

gi a m t cánh đ ng mà bão táp v a đi qua Tôi thữ ộ ồ ừ ương anh tôi l m, nh ngắ ữlúc anh ng i gác chân lên bàn, ng a mình ra thành gh , đi u thu c lá cháyồ ử ế ế ố

h h ng gi a hai kẽ tay, c p m t ngó ch m chú lên tr n nhà tr ng, trên đó,ờ ữ ữ ặ ắ ả ầ ắrong ch i m y con th ch sùng M t l n, tôi h p t p đi tàu t Hà N i xu ngơ ấ ạ ộ ầ ấ ấ ừ ộ ốbáo cho anh tôi m t tin m ng: t i m t công s trên đây ngộ ừ ạ ộ ở ười ta đương

c n dùng m t viên th kí th o ti ng Anh Trái l i v i s tôi ch đ i, anh tôiầ ộ ư ạ ế ạ ớ ự ờ ợ

sương mù dày ngh t vây kín đ i anh Nghe tôi gi c l n th ba, anh tôi m iị ờ ụ ầ ứ ớ

u o i l i bàn ng i làm “đ măng”, còn tôi thì yên trí c m quy n sách xem,ể ả ạ ồ ờ ầ ể

r i ng m t Khi tôi t nh d y, anh tôi đã đi t lúc nào Tôi lò mò l i bàn xemồ ủ ấ ỉ ậ ừ ạanh tôi đã vi t đế ược nh ng gì, thì tr i i, anh tôi tho ng m t l i ch nhữ ờ ơ ắ ộ ố ữ ư

gà b i, v i m t văn pháp khó nh c và m m ng đ n c c đi m Anh tôi vi tớ ớ ộ ọ ơ ộ ế ự ể ế

nh th này:ư ế

Kính g i ông giám đ c, ử ố

Tôi tên là… ng s nhà… ph …… H i Phòng, đ ụ ở ố ố ả ượ c hân h nh đ n v i t m ạ ế ớ ấ lòng thành kính sâu xa… sâu xa… sâu xa xin ông cái chân vi c khuy t… Tr i ệ ế ờ i! Tôi bu n quá, bu n quá, bu n…, bu n…đ n ch t đ c.

Tôi bu t mi ng than dài:ộ ệ

- Ra anh này h ng r i! Điên r i! M ng r i!ỏ ồ ồ ơ ủ ồ

Hai gi sau, anh tôi c m cái vé tàu vè, b o tôi:ờ ầ ả

- Đ n ba gi tàu ch y, em ra ga đi thì v a.ế ờ ạ ừ

Tôi ng ngác, không hi u sao, nh ng cũng đi thu vén qu n áo b vào c p, vìơ ể ư ầ ỏ ặ

đã g n hai gi b n mầ ờ ố ươ ồi r i Anh tôi đ a chân tôi ra ga, gi tay chào tôiư ơtheo ki u nhà binh, và nói b ng m t th gi ng say rể ằ ộ ứ ọ ượu:

- Em vi t th th a v i m là anh v n bình yên nhé!ế ư ư ớ ẹ ẫ

Anh tôi nói xong r i bi n m t Nhìn l i sân ga, tôi hình dung bóng m tồ ế ấ ạ ộ

người đau kh , đi tr n vào trong nh ng ngổ ộ ữ ườ ẹi đ p đẽ, vui tươi, cái r m rácơtrôi d t trên bi n đ i, qua bao nhiêu ngày giông t ạ ể ờ ố

Tàu ch y đạ ược quá hai ga thì tôi quên m t anh tôi di Tr i mát và đ p c aấ ờ ẹ ủ

ti t tháng tám c nh xui ngế ứ ư ười ta làm th Đ ng lúa miên man ch y haiơ ồ ả ởbên thành tàu mau h n dãy núi đơ ường xa đi nh ngư ười bách b ộ

Anh C tôi nghèo và ph i nuôi v con Anh Hai tôi phong tr n, chán h tả ả ợ ầ ế

m i s cho đ n c hi v ng Tôi làm th và ch thích có làm th M tôi đauọ ự ế ả ọ ơ ỉ ơ ẹ

kh sinh ra ba chúng tôi đ ch càng ngày càng thêm đau kh , càng ngàyổ ể ỉ ổcàng th y mình già đi.ấ

Cách ít lâu, anh tôi l i l y v , l i th l p cu c đ i S cạ ấ ợ ạ ử ậ ộ ờ ự ưới xin l n nàyầkhông kèn không tr ng.ố

Người ch dâu m i c a tôi ch c h n không dị ớ ủ ắ ẳ ượ ươc l ng thi n l m, vì anhệ ắtôi, tôi bi t, ch thích t o h nh phúc trong nh ng đêm đen, và làm m t tr iế ỉ ạ ạ ữ ặ ờvào nh ng ngày m a l nh M tôi tr l i anh r ng: “Con mu n l y ai thìữ ư ạ ẹ ả ờ ằ ố ấ

l y, m bây gi nghèo l m, không còn s c nào lo cho con n a M ch lo choấ ẹ ờ ắ ứ ữ ẹ ỉ

th ng út sau này sẽ ph i b v thôi”.ằ ả ơ ơ

Th ng út là tôi Nh ng tôi có b v đâu nào? Tôi v n ngày ngày nhìn mâyằ ư ơ ơ ẫgió, xây d ng cil c đ i trong không gian và ự ộ ờ ước ao cái ch t c a Lý Tháiế ủ

B ch Tôi sung sạ ướng l m Tôi s ng tho r i Nàng th đ n cho tôi hoa, vàắ ố ả ồ ơ ế

l y cái tay hi n h u xé t ng m nh đ i c a tôi mang đi, xé mà v n choấ ề ậ ừ ả ờ ủ ẫthu c tê, nố ước ng t M tôi nh m, cũng nh ngọ ẹ ầ ư ườ ời đ i nh m Tôi có khầ ổđâu, mà m tôi c khóc thẹ ứ ương tôi mãi?

Người ch dâu m i c a tôi l i cũng ch t n t!ị ớ ủ ạ ế ố

Tôi nh t đ nh không l y làm l n a M tôi b o anh có s sát v Sát v thìấ ị ấ ạ ữ ẹ ả ố ợ ợ

l y đ n tiên, tiên cũng ch t n a là ngấ ế ế ữ ười!

Anh tôi nh t đ nh không l p gia đình n a, nh t đ nh không v R i anh bấ ị ậ ữ ấ ị ề ồ ỏ

đi vào Sài Gòn, vào Phnom Pênh, và nghe đâu đương làm m t chân gì trênộhãng tàu buôn ch y ngoài v nh Xiêm La.ạ ị

Nhi u lúc tôi quên b ng r ng trong đ i tôi còn có m t ngề ẵ ằ ờ ộ ười anh đi baonhiêu lâu mà ch h vi t cho tôi m t ch Không gian thê lớ ề ế ộ ữ ương và môngmênh l m, bóng dáng m t con chim ch là con s không trong vùng r ngắ ộ ỉ ố ộ

l n Tôi ch c anh tôi đã nhi u làn ph i bu n, cũng nh m tôi nhi u l nớ ắ ề ả ồ ư ẹ ề ầ

đ a d i y m lên lau nư ả ế ước m t, và tôi tắ ưởng tượng qua s i khói thu c láợ ố

m màng đ n m t góc bi n xa xôi, n i phiêu l u m t linh h n phóng d t.ơ ế ộ ể ơ ư ộ ồ ậBây gi tôi đã đi đ o, vì tôi xét ra là tôn giáo ch c n cho s tìm hi u cáiờ ạ ỉ ầ ự ểnghĩa tinh th n c a s s ng Hàng ngày đ c kinh, hàng tu n quỳ trầ ủ ự ố ọ ầ ước toà

gi i t i, tôi th y tôi trong s ch h n lên Nh ng tôi không kh i có vài gi tả ộ ấ ạ ơ ư ỏ ọ

nước mát a trên mi, ch y trên quy n kinh tôi đ c, khi tôi nghĩ r ng, xa tôiứ ả ể ọ ằđây, qua mây và qua gió, còn m t ngộ ười đau kh s ng tách h n ra nh ngổ ố ẳ ữ

n i vui sỗ ướng trên tr n Gi này, m tôi ch c cũng đầ ờ ẹ ắ ương l n h t, và tùyầ ạtheo hai tôn giáo khác nhau, l i c u xin c a chúng tôi v n là m t: mong choờ ầ ủ ẫ ộ

k xa chóng đẻ ở ược yên n tr v ổ ở ề

Nhìn lên tượng Chúa, tôi th y t đ y to ra m t lẽ thiêng liêng, nhân t vàấ ự ấ ả ộ ừ

đ p đẽ Tôi nhin vào trong h n, hình nh m t tù nhân c a đ i x tóc, ngàyẹ ồ ả ộ ủ ờ ổngày nhìn ra mây gió, làm tôi đo n lòng.ạ

Đi u tôi tin đúng nh t, là Chúa sẽ soi lòng cho anh tôi, sẽ cho anh hề ấ ưởng

m t cu c đ i khác h n cu c đ i anh đang s ng Tin nh th , nên tôi ch cộ ộ ờ ẳ ộ ờ ố ư ế ắ

sẽ dược b t tay anh tôi trên thiên đắ ở ường

12 - 1940

TH NG CHÁU ĐÍCH TÔN Ằ

Ch mãi cách đây không lâu, sau mỉ ười năm t ngày ba tôi m t đi, tôi m iừ ấ ớ

k p nh n th y lòng thị ậ ấ ương yêu c a ngủ ười trao cho th ng cháu đích tôn làằ

h p lẽ Và, càng chân nh n cái giá tr c a t m lòng yêu thợ ậ ị ủ ấ ương y, tôi càngấ

c m th y mình là nh nhen, ích k ả ấ ỏ ỷ

Nó l n h n tôi năm tu i, và m côi t ngày m i bi t đi Đó là m t tâm h nớ ơ ổ ồ ừ ớ ế ộ ồ

r t l , tôi có th nói là l h n m i tâm h n tôi g p t trấ ạ ể ạ ơ ọ ồ ặ ừ ước đ n nay Đó làế

m t đ a tr sinh ra trong c nh túng thi u, g o ít, khoai nhi u, đ r i l nộ ứ ẻ ả ế ạ ề ể ồ ớlên dưới m t tr i binh l a Trong c p m t thâm và s c c a nó, tôi thoángộ ờ ử ặ ắ ắ ủ

th y v cấ ẻ ương quy t th m kín c a m t t m lòng ph i ra trế ầ ủ ộ ấ ơ ước s tàn ácự

c a s m nh, th thách nh ng n i khe kh t nh t đ i.ủ ố ệ ử ữ ỗ ắ ấ ờ

M t ngộ ười khác vào tu i th ng cháu tôi không th nào s ng h n nh ngổ ằ ể ố ơ ữ

c nh gian nan nh th : nó đã t ng nh n đói ròng rã trong sáu ngày tr i đả ư ế ừ ị ờ ểtránh lo n, và đã t ng thăm vi ng c nh m t còn c a gia đình sau bao ngàyạ ừ ế ả ấ ủ

gi c giã.ặ

Cu c Cách m nh vĩ đ i c a đ t nộ ệ ạ ủ ấ ước Trung Hoa tôi tin nh th , n u đã t oư ế ế ạ

ra nh ng Tôn D t Tiên, Uông Tinh V , thì nó cũng đã t o nên th ng cháuữ ậ ệ ạ ằtôi, m t tâm h n d n d y và đau kh Có khác là nh ng b m t trên độ ồ ạ ầ ổ ữ ộ ặ ượcsáng ng i qua l ch s , còn cái dờ ị ử ưới thì b chìm đ m trong t i tăm.ị ắ ố

V y tr i nh ng n i gian nan quá l n lao cho m t tâm h n còn bé b ng,ậ ả ữ ỗ ớ ộ ồ ỏ

th ng cháu y đã đ t chân lên đ t nằ ấ ặ ấ ước Vi t Nam c a tôi - tôi vi t rõ: đ tệ ủ ế ấ

nước Vi t Nam c a tôi - v i cái thân hình thô b , tâm tính c c c n.ệ ủ ớ ỉ ụ ằ

Tôi thì còn đương th i kỳ yêu nh ng cái gì m nh d , bé nh , và nh ngở ờ ữ ả ẻ ỏ ữ

bước chân đ u tiên c a th ng cháu t trên d i xu ng th m g ch nhà tôi,ầ ủ ằ ả ộ ố ề ạđem l i ngay cho tôi s khó ch u c a m t ngạ ự ị ủ ộ ười th t nhiên th y mình bố ấ ịngáng trên con đường đi Th a y, tôi s ng g n nh l đãng h n, nên tôiủ ấ ố ầ ư ơ ẳ

ch a t ng đ ý đ n nh ng dòng máu thân thi t đư ừ ể ế ữ ế ương còn ch y trên m tả ộ