Tư tưởng nguyễn đức đạt trong tác phẩm nam sơn tùng thoại

Các công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại .... Để tập trung nghiên cứu chuyên sâu, có nh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ NHẸN

TƯ TƯỞNG NGUYỄN ĐỨC ĐẠT

TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, 2020

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ NHẸN

TƯ TƯỞNG NGUYỄN ĐỨC ĐẠT

TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 9 22 90 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TRẦN NGUYÊN VIỆT

HÀ NỘI, 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS TS Trần Nguyên Việt Các tài liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác

Nghiên cứu sinh

Trần Thị Nhẹn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6

1.1 Các công trình nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 6

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX 7

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về tiền đề tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt 12

1.1.3 Các công trình nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt 20

1.2 Các công trình nghiên cứu về nội dung tư tưởng triết học và tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 22

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng triết học 22

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về tâm tính học 26

1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 28

1.4 Những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết 33

Tiểu kết chương 1 34

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG NGUYỄN ĐỨC ĐẠT TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI 35

2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX 35

2.1.1 Về tình hình kinh tế, chính trị ở phương Tây và Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX 35

2.1.2 Về văn hóa, xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX 44

2.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt 51

2.2.1 Sự phục hưng Nho giáo vào đầu triều Nguyễn 51

2.2.2 Ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đối với hệ tư tưởng triều Nguyễn 55

2.2.3 Ảnh hưởng của các học thuyết ngoài Nho giáo đầu triều Nguyễn 60

2.3 Vài nét khái quát về thân thế, sự nghiệp Nguyễn Đức Đạt và tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 65

2.3.1 Thân thế và sự nghiệp Nguyễn Đức Đạt 65

2.3.2 Tác phẩm “Nam Sơn tùng thoại” 72

Tiểu kết chương 2 77

Chương 3 TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VÀ TÂM TÍNH HỌC CỦA NGUYỄN ĐỨC ĐẠT TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI VÀ Ý NGHĨA

CỦA NÓ 78

3.1 Tư tưởng triết học 78

3.1.1 Quan niệm về “Trời” và “Mệnh trời” 78

3.1.2 Quan niệm về “Đạo” và con đường đạt “Đạo” 89

3.2 Tư tưởng về Tâm tính học 89

3.2.1 Quan niệm về “Tâm”, “Tính” và “Tình” 90

3.2.2 Quan niệm về học vấn, về tu dưỡng và giáo hóa 93

3.3 Ý nghĩa của tư tưởng triết học và tâm tính học Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 115

Tiểu kết chương 3 161

Chương 4 TƯ TƯỞNG NGUYỄN ĐỨC ĐẠT VỀ ĐẠO TRỊ QUỐC VÀ THỰC THI CHÍNH SỰ TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ Error! Bookmark not defined 4.1 Tư tưởng về đạo trị quốc Error! Bookmark not defined 4.1.1 Quan niệm về đạo trị nước của nhà vua Error! Bookmark not defined 4.1.2 Quan niệm về bổn phận của bề tôi 104

4.2 Tư tưởng về chính sự và thực thi chính sự 111

4.2.1 Quan niệm về chính sự 104

4.2.2 Quan điểm về thực thi chính sự 104

4.3 Ý nghĩa của tư tưởng Nguyễn Đức Đạt về đạo trị quốc và thực thi chính sự trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại 120

Tiểu kết chương 4 125

KẾT LUẬN 162

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 166

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 167

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bước sang thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn thiết lập một nền quân chủ tập quyền chuyên chế, thì Nho giáo một lần nữa lại thể hiện vai trò bệ đỡ hệ tư tưởng của chế độ đó với mục đích đảm bảo cho triều Nguyễn củng cố địa vị, quyền lực thống trị và giữ vững kỷ cương xã hội Đổi lại, nhà nước phong kiến triều Nguyễn không những phát huy vai trò và vị thế của Nho giáo, mà còn chú trọng đến sự phát triển một số phương diện lý luận cũng như vận dụng học thuyết này trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội nước ta đương thời Đó cũng chính là tiền đề cho sự phát triển của Nho học thế kỷ XIX mà chúng ta có thể tìm thấy trong tư tưởng của các nhà nho đương thời Sự phát triển ấy trước hết do sự tạo đà của chủ trương độc tôn Nho giáo của triều Nguyễn, sau nữa là nhu cầu của

xã hội về giáo dục, trong đó giáo dục đạo đức và đào tạo nhân tài cho đất nước luôn là lĩnh vực được nhà nước quan tâm nhất

Nguyễn Đức Đạt là một nhà nho sống và hoạt động ở nửa sau thế kỷ XIX, ông không chỉ được biết đến như một nhà hoạt động xã hội, nhà tư tưởng, mà còn là một nhà giáo dục của thế kỷ XIX, góp phần đào tạo ra nhiều thế hệ học trò giỏi, ông luôn mang trong mình nhiệt huyết giúp đời, giúp dân Ông luôn đứng trên lập trường Nho giáo để lý giải những vấn đề bất cập, biến động lớn của xã hội Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX Trong thời gian cuối đời, khi mở trường dạy học ở quê nhà, Nguyễn Đức Đạt đã viết nhiều tác phẩm thuộc các lĩnh vực văn học, sử học, triết học, mỹ học và tư tưởng phản ánh những hiểu biết sâu sắc của ông về Nho giáo, trong đó tác phẩm lớn nhất, quan trọng nhất là

Nam Sơn tùng thoại Đây là tác phẩm Nho học được trình bày dưới dạng hỏi - đáp tương tự như Luận ngữ của Khổng Tử rất hiếm có ở Việt Nam, ở đó thể hiện

sự hiểu biết sâu sắc của ông về Nho giáo Do đó việc nghiên cứu tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm này góp phần giúp chúng ta nhận thức chính

xác hơn về bức tranh tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX và ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam ở thời kỳ cận đại và hiện đại

Mặt khác, trong quá trình toàn cầu hoá hiện nay, trước nguy cơ bản sắc văn hoá dân tộc của nước ta bị xâm hại, việc kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc là yêu cầu tất yếu trong việc đề ra những chủ trương, chính sách trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Chính vì thế, yêu cầu kế thừa có phê phán, chọn lọc tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt để thấy được những giá trị trân quý của Nho giáo là việc làm cần thiết

Trên thực tế các công trình nghiên cứu về Nguyễn Đức Đạt chưa được nhiều, chủ yếu là những bài viết, bài nghiên cứu về từng khía cạnh nhỏ trong tư tưởng của ông như tư tưởng đạo đức, tư tưởng thẩm mỹ, hay những nghiên cứu khái quát về tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong dòng chảy lịch sử tư tưởng Việt Nam Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy rằng, tất cả những nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở những lát cắt khác nhau, hoặc những trình bày bước đầu mang tính hệ thống nhưng còn rất sơ lược, chưa có cái nhìn và phân tích tổng

quát đối với tác phẩm Nam Sơn tùng thoại cũng như việc mô tả diện mạo tổng thể tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong Nam Sơn tùng thoại như một giới thiệu sản

phẩm tư tưởng tích hợp của Nho giáo ở Việt Nam tới Nguyễn Đức Đạt với sự tiếp nhận, thảo luận và tâm đắc… Từ đó, làm rõ điểm đặc sắc riêng biệt của Nguyễn Đức Đạt, nhấn mạnh ở sự luận giải, chiêm nghiệm, thực hành và đánh

giá mang tính chiều sâu tương xứng với di sản tư tưởng Nam Sơn tùng thoại mà Nguyễn Đức Đạt để lại

Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài: “Tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại” làm nội dung nghiên

cứu trong luận án tiến sĩ Triết học của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

* Mục đích nghiên cứu: Từ việc phân tích, luận giải một cách hệ thống

những nội dung tư tưởng cơ bản của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn

tùng thoại, luận án đưa ra những đánh giá về giá trị, hạn chế và ý nghĩa của các tư

tưởng này trong lịch sử tư tưởng Việt Nam và hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện mục đích trên, luận án có các

nhiệm vụ sau:

+ Khảo cứu tình hình nghiên cứu về tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong

tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, chỉ ra những thành tựu đạt được của các học giả

đi trước để kế thừa, đồng thời xác định những vấn đề còn bỏ ngỏ cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án

+ Trình bày, phân tích những điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội và tiền

đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

+ Phân tích, làm rõ nội dung tư tưởng triết học và tâm tính học trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại

+ Phân tích, làm rõ nội dung tư tưởng về đạo trị nước và thực thi chính sự

trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại của Nguyễn Đức Đạt

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

- Phạm vi nghiên cứu: Tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại gồm những nội dung: triết học, tâm tính học, chính trị, quân

sự, lý tài, kinh tế, lễ nhạc, sử dụng nhân lực Để tập trung nghiên cứu chuyên sâu, có những đánh giá sắc bén về các luận điểm, luận án chỉ tập trung nghiên

cứu hai nội dung lớn của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại:

một là tư tưởng triết học và tâm tính học; hai là tư tưởng về đạo trị nước và thực

thi chính sự

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu của luận án

* Cơ sở lý luận, thực tiễn của luận án

- Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở những nguyên lý cơ

bản của triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, cụ thể là về quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, về con người, về đạo đức, về quan hệ giữa con người với hoàn cảnh

- Cơ sở tư liệu:

+ Tư liệu gốc: Tác phẩm Nam Sơn tùng thoại của Nguyễn Đức Đạt và các

bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn như Đại Nam thực lục (Kỷ Tự Đức), Đại Nam liệt truyện (tập 4) chép về lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

+ Tư liệu khác: Các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án đã được công bố của các tác giả trong và ngoài nước

* Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận nghiên

cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp sử dụng các phương pháp logic - lịch sử; phương pháp so sánh; phân tích - tổng

hợp; hệ thống hóa để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án:

Mặc dù tên luận án có sự trùng hợp với tên Luận văn thạc sĩ (2017) của

Vũ Văn Thước “Tư tưởng Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm Nam Sơn tùng thoại”,

nhưng ở đây cách tiếp cận tác phẩm và cách phân tích, luận giải của chúng tôi hoàn toàn khác biệt Ở luận văn thạc sĩ, tác giả Vũ Văn Thước đã trình bày khái quát về các tư tưởng triết học, chính trị - xã hội, đạo đức, văn hóa, giáo dục của

Nguyễn Đức Đạt thông qua những dẫn chứng trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại Trong khi đó, trên cơ sở phân chia 4 quyển trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, chúng tôi thực hiện luận án theo hướng tiếp cận với 2 nội dung chính của tác phẩm: Nội thánh học (toàn bộ phần triết lý, quan niệm trị đạo và các vấn đề

tu dưỡng bản thân) và Ngoại vương học (cái học ứng dụng vào đời sống thực

tiễn) Với cách tiếp cận đó, chúng tôi triển khai phân tích các luận điểm cơ bản

của tác phẩm Nam Sơn tùng thoại trong chương 3 và chương 4 của luận án Do

đó, đóng góp mới về khoa học của luận án là:

(1) Làm rõ tư tưởng triết học và tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt với quan niệm về Trời và mệnh trời; về Đạo và khả năng đạt đạo của con người; về

“Tâm - tính - tình”; về học vấn, tu dưỡng và giáo hóa

(2) Làm rõ tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của ông trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại

(3) Luận án đưa ra sự đánh giá những giá trị, hạn chế và ý nghĩa của tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong lịch sử tư tưởng Việt Nam và hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Ý nghĩa lý luận: Luận án góp phần minh định giá trị các tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại; chỉ ra những đóng góp của

ông về phương diện Nho học Việt Nam thế kỷ XIX

- Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể được dùng trong nghiên cứu và giảng

dạy môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Lịch sử Triết học (phần Nho giáo Việt Nam) với tư cách là tài liệu tham khảo có giá trị tại các Học viện, và các trường đại học, cao đẳng hiện nay Luận án cũng có thể được sử dụng làm tài liệu cho các tác giả tiếp tục đi sâu nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến đề tài

7 Cơ cấu của luận án: Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu

tham khảo, luận án được kết cấu bao gồm 4 chương 13 tiết

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2 Cơ sở hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt

Chương 3 Tư tưởng triết học và tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại và ý nghĩa của nó

Chương 4 Tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức

Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại và ý nghĩa của nó

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Có thể nói, ở nước ta đã có rất nhiều những tập sách viết về Nho giáo Việt Nam thế kỷ XIX, hay các bài viết được đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành

cũng nhiều, như: Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh của Nguyễn Hoài Văn, Nho giáo và phát triển ở Việt Nam của Vũ Khiêu, Lịch sử tư tưởng Việt Nam tập 2 của Lê Sĩ Thắng, Đại cương lịch

sử triết học Việt Nam của Nguyễn Hùng Hậu, Sự phát triển tư tưởng ở Việt Nam

từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám tập 1 của Trần Văn Giàu, Lịch sử tư tưởng Triết học Việt Nam của Trịnh Doãn Chính Ngoài ra, còn rất nhiều các bài

viết cũng đã đề cập đến vấn đề này, tiêu biểu là những bài viết của các tác giả như: Nguyễn Tài Thư, Trần Thanh Tâm, Nguyễn Thanh Bình, Lê Thị Lan, Nguyễn Đức Sự, Diệp Quốc Lương Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một tập sách chuyên khảo nào viết về Nguyễn Đức Đạt, chủ yếu tư tưởng của ông được trình bày trong một số chương, tiết hoặc tiểu tiết của những cuốn sách về lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX

Những nhận định đánh giá của các tác giả là những tư liệu hữu ích và làm

cơ sở cho quá trình nghiên cứu đề tài này Từ các công trình nghiên cứu đó, chúng tôi chú trọng vào những khuynh hướng nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài như sau: (1) Những công trình nghiên cứu về cơ sở hình thành tư

tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại (2) Những công trình

nghiên cứu về tư tưởng triết học và tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại (3) Những công trình nghiên cứu tư tưởng về đạo trị nước và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

1.1 Các công trình nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Nguyễn

Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Việc nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại chính là đi tìm hiểu về bối cảnh lịch sử, xã hội Việt

Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX Có thể nói, giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX

là giai đoạn có nhiều biến động về tình hình kinh tế, xã hội, văn hóa, tư tưởng ở Việt Nam, vì thế đã được rất nhiều học giả quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc

độ khác nhau, đặc biệt là góc độ lịch sử Ở đây chúng tôi khảo cứu các tài liệu lịch sử bằng phương pháp lôgic - lịch sử để chỉ ra những chứng cứ lịch sử cụ thể làm ảnh hưởng đến tư tưởng của các nho sĩ Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX, trong đó có Nguyễn Đức Đạt Để hiểu rõ về tình hình Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX đã tác động tới sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại như thế nào, chúng tôi đi tìm hiểu và phân tích các

công trình nghiên cứu trên một số lĩnh vực cụ thể sau:

* Nhóm các công trình nghiên cứu về tình hình kinh tế Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Tác phẩm “Kinh tế xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn” của tác

giả Nguyễn Thế Anh, nhà xuất bản Lửa thiêng (1971) đã phân tích tỉ mỉ các hoạt động thương nghiệp, trung tâm buôn bán cũng như các yếu tố giao thông vận tải

và chính sách thuế khóa trong thương mại dưới triều Nguyễn Đồng thời, tác giả còn chỉ ra vai trò đặc biệt quan trọng của Nhà nước đối với hoạt động ngoại thương trong giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX

Tác giả Đỗ Bang trong cuốn sách “Thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn”, nhà xuất bản Thuận Hóa, 1997 đã dành cả chương 2 đi sâu tìm hiểu và

trình bày về chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn, từ đó đánh giá những tiến bộ, tích cực trong nhận thức của các vua quan nhà Nguyễn về vấn đề kinh tế hàng hóa và ngoại thương, nhất là việc trao đổi buôn bán với các nước trong khu vực Nhưng đồng thời, tác giả cũng chỉ ra những sai lầm của các vua quan nhà

Nguyễn trong quá trình thực thi các chính sách về ngoại thương dẫn đến việc không khuyến khích được thương nhân và kinh tế trì trệ

Cuốn sách “Việt Nam thế kỷ XIX” của Nguyễn Phan Quang, năm 1999

cũng đề cập đến lĩnh vực kinh tế nhưng chỉ bàn đến vấn đề thương nghiệp mà thôi Cuốn sách đã trình bày về những chính sách nội thương của triều Nguyễn

và tác giả đã chỉ ra những hạn chế trong chính sách nội thương của triều Nguyễn

là nhà Nguyễn đã không ký kết các hiệp ước thương mại dẫn đến các chính sách chưa đủ mạnh để thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển

Tác giả Võ Kim Cương (chủ biên) trong cuốn sách Lịch sử Việt Nam, tập

6 (giai đoạn từ năm 1858 đến năm 1896), nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2013 đã phân tích rất chi tiết tình hình kinh tế Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX do triều Nguyễn tổ chức thực hiện thông qua những vấn đề ruộng đất, đê điều, thương mại và nạn đói của nông dân cùng những chính sách kinh tế do thực dân Pháp thực hiện như việc chiếm ruộng đất lập đồn điền, thu thuế khóa nặng nề, chính sách thương mại có lợi cho thực dân Pháp… làm cho đời sống của nhân dân hết sức khó khăn Những phân tích sâu sắc của tác giả có tác dụng định hướng chúng tôi khảo sát các điều kiện kinh tế ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ

XX với tư cách là cơ sở dẫn tới sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong

tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Những nghiên cứu trên cho người đọc hiểu tương đối cụ thể về tình hình kinh tế của Việt Nam thế kỷ XIX: giai đoạn này nền kinh tế Việt Nam không có nhiều khởi sắc, thậm chí từ khi thực dân Pháp xâm lược, nền kinh tế của nước ta

“có một vài nét thay đổi” [24, tr 370] nhưng chủ yếu là nhằm mang lại lợi ích cho thực dân Pháp, còn người dân Việt Nam vô cùng nghèo nàn, đói khổ dù cho triều đình Nhà Nguyễn đã cố gắng bằng nhiều biện pháp khác nhau để cải thiện đời sống nhân dân Từ những vấn đề kinh tế mà các tác giả đã chỉ ra sẽ là cơ sở

để chúng tôi phân tích tình hình kinh tế Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX (ở chương 2, mục 2.1.1), thấy được sự ảnh hưởng của nó đến tư tưởng thân dân,

yêu dân, hết lòng lo cho cuộc sống của nhân dân, sẵn sàng chấp nhận sự trách phạt của triều đình để giúp dân bớt đói khổ ở Nguyễn Đức Đạt

* Nhóm các công trình nghiên cứu về tình hình chính trị - xã hội

Tác giả Trần Thanh Tâm với cuốn sách “Tìm hiểu quan chức nhà Nguyễn” nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 1996 đã đi sâu vào tìm hiểu bộ máy

quan chức nhà Nguyễn để thấy được sự vận hành của bộ máy này trong chế độ phong kiến có ảnh hưởng như thế nào đến toàn bộ xã hội Thông qua những trình bày của tác giả về quan chức nhà Nguyễn và những danh mục từ tra cứu quan chức nhà Nguyễn người đọc có thể hình dung ra chế độ quan chức của một thời đại cũng như cách gọi tên của các chức quan trong triều đình Những trình bày của tác giả có ý nghĩa quan trọng giúp cho chúng tôi khảo sát điều kiện chính trị,

xã hội ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX với tư cách là cơ sở dẫn tới hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt

Tác giả Nguyễn Minh Tường với “Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh”, nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1996 đã tập trung nghiên cứu sâu hơn về

cơ cấu tổ chức, hoạt động của cơ quan giám sát dưới triều Minh Mệnh Đồng thời tác giả cũng đưa ra nhận định: tư tưởng pháp trị được đề cao dưới triều Minh Mệnh nhằm tạo điều kiện cho bộ máy hành chính thực hiện nghiêm minh, hiệu quả, phòng ngừa nạn tham quan Tác phẩm đã nêu khái quát tư tưởng chính trị của Minh Mệnh song chưa đi sâu phân tích về các tư tưởng này Những luận giải này của Nguyễn Minh Tường giúp cho chúng tôi xác định được vai trò của

tư tưởng pháp trị trong tư tưởng Minh Mệnh nhằm thực hiện đường lối cai trị đất nước trong giai đoạn này Đây được coi là những luận chứng khoa học để chúng tôi luận giải bối cảnh chính trị - xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX dẫn đến

sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt Từ đó, có thể nghiên cứu và tìm hiểu sâu hơn về tư tưởng chính trị của Nguyễn Đức Đạt có sự kết hợp giữa đạo đức

và pháp luật trong đường lối trị nước

Đỗ Bang (chủ biên) với cuốn sách “Tổ chức bộ máy Nhà nước triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884”, nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế (1997) đã cho

chúng ta thấy giai đoạn 1802 - 1884 là giai đoạn phát triển cực thịnh của chế độ phong kiến trung ương tập quyền và chứng minh tính uy lực tuyệt đối của triều Nguyễn so với bất kỳ triều đại nào trong lịch sử phong kiến Việt Nam Từ đó tác giả tập trung đi vào khai thác và tìm hiểu bộ máy Nhà nước của triều Nguyễn với

tư cách là triều đại có khả năng thống nhất lãnh thổ, thế quyền và thần quyền Sau này, năm 2007, Đỗ Bang còn có bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử với tiêu

đề “Triều Nguyễn: thiết lập tập quyền và các chế tài điều tiết cực quyền” Bài viết

đã lý giải tính chất cực đoan của chế độ quân chủ chuyên chế là do chế độ trung ương tập quyền đạt đến đỉnh cao và cực quyền đến mức tuyệt đối, vì thế, nhà Nguyễn đã phải vận dụng học thuyết trị nước của Nho giáo trong thực hiện mục tiêu chính trị Đồng thời, tác giả còn trình bày các giải pháp về cơ chế quản lý của Nhà nước Tuy nhiên, bài viết chưa nêu bật được tác dụng và giá trị trong tư tưởng trị nước của Nho giáo đối với xã hội đương thời và bài học đối với hiện nay

Trong cuốn “Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam

từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX”, bài viết tại Hội thảo Khoa học năm 2008 của

Đinh Xuân Lâm với “Trách nhiệm triều Nguyễn về sự thất bại của xu hướng đổi mới ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX” Trong khi khẳng định nguyên nhân dẫn đến sự

thất bại của các đề nghị đổi mới ở Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX là do thái độ nửa vời của vua quan triều đình và chính nội dung của các đề nghị ấy còn nặng

về ảnh hưởng bên ngoài mà chưa chú ý đến giải quyết mâu thuẫn cơ bản trong

xã hội Việt Nam tại thời điểm ấy thì tác giả đồng thời cũng phân tích những vấn

đề chính trị - xã hội triều Nguyễn giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX, đặc biệt là trong chính sách đối ngoại của triều Nguyễn cùng với việc bóp chết các cuộc khởi nghĩa nông dân làm bộc lộ nhiều mâu thuẫn trong lòng xã hội phong kiến Việt Nam thời kỳ này

Cũng tại Hội thảo khoa học này còn có nhiều bài tham luận của các nhà nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau đã trình bày về tình hình chính trị, xã hội

Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX như: PGS TS Trần Kim Đỉnh với bài “Góp phần tìm hiểu sử học triều Nguyễn”; Nguyễn Quang Trung Tiến “Vấn đề canh tân đất nước dưới triều Nguyễn nửa sau thế kỷ XIX”; GS Trịnh Vĩnh Thường “Tình hình ngoại giao khó khăn của vua Tự Đức triều Nguyễn giai đoạn 1868 - 1880”… Mặc

dù các tham luận có những cách nhìn, cách đánh giá khác nhau thậm chí còn trái ngược nhau nhưng về cơ bản, các tác giả đều cố gắng đánh giá một cách công bằng những mặt tích cực, hạn chế của triều Nguyễn Điều này cho thấy, việc nghiên cứu về triều Nguyễn để hiểu được tình hình chính trị, xã hội Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục thảo luận

Cuốn sách Lịch sử Việt Nam do Võ Kim Cương (chủ biên), tập 6, nhà xuất

bản Khoa học xã hội, 2013 đã trình bày hệ thống những vấn đề chính trị, xã hội

ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX với những vấn đề về cách thức tổ chức bộ máy chính quyền của nhà Nguyễn và của thực dân Pháp, tổ chức quân đội; các vấn đề về an sinh xã hội, quan hệ lương giáo, sự phân hóa giai cấp và các vấn đề về văn hóa giáo dục… Ở đây tác giả đã luận giải những vấn đề bất cập của triều đình trong việc “hoàn toàn đánh mất quyền cai trị đất nước”, để

“nước ta từ một nước phong kiến độc lập, tự chủ trở thành nước thuộc địa của Pháp, nhân dân ta từ người làm chủ trở thành thân phận nô lệ của chủ nghĩa thực dân” [24, tr.344] Những phân tích sâu sắc của tác giả có tác dụng định hướng chúng tôi khảo sát các điều kiện về chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục ở Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX (dưới sự xâm lược của thực dân Pháp), là cơ sở dẫn tới

sự hình thành những tư tưởng chính trị- xã hội, đạo đức, giáo dục, quân sự, của

Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã khảo cứu một cách tương đối đầy đủ về tình hình chính trị - xã hội ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX và cung cấp những cái nhìn đa chiều về triều Nguyễn Đặc biệt là hiểu rõ giai đoạn

mà Nguyễn Đức Đạt sống và hoạt động chính trị là thời kỳ có nhiều biến động lớn do sự xâm lược của thực dân Pháp và những vấn đề xã hội phức tạp, đặt ra hai khuynh hướng đấu tranh hoặc chủ chiến, hoặc chủ hòa Những lập luận của các tác giả trên giúp chúng tôi tiếp tục phân tích sâu bối cảnh chính trị - xã hội Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX với sự xâm lược của phương Tây đòi hỏi triều đình phải có những sách lược phù hợp Và thực tế lúc này đã xuất hiện hai trào lưu tư tưởng: một số quan lại và sĩ phu tiến bộ thức thời, mạnh dạn đưa nhiều đề nghị cải cách đổi mới nhằm làm cho nước nhà giàu mạnh để có thể đương đầu lại sự tấn công ngày càng dồn dập của chủ nghĩa tư bản phương Tây; trào lưu đối ngược lại là của các nhà Nho chân chính, đã nỗ lực biện minh cho tính hợp lý của Nho giáo Khổng - Mạnh đối với xã hội đương thời và tư tưởng Nguyễn Đức Đạt được hình thành trong bối cảnh chính trị - xã hội như vậy

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về tiền đề tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt

* Nhóm các công trình nghiên cứu về tư tưởng Nho giáo

Từ trước đến nay, việc nghiên cứu về tư tưởng Nho giáo luôn được rất nhiều các học giả trong và ngoài nước hết sức quan tâm, vì thế khối lượng các công trình nghiên cứu về Nho giáo là vô cùng đồ sộ, được tiến hành dưới nhiều loại hình khác nhau như: Các công trình nghiên cứu dưới dạng sách, tiêu biểu như Đào Duy Anh, Đoàn Trung Còn, Trần Trọng Kim, Nguyễn Đức Lân, Phan Bội Châu…; Các công trình nghiên cứu dưới dạng tạp chí, tiêu biểu như Nguyễn Tài Thư, Trần Văn Giàu, Phan Ngọc, Võ Thị Thu Nguyệt…; Các công trình nghiên cứu dưới dạng luận án, luận văn là vô cùng đa dạng và phong phú Mỗi công trình đều luôn tìm cho mình hướng đi phù hợp thể hiện cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau về Nho giáo mà không trùng lặp, mang lại hiệu quả và tính khoa học rất cao Có thể nói, về cơ bản các công trình nghiên cứu Nho giáo đều tái hiện được tư tưởng của một thời đại lịch sử đã qua góp phần đáp ứng nhu cầu

lý luận và thực tiễn đặt ra

Có thể khái quát các công trình nghiên cứu về Nho giáo thành các hướng chủ yếu sau:

+ Hướng những công trình nghiên cứu luận giải kinh điển của Nho giáo: Các học giả như Đào Duy Anh, Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, Đoàn Trung Còn đều có những nhận định và kiến giải của riêng mình về Nho giáo, song phải

kể đến hai tác giả Phan Bội Châu với cuốn Khổng học đăng và Trần Trọng Kim với cuốn Nho giáo Đây là hai tác phẩm đã kế thừa và diễn giải mới các luận

điểm cơ bản của Nho giáo cho phù hợp với thời đại, qua đó thể hiện quan điểm của tác giả về Nho giáo - Nho giáo không chỉ là học thuyết chính trị - xã hội mà còn là một học thuyết triết học Bên cạnh đó, các tác giả còn khẳng định vai trò của Nho giáo trong việc ổn định trật tự xã hội, giáo dục nhân cách con người Những khẳng định này của tác giả về Nho giáo tuy còn những hạn chế song những tác phẩm này luôn được coi là những tài liệu quý giá cho các học giả đi sau khi tiếp cận nghiên cứu

+ Hướng những công trình nghiên cứu về vai trò, ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đến đời sống xã hội và con người Việt Nam Hướng nghiên cứu này trong những năm gần đây rất được các học giả quan tâm dẫn đến sự nâng cao cả

về số lượng và chất lượng các công trình nghiên cứu Trong đó phải kể đến công

trình Nho giáo xưa và nay của tác giả Vũ Khiêu (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội, 1990 và cuốn Nho giáo tại Việt Nam của Viện Triết học - Lê Sĩ Thắng (chủ

biên), Nxb Khoa học xã hội, 1994 Các cuốn sách này là tập hợp các bài tham luận của các học giả chuyên nghiên cứu về Nho giáo và những ảnh hưởng của nó đối với các mặt, các lĩnh vực trong đời sống xã hội Hầu hết các bài viết đều đưa

ra những nhận định khách quan về vị trí, vai trò của Nho giáo ở Việt Nam và ý nghĩa của nó qua các giai đoạn lịch sử nước ta

Ngoài ra, còn có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về những ảnh hưởng của Nho giáo đến các lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt

Nam Nguyễn Tài Thư với “Nho học và Nho học ở Việt Nam” là tác phẩm có

nhiều những kiến giải mới về ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội và con người Việt Nam Những ảnh hưởng này được xác định không chỉ ở thế giới quan, nhân sinh quan mà còn ở chính trong nếp sống và phong tục tập quán của mọi người

+ Hướng các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo đến các nhà tư tưởng tiêu biểu của Việt Nam Hướng nghiên cứu này chính là cơ sở thực tiễn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: Triết học, sử học, văn học

Bài viết “Vài ý kiến về ảnh hưởng của Nho giáo với xã hội Việt Nam”của

tác giả Đào Duy Anh in trong cuốn Nho giáo tại Việt Nam do Lê Sỹ Thắng chủ

biên, 1994 đã có nhận xét về nhà Nho Nguyễn Trãi như sau:“tư tưởng của Nguyễn Trãi là tư tưởng thuần túy Nho gia mà tư tưởng chủ đạo thấm nhuần mọi ngôn hành là tư tưởng nhân nghĩa của Nho gia” [94, tr.24]

Cũng trong cuốn sách Nho giáo tại Việt Nam, bài viết “Tư tưởng Nguyễn Trãi và Nho giáo” của tác giả Lê Sỹ Thắng lại có hướng đi khác khi tìm hiểu về

ảnh hưởng của Nho giáo đến các nhà tư tưởng Việt Nam, ông đi sâu phân tích cụ thể những tác động tích cực và tiêu cực của Nho giáo đến tư tưởng Nguyễn Trãi Bài viết đã phân tích ảnh hưởng của Nho giáo đến quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Nguyễn Trãi qua các thời kỳ Từ đó tác giả chỉ ra những phương pháp triết học trong việc nghiên cứu tư tưởng Nho giáo của mình Rõ ràng, nghiên cứu này có ý nghĩa sâu sắc cho chúng tôi trong việc tìm ra sự ảnh hưởng

của Nho giáo đến sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Ngoài ra còn phải kể đến những nghiên cứu dưới dạng luận văn, luận án, hay các bài viết trên tạp chí như Nguyễn Hoài Văn (2001) với “Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh”, Nguyễn Thị Thanh Mai (2007) với “Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đạo đức của người cán bộ lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay”; Trần Văn Giàu với

“Các nguyên lý của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam thế kỷ XIX”, Tạp chí nghiên cứu lịch sử, số 128 - 1969; Phan Ngọc với “Đạo nho Việt Nam, một sự khúc xạ”, Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc,số 4 - 1995; Võ Thị Thu Nguyệt với “Xã hội Việt Nam hôm nay và Nho giáo”, Tạp chí Đông Nam Á, số 4 - 2004; Phan Đại Doãn với “Nho giáo Việt Nam”, Tạp chí xưa và nay, số 229 và 230 - 2005; Nguyễn Đình Chú với “Hôm nay với Nho giáo”, Tạp chí Hán Nôm,bsố 1 - 2005;

Phan Mạnh Toàn với “Những nhân tố chủ yếu làm biến đổi Nho giáo ở Việt

Nam”, Tạp chí giáo dục lý luận, số 9 - 2006; Nguyễn Tài Thư với “Một số đặc trưng cơ bản của Nho giáo Việt Nam”, Tạp chí triết học, số 9- 2009… Những

nghiên cứu này đã khẳng định sự đa dạng và phong phú của Nho giáo, dưới các góc độ và cách nhìn nhận khác nhau các nhà nghiên cứu đã phần nào đánh giá được ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội nói chung và tư tưởng của các nhà nho Việt Nam nói riêng

Như vậy, chúng ta thấy rằng việc khảo cứu các công trình nghiên cứu về Nho giáo là vấn đề đã và đang được rất nhiều học giả quan tâm tìm hiểu dưới nhiều góc độ, phương diện và bằng nhiều phương pháp khác nhau Kết quả nghiên cứu của các công trình trên giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về những tác động tích cực của Nho giáo tới các mặt của đời sống xã hội, con người góp phần tích cực vào hoàn thiện con người Việt Nam cả trong thời kỳ phong kiến và hiện nay Những công trình trên được coi là nguồn tài liệu quan trọng để chúng tôi tìm ra những tư tưởng Nho giáo trực tiếp có ảnh hưởng đối với sự hình thành tư

tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại ở chương sau như sự

ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đối với hệ tư tưởng Việt Nam giai đoạn triều Nguyễn; tinh thần phục hưng Nho giáo vào đầu triều Nguyễn và những ảnh hưởng của các học thuyết ngoài Nho giáo

* Nhóm các công trình nghiên cứu về tư tưởng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Ở nước ta, việc nghiên cứu về những tiền đề tư tưởng ảnh hưởng đến sự

hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại chưa

được đề cập với tư cách là một nội dung độc lập mà thường chỉ được bàn tới thông qua việc nghiên cứu về lịch sử tư tưởng của triều Nguyễn Ở đây, chúng tôi chỉ đi sâu vào tìm hiểu những công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp và làm tài liệu tham khảo cho đề tài luận án

Tác giả Trần Văn Giàu trong cuốn sách “Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám”, tập 1, Nhà xuất bản Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1973 đã trình bày cụ thể cơ sở xã hội của hệ ý thức phong kiến thế kỷ XIX - tư tưởng Nho giáo trong giai đoạn này Đây là nguyên nhân quyết định hệ tư tưởng của các nhà tư tưởng thế kỷ XIX, trong đó có Nguyễn Đức Đạt bởi theo tác giả “mấy nét sơ lược về đặc điểm xã hội Việt Nam dưới thời Nguyễn

có thể rọi một phần ánh sáng vào đặc điểm của hệ ý thức phong kiến thế kỷ XIX” [38, tr.53] Ở đây, tác giả chỉ ra nguyên nhân thành lập chính quyền nhà nước phong kiến triều Nguyễn là sự chiến thắng của cuộc nội chiến ở Việt Nam cuối thế

kỷ XVIII và sau đó nhà Nguyễn đã duy trì một chế độ chính quyền tập trung tuyệt đối, lấy Nho giáo làm quốc giáo Như vậy, việc nhà Nguyễn đưa Nho giáo lên địa

vị độc tôn và quản lý xã hội bằng Nho giáo đã có ảnh hưởng rất lớn đến tư ưởng của các nho sĩ Việt Nam giai đoạn này, trong đó có Nguyễn Đức Đạt

Tác giả Lê Sỹ Thắng trong cuốn “Lịch sử tư tưởng Việt Nam”, tập 2 (Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997) đã phân tích điều kiện chính trị, xã hội dẫn tới

sự khẳng định Nho giáo dành địa vị độc tôn trong hệ tư tưởng phong kiến Việt Nam; đồng thời miêu tả một cách chi tiết về khuynh hướng và sự cố gắng xây dựng hệ tư tưởng riêng mà Nho giáo là nòng cốt “Xã hội Việt Nam thế kỷ XIX

là một xã hội phong kiến đình trệ lâu dài, không có tiền đề kinh tế - xã hội cho một hệ tư tưởng mới, cao hơn hệ tư tưởng phong kiến mà Nho giáo là nòng cốt

ra đời Nói một cách khác, tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX không thể thoát ra khỏi hệ tư tưởng phong kiến Nó chỉ có thể và thực sự là hệ tư tưởng phong kiến

mà thôi, tuy có thể đạt tới những yếu tố nào đó của tư tưởng cải cách” [95, 13], tác giả cũng lý giải nguyên nhân chủ yếu khiến cho nhà Nguyễn dành cho

tr.12-Nho giáo địa vị độc tôn “nhà Nguyễn - bắt đầu từ Gia Long - thực sự có nhu cầu

và có ý chí một mặt thì bóp chết các âm mưu và hành động chống đối dù là của nhân dân hay là của các thế lực phong kiến khác, một mặt thì phải tranh thủ lòng dân ổn định xã hội Với các nguyên tắc tam cương, ngũ thường, với đường lối nhân chính, với lý tưởng xây dựng một xã hội hòa mục và có kỷ cương, với cả mặt tiến bộ và mặt không tốt của nó, Nho giáo là học thuyết duy nhất có khả năng đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của chế độ phong kiến trung ương tập quyền trên đất nước Đại Nam thống nhất” [95, tr.26] Bên cạnh đó tác giả cũng chỉ ra lý

do để các nhà Nho thời kỳ này cố gắng xây dựng hệ tư tưởng riêng mà vẫn giữ Nho giáo là nòng cốt “với sự thống nhất của đất nước, trước các hậu quả kinh tế,

xã hội, tâm lý, trên cơ sở các thành tựu mà thế kỷ trước để lại, trước các yêu cầu mới của thực tiễn, nổi bật là yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trước sự xâm lược của chủ nghĩa tư bản phương Tây và với sự hiện hữu của những nhân vật có tài năng và tâm huyết, một hiện tượng mới đã xuất hiện trong tiến trình tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX Đó là sự xuất hiện của một khuynh hướng, một ý định, một sự cố gắng, một sự thể nghiệm muốn xây dựng một hệ tư tưởng riêng, mang dấu ấn Việt Nam, tuy vẫn lấy Nho giáo làm nòng cốt” [95, tr.31-32] Những bàn luận trên của Lê Sỹ Thắng giúp chúng ta hiểu rằng các hoạt động của các nhà Nho Việt Nam thế kỷ XIX là kết quả tất yếu của các cuộc đấu tranh kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng thời kỳ này Ở đây, Lê Sỹ Thắng còn chỉ ra cục diện của thế

kỷ XIX khác hẳn với các thế kỷ trước, khi mà việc thống nhất đất nước đã nổi lên thành một vấn đề trong tư tưởng và tình cảm của mỗi người dân Việt Nam,

nó trở thành nỗi niềm đau đáu của người dân mất nước, nỗi đau chia cắt non sông không ngừng rỉ máu và trở thành một nỗi niềm suy tư canh cánh bên lòng những nhà yêu nước Như vậy, chúng ta không thấy tác giả bàn trực tiếp về cơ

sở dẫn tới việc hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt, nhưng cần hiểu rằng Nguyễn Đức Đạt ra đời trong giai đoạn này, sống và hoạt động ở thời kỳ được

Lê Sỹ Thắng nhắc đến trong cuốn sách thì chắc chắn tư tưởng của Nguyễn Đức

Đạt không thể tách rời với điều kiện xã hội Việt Nam lúc bấy giờ là muốn xây dựng một hệ tư tưởng riêng lấy Nho giáo làm nòng cốt Vì vậy, những phân tích sâu sắc của tác giả có tác dụng định hướng chúng tôi trong quá trình tìm kiếm tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm

Nam Sơn tùng thoại

Tại Hội thảo khoa học Lịch sử nhà Nguyễn - một cách tiếp cận mới do Đại

học Sư phạm Hà Nội tổ chức năm 2002 đã có một số tham luận đề cập đến văn

hóa tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX như: “Triều Nguyễn và văn hóa triều Nguyễn” (Nguyễn Đình Chú), “Triều Nguyễn và thái độ đối với lịch sử” (Phạm Hồng Việt), “Về chính sách giáo dục của triều Nguyễn ở thế kỷ XIX” (Lê Hiến Chương), “Chính sách tôn giáo của nhà Nguyễn trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX ở nước ta” (Nguyễn Cảnh Minh) Các tác giả đã phân tích những mặt

mạnh, mặt yếu của triều Nguyễn thế kỷ XIX và vai trò tích cực của triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam, qua đó giúp cho người đọc có được hiểu biết tương đối đầy đủ về xã hội Việt Nam thế kỷ XIX nhất là về tư tưởng của triều đình nhà Nguyễn để chúng tôi hiểu rõ về tình hình xã hội Việt Nam và ý thức hệ tư tưởng phong kiến của triều Nguyễn

Ngoài ra còn có những công trình nghiên cứu về văn hóa, giáo dục - đào tạo giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX có trình bày về tư tưởng Nho giáo thế kỷ XIX

như: Nguyễn Phan Quang trong cuốn “Lịch sử Việt Nam từ năm 1427 đến 1858”

(quyển 2, tập 2), NXB Giáo dục, 1971 đã đánh giá về những hạn chế của quan lại triều Nguyễn là kết quả của chính sách giáo dục lạc hậu làm cho phần lớn các quan lại đều bảo thủ, không có tư tưởng canh tân đất nước Tác giả Trần Vũ Tài

với “Quốc sử quán triều Nguyễn từ thời Vua Gia Long đến Tự Đức” Kỷ yếu Hội thảo khoa học Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, NXB Thế giới, Hà Nội (2008) đã trình bày hoàn cảnh,

mục đích ra đời của Quốc sử quán cũng như việc khẳng định vị trí, công trạng của Nhà nước trung ương tập quyền triều Nguyễn Những tác phẩm này là tài

liệu tham khảo để chúng tôi đi sâu đánh giá một cách công bằng cả về những thành tựu và hạn chế của triều Nguyễn

Tác giả Nguyễn Minh Tường trong cuốn Lịch sử tư tưởng phương Đông

và Việt Nam, nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2012 đã bàn về tư tưởng Nho giáo ở

Việt Nam, trong đó tác giả luận giải về sự phục hưng của Nho giáo dưới triều Nguyễn nhằm củng cố bộ máy cai trị và đào tạo nhân tài là việc làm hợp lý và dễ hiểu của các vua nhà Nguyễn giai đoạn này Cũng trong cuốn sách, tác giả luận bàn về những tư tưởng chính trị của vua Minh Mệnh, hay tư tưởng phản kháng chống đối áp bức bất công của Cao Bá Quát, đặc biệt là tư tưởng canh tân đất nước của Nguyễn Trường Tộ ở nửa cuối thế kỷ XIX Đây được coi là những minh chứng cho sự biến đổi nhiều mặt trong đời sống xã hội của Việt Nam kể từ khi thực dân Pháp xâm lược, chúng luôn tìm cách truyền bá những tư tưởng văn hóa Pháp nhằm giảm dần ảnh hưởng của truyền thống văn hóa dân tộc trong đó

có tư tưởng Nho giáo chân chính Sự ra đời của tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong

tác phẩm Nam Sơn tùng thoại ở giai đoạn này chính là sự bảo tồn giá trị chân

quý của Nho giáo ở Việt Nam

Tác giả Trịnh Doãn Chính (chủ nhiệm đề tài), Lịch sử tư tưởng Triết học Việt Nam,Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí

Minh chủ trì (2013) đã đã sử dụng phần 4 của chương IV để khái quát về tư tưởng triết học thời kỳ đầu nhà Nguyễn Theo tác giả, xã hội Việt Nam thế kỷ XIX được chia làm hai giai đoạn: giai đoạn 1 (từ 1802 đến 1858) với nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng lại đất nước sau mấy trăm năm chiến tranh tàn phá của các tập đoàn phong kiến, các vua đầu triều Nguyễn đều coi trọng việc học hành để chọn nhân tài, từ đó giới trí thức Nho học có bước phát triển mới, giai đoạn 2 (từ năm 1858 đến năm 1896) đặt ra yêu cầu thực tiễn bảo vệ độc lập và toàn vẹn lãnh thổ trước sự xâm lược của thực dân Pháp Ứng với hai giai đoạn này là hai khuynh hướng tư tưởng cơ bản “khuynh hướng chính thống và về khía cạnh nào

đó có thể gọi là bảo thủ và khuynh hướng canh tân” [17, tr.688], trong đó

Nguyễn Đức Đạt là nhà tư tưởng tiêu biểu của khuynh hướng thứ nhất Những phân tích của tác giả có ý nghĩa to lớn để chúng tôi thấy được những hạn chế trong tư tưởng của các vua triều Nguyễn chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự bế tắc của hệ tư tưởng phong kiến thế kỷ XIX

Tóm lại, việc nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa, tư tưởng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX được rất nhiều học giả quan tâm với nhiều công trình nghiên cứu tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau Qua đó, giúp cho chúng tôi có nguồn tài liệu tham khảo vô cùng phong phú và quý giá khi tìm hiểu về tư

tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại - một nhân vật lịch

sử dưới triều đại nhà Nguyễn

1.1.3 Các công trình nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt

Về thân thế của Nguyễn Đức Đạt, trước tiên phải kể đến cuốn Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng (Nxb Nghệ An - 2005) Cuốn sách này có bài viết của tác giả Ninh Viết Giao về “Nguyễn Đức Đạt” - một con người nổi tiếng của quê

hương Nam Đàn Bài viết khái quát toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đức Đạt, qua đây người đọc biết được Nguyễn Đức Đạt sinh ra ở Nam Đàn, Nghệ An - vùng đất nổi tiếng, với núi cao, sông sâu, phong cảnh kỳ vĩ, thiên nhiên hữu tình, nơi đã sinh ra những người con ưu tú cho đất nước, quê hương Chính truyền thống này của quê hương Nam Đàn đã góp phần không nhỏ trong việc giáo dục các thế hệ học sinh đỗ đạt, thành danh mà trong đó có gia đình Thám hoa Nguyễn Đức Đạt Ngoài việc cung cấp cho độc giả những thông tin chi tiết về gia đình, quê hương Nguyễn Đức Đạt, bài viết còn cho người đọc thấy được một con người tài giỏi, uyên bác về nhiều mặt, luôn hết lòng phấn đấu, hy sinh vì nước vì dân, vì cuộc sống ấm no của người dân

Trong bài báo Quan niệm về “đạo” của Nguyễn Đức Đạt đăng trên tạp

chí Văn hóa Nghệ An (tháng 4/2010) trên cơ sở phân tích một cách khái quát về hoàn cảnh xuất thân và đặc điểm bản thân của Nguyễn Đức Đạt, tác giả Nguyễn

Thị Hương cho rằng: “Quê hương mà gia đình và Nguyễn Đức Đạt sinh sống là miền quê địa linh nhân kiệt, từ bao đời đã được mọi người biết đến bởi những thành tích đạt được trên con đường khoa cử và trong lịch sử đấu tranh dựng xây đất nước Tiếp bước những truyền thống đó, vào khoa thi Quý Sửu năm Tự Đức thứ 6 (1853) ông đã cùng với Nguyễn Văn Giao đỗ đầu kì thi này Sự kiện

đó đã làm chấn vang cả Xứ Nghệ, đem lại niềm tự hào cho gia đình, dòng họ và

đã góp phần tô thắm thêm truyền thống của quê hương Nam Đàn nói riêng và

Xứ Nghệ nói chung” [51, tr.19] Ngoài ra, còn một vài bài báo thông qua việc phân tích nội dung của một tư tưởng cụ thể trong tư tưởng Nguyễn Đức Đạt tác

giả có lược khảo về thân thế của ông như bài Tìm hiểu tư tưởng đạo đức của Nguyễn Đức Đạt và bài Tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Đức Đạt của tác giả

Nguyễn Văn Phúc Từ những trình bày của các bài viết trên, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, trình bày, phân tích một cách chi tiết về thân thế Nguyễn Đức Đạt và đánh giá những ảnh hưởng của các yếu tố gia đình, quê hương đến sự nghiệp hình thành tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt

Về sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt không có nghiên cứu riêng biệt nào mà

chủ yếu là khi các nhà nghiên cứu trình bày về tư tưởng Nguyễn Đức Đạt có lược khảo qua về quá trình hoạt động xã hội và các tác phẩm tiêu biểu của ông

Chú ý nhất trong các nghiên cứu này đó là bài viết Nguyễn Đức Đạt của tác giả Ninh Viết Giao trong cuốn sách Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng Bài viết đã

trình bày một cách chi tiết nhất về chặng đường làm quan cùng những thăng trầm của Nguyễn Đức Đạt trong giai đoạn này Tác giả đã chia sự nghiệp hoạt động của Nguyễn Đức Đạt thành ba chặng lớn, đó là: Từ 1853 đến 1872, sau khi ông thi đỗ Thám hoa đến lúc có chỉ triệu điều về giữ chức Đốc học Nghệ An lần thứ 3; Từ 1872 đến 1876, ông đến Hưng Yên giữ chức Bố chính (chánh) sứ kiêm chức Tuần phủ Hưng Yên; Từ 1885 đến 1887 tham gia phong trào Cần Vương

và mất tại quê nhà Ninh Viết Giao đồng thời cũng nhấn mạnh đến vai trò và những cống hiến to lớn của Nguyễn Đức Đạt đối với triều đình, với nước, với

dân và đặc biệt nhấn mạnh vào thời gian ông không làm quan về dạy học ở quê nhà đã cho ra đời một loạt các sáng tác thơ văn Có thể nói, đây là tài liệu bổ ích giúp chúng tôi khảo cứu về thân thế sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt, thấy được

tố chất và tài năng, nhân cách Nguyễn Đức Đạt trong việc hình thành tư tưởng Nho giáo của ông Còn trong nghiên cứu của Nguyễn Thu Hương, tác giả nhận xét: “Mặc dù chặng đường làm quan của Nguyễn Đức Đạt chưa dài, nhưng dù trong hoàn cảnh nào, với chức vụ gì, ông đều luôn thể hiện rõ lương tâm và trách nhiệm của một nhà Nho đối với triều đình và ông tin vào sự nghiệp đánh giặc cứu nước Những đức tính tốt đẹp của ông chúng ta có thể tìm thấy được trong

thiên thứ 30 của tác phẩm Nam Sơn tùng thoại nhan đề Bình cư” [50, tr.11]

Qua những phân tích về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt, các tác giả cũng rất chú trọng đến việc đưa ra những đánh giá về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt đã trải qua nhiều biến động, lúc thăng lúc trầm bởi nhiều lý do khác nhau, nhưng ở đó luôn bộc lộ ra tư tưởng và tài năng của một

cá nhân tiêu biểu - một nhà tư tưởng, nhà giáo dục lớn của thời đại

1.2 Các công trình nghiên cứu về nội dung tư tưởng triết học và tâm

tính học của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng triết học

Qua các tư liệu mà tác giả luận án tiếp cận được, cho thấy những nghiên cứu liên quan đến nội dung tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt rất ít Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể thu lượm được một vài phân tích, nhận định liên quan đến vấn đề này trong các công trình nghiên cứu về tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt nói chung, tư tưởng triết học của ông nói riêng

Tác giả Trần Văn Giàu trong bài Quan niệm về Thiên đạo ở cuốn sách “Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám”,

tập I, đã nghiên cứu và đưa ra những kiến giải về thiên đạo (về thế giới) của triều đình và của các nhà nho thế kỷ XIX thông qua những phân tích về trời, mệnh trời, thiên nhân cảm ứng, âm dương ngũ hành, lý, khí và linh hồn Những quan

niệm này hết sức “phức tạp, rối mù, xa lạ với khoa học, bên lề của lý trí lôgic” [38, tr.172] bởi các nhà nho thời kỳ này tuy theo truyền thống Nho giáo của Khổng Tử nhưng cũng lại bị ảnh hưởng rất sâu sắc của hậu nho Trung Quốc, đặc biệt là Hán nho và Tống nho Điều đó cũng đúng với trường hợp của Nguyễn Đức Đạt Theo tác giả, trong tư tưởng Nguyễn Đức Đạt “trời”, “mệnh trời”, tuy

có được nói đến “nhưng theo ông thì tư tưởng mệnh trời khác và trái với tư tưởng tiền định” [38, tr.121] Tác giả nhấn mạnh: “Chiều hướng tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt chắc không phải phủ nhận mệnh, mệnh trời, là điều không biết được trước, chỉ biết được sau khi đã xảy ra xong rồi Chiều hướng tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt là nhấn mạnh vào con người và xã hội làm ra họa phúc của mình, nhấn mạnh vào đạo đức và nỗ lực con người là cái có thể biết được, có thể chủ động và có trách nhiệm” [38, tr.122] Khi đánh giá Nguyễn Đức Đạt là một nhà nho có ý kiến khá đặc sắc về trời, tác giả nhấn mạnh “Điểm đáng chú ý ở đây là Nguyễn Đức Đạt như tránh, không bàn về trời, chỉ muốn bàn về người, không muốn bàn về tạo hóa, chỉ muốn bàn về đạo đức Ấy là theo mạch Nho giáo Khổng, Mạnh Nhưng cũng từa tựa như Tự Đức, thầy Nguyễn Đức Đạt dù

có lúc quật ngựa chạy ra ngoài lề đường Hán Nho rồi cũng trở lại đó” [38, tr.124] Và những phân tích về thuyết âm dương, bát quái, ngũ hành được các nho sĩ thế kỷ XIX sử dụng như một tín điều thì với Nguyễn Đức Đạt có khi được dùng để “cắt nghĩa một cách lý thú nguồn gốc của sự sống, ý nghĩa của sự chết” [38, tr.159] Những đánh giá này vô cùng quý giá, tạo cơ sở khoa học cho nghiên cứu của chúng tôi khi luận giải về nội dung tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt trong luận án

Trong cuốn “Lịch sử tư tưởng Việt Nam”, tập 2 (Nhà xuất bản Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1997) tác giả Lê Sỹ Thắng đã trình bày những nét lớn trong thế giới quan, nhân sinh quan của Nguyễn Đức Đạt thông qua những kiến giải về

“Đạo”, về “Vận số và số mệnh”, về “Phúc, đức”, về “lý tưởng đời người” Tác giả nhấn mạnh “trong quan niệm của Nguyễn Đức Đạt có ảnh hưởng của tư

tưởng Lão Tử về Đạo Nguyễn Đức Đạt đã thể hiện tuy không thật rành mạch, rõ ràng, quan niệm coi Đạo là bản thể của vũ trụ Dẫu sao, quan niệm chủ yếu của ông đồng nhất đạo với đạo lý làm người, mà nội dung cơ bản là tam cương, ngũ thường” [95, tr.122] Trong cuốn sách, tác giả cũng đã đề cập và phân tích những khái niệm về vận số, số mệnh, phúc, thiện theo quan niệm của Nguyễn Đức Đạt, đồng thời tác giả đánh giá “tư tưởng Nguyễn Đức Đạt về nhân sinh quan có cái riêng của ông, gần gũi với mọi người, đặc biệt là không bị gò bó, nghiệt ngã trong tam cương, ngũ thường, thấm đượm lòng nhân ái” [95, tr.132] Thông qua

những nội dung phân tích của tác giả cùng những dẫn chứng qua tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, cuốn sách góp phần hình thành trong tư duy người đọc những

hiểu biết, định hướng cơ bản về thế giới quan và nhân sinh quan trong tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt Cuốn sách có nhiều giá trị về mặt lý luận để chúng tôi kế thừa làm rõ các nội dung trong tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt

Tác giả Nguyễn Hùng Hậu với cuốn Đại cương lịch sử triết học Việt Nam,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 đã dành một mục viết về tư tưởng triết học triều Nguyễn, trong đó tác giả phân tích tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt với hai nội dung thế giới quan và nhân sinh quan trong tư tưởng của ông Những trình bày có tính định hướng này của Nguyễn Hùng Hậu về khái niệm đạo, con đường và biện pháp cầu đạo, họa phúc và thiên mệnh trong tư tưởng Nguyễn Đức Đạt được coi là cơ sở quan trọng để chúng tôi luận giải về tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt trong đề tài luận án

Trong bài viết Tư tưởng triết học Việt Nam thời kỳ đầu nhà Nguyễn (trong cuốn Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam - từ thời kỳ dựng nước đến đầu thế kỷ XX) tác giả Trịnh Doãn Chính đã phân tích tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm Nam Sơn tùng thoại với hai nội dung cơ bản: thế giới quan và

nhân sinh quan Theo tác giả, thế giới quan trong tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt được thể hiện thông qua “đạo”, “đại đạo như trời che đất chở, nó tự che chở lấy mình, vì nó rất cao nên không gì vượt lên trên, vì nó rất rộng nên không

gì vượt ra ngoài, nó sâu như biển, ngàn vạn dòng nước chảy vào cũng không đầy” [17, tr.693] Tác giả cho rằng, Nguyễn Đức Đạt tiếp thu tư tưởng đạo của Lão Tử để khẳng định đạo là bao la, rộng lớn, không có giới hạn và cũng không thể gọi được tên Muốn cầu đạo phải dùng tâm thông qua việc thực hiện bốn điều chớ nên làm (“Tứ bất”) của Khổng Tử và bốn đầu mối (“Tứ đoan”) của Mạnh Tử Giống như Lê Sỹ Thắng, PGS.TS Trịnh Doãn Chính cũng cho rằng, tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt về “vận số” là mâu thuẫn nhau “ông bác bỏ số mệnh (họa phúc đều do tự mình làm ra), nhưng phú quý bần tiện là do số không thể đổi được” [17, tr.694] Đồng thời tác giả cũng trình bày những nội dung về nhân sinh quan qua việc học, mệnh trời, phúc đức, lý tưởng đời người Những trình bày này tuy chỉ

là ở mức gợi mở nhưng rất có ý nghĩa để chúng tôi kế thừa, vận dụng bổ sung vào làm rõ các nội dung tư tưởng triết học trong đề tài luận án của mình

Trong cuốn sách Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng, tác giả Ninh Viết Giao trong bài viết về Nguyễn Đức Đạt có trình bày những tư tưởng của ông về thiên đạo, lịch sử, đạo đức và trị đạo trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại Tác giả

không đề cập riêng rẽ từng nội dung nhưng qua cách trình bày chúng ta có thể tìm thấy tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt được thể hiện trong quan niệm về Thiên đạo và Trị đạo Theo tác giả, “Nguyễn Đức Đạt cũng cho rằng có trời và mệnh trời nhưng tư tưởng mệnh trời của ông khác và trái với tư tưởng tiền định Chiều hướng tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt là nhấn mạnh vào con người và xã hội làm ra họa phúc của mình, nhấn mạnh vào đạo đức và nỗ lực của con người là cái có thể biết được Đây là một điểm tích cực dù nhỏ của Nguyễn Đức Đạt Song nói vậy, không phải ông cho là không có Trời Nhưng ông cho Trời không chỉ là khí thanh, ông vẫn cho Trời là chủ thể muôn vật Ông cũng cho Trời không chỉ là thần tối cao mà còn có tình cảm và ý chí như người” [15, tr.73]

Như vậy có thể khẳng định, tất cả những nghiên cứu trên của các học giả

về tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt mới chỉ đi vào lý giải thế giới quan thông qua quan niệm về trời và mệnh trời là chính yếu Tuy nhiên, những phân

tích còn sơ lược và chỉ mang tính gợi mở, đòi hỏi chúng tôi phải kế thừa, luận giải chi tiết, sâu sắc về từng nội dung để thấy được nét nổi bật trong tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về tâm tính học

Các công trình nghiên cứu về tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt chủ yếu được các học giả đi trước quan tâm trên các lĩnh vực giáo dục (tu dưỡng, giáo hóa) và Đạo học Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt cũng hết sức hạn chế, đòi hỏi chúng tôi phải có những nghiên cứu tổng thể, toàn diện trong đề tài luận án của mình

Trong cuốn Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng, tác giả Ninh Viết Giao

khi trình bày về nội dung tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt đã nhận xét “Là nhà giáo dục, Nguyễn Đức Đạt đã rất quan tâm đến các sách kinh điển của đạo Nho” Luận giải quan điểm đó, tác giả đã chỉ ra và phân tích sự ảnh hưởng của Nho giáo và sách kinh điển của đạo nho đối với Nguyễn Đức Đạt là vô cùng lớn “ông

đã so sánh các kinh với trời đất, với những chân lý bất biến, thiêng liêng, vĩnh hằng” [15, tr.70] Tác giả cũng cho rằng: Là một nhà giáo dục, Nguyễn Đức Đạt rất để tâm đến việc học, ông rất coi trọng phương pháp giáo dục và nội dung giáo dục “Nguyễn Đức Đạt bàn về động cơ học tập và phương pháp học tập có phần gần với phương pháp giáo dục hiện đại” [15, tr.71] Bài viết cũng đưa ra những đánh giá tích cực để khẳng định vị thế của tư tưởng giáo dục Nguyễn Đức Đạt trong lịch sử tư tưởng Việt Nam Tác giả viết: “Chính trong những ngày ngồi dạy học và trước những câu hỏi đặt ra của học sinh, ông đã nghiền ngẫm,

suy nghĩ, ghi chép lại một cách sinh động, hấp dẫn trong “Nam sơn tùng thoại”

Công trình này đã nâng ông lên không chỉ là nhà giáo dục có tài, mà còn là nhà

triết học uyên thâm Qua “Nam Sơn tùng thoại”, ngoài nhiều ý kiến chịu ảnh

hưởng nặng nề của Khổng Mạnh, Nguyễn Đức Đạt cũng tỏ ra có quan điểm riêng khá xác đáng và phù hợp với đạo đức truyền thống của dân tộc” [15, tr 69] hay “Cái tên Nguyễn Đức Đạt có người biết, có người không nhớ Nhưng cái tên

“Thám Nhất”, “Thám Hoành Sơn”, “Thầy Giáo Nam Sơn”, còn mãi với làng Hoành Sơn, với núi Nam Hoa, với bao giai thoại về ông, với các trước tác khác của ông như: Đông hiên hà dạ tập, Hồ dạng thi, Vịnh sử thi tập, Việt sử thặng bình, Cần kiệm vựng biên, Khảo cổ ức thuyết nhất là trong lòng người dân xứ Nghệ: Nguyễn Đức Đạt vẫn lừng lững như núi Nam Sơn bên dòng sông Nam bất

hủ Bởi ông không chỉ là nhà giáo dục đào tạo được nhiều người thành danh, nhà văn mà còn là nhà triết học, nhà sử học, dân tộc học, ” [15, tr.82] Như vậy, bài viết của tác giả Ninh Viết Giao đã đề cập đến nhiều nội dung trong tư tưởng giáo dục Nguyễn Đức Đạt như mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục và cả những đánh giá sâu sắc về tư tưởng của ông đã giúp chúng tôi có nguồn tài liệu tham khảo bổ ích và kể thừa để phân tích làm rõ quan niệm của Nguyễn Đức Đạt về tu

dưỡng, giáo dục trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại ở đề tài luận án của mình

Tác giả Lê Sỹ Thắng trong cuốn Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997 đã trình bày và phân tích khá cụ thể nhiều nội dung trong tư tưởng giáo dục của Nguyễn Đức Đạt như việc đề cao vai trò của giáo dục, mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáp dục Những trình bày này tuy mới ở dạng khái quát tư tưởng nhưng tác giả cũng đã có những nhận xét đặc sắc “Nguyễn Đức Đạt đã trình bày một cách tập trung, có hệ thống

tư tưởng về giáo dục Nhìn chung ông đã đề xuất nhiều quan điểm đúng đắn trong đó có những tia sáng đến nay vẫn còn rực rỡ Tuy nhiên, cuối cùng ông vẫn không phá bỏ được lối học cũ kỹ của nhà trường Nho học đương thời” [95, tr.121] Tuy độ dài của cuốn sách viết về nội dung này không dài nhưng rất hữu ích để chúng tôi phân tích sâu hơn về tâm tính học của Nguyễn Đức Đạt trong

tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Tóm lại, việc khảo cứu các công trình trên đây cho thấy tư tưởng Nguyễn Đức Đạt những năm gần đây chưa được các học giả quan tâm nghiên cứu nhiều, nhưng nhìn chung, những công trình nghiên cứu này cũng đã đạt được những kết quả nhất định Nhờ có những công trình nghiên cứu này mà chúng ta hình dung

được phần nào hệ thống tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt, đặc biệt là những ưu

điểm trong tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt ở tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, giống như nhận xét của GS Trần Văn Giàu trong cuốn Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám, tập 1: “tác phẩm lớn của

Nguyễn Đức Đạt, sách Nam Sơn tùng thoại là sự trình bày toàn bộ Nho giáo một cách độc đáo, có hệ thống, không thấy ở trong các sách khác; các sách khác có nhiều, thường chỉ giải thích kinh truyện từng câu, từng đoạn, hoặc nếu có thảo luận thì cũng thảo luận ở điểm này phần nọ mà thôi” [38, tr.11] Từ đây, giúp chúng tôi xác định cần phải nghiên cứu một cách nghiêm túc, khoa học và hệ

thống nội dung tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại để

có những phân tích chi tiết, sâu sắc, cùng những nhận định khách quan và rút ra được nhiều bài học có giá trị ở đương thời và hiện nay

1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng về đạo trị quốc

và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Tìm hiểu tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức

Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại là mảng vấn đề chưa được nhiều học giả

quan tâm bởi nhiều lý do, vì thế các công trình nghiên cứu tư tưởng của ông về đạo trị quốc và thực thi chính sự cũng rất hạn chế Tiêu biểu cho nhóm nghiên cứu này là:

Trong bài Nguyễn Đức Đạt và tác phẩm “Nam Sơn tùng thoại”, tác giả Lê

Sỹ Thắng trình bày những nét lớn trong tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt, trong đó ông dành hơn 10 trang để phân tích tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt Các nội dung thể hiện mối quan hệ giữa vua với dân, vua với quan lại, về đạo đức của vua, vị trí vai trò của pháp luật, của đức và nhân trong chính sách cai trị, mối quan hệ giữa pháp và thế được tác giả trình bày một cách khoa học, với những dẫn chứng thể hiện tư tưởng rõ ràng, mạch lạc của Nguyễn Đức Đạt trình bày thông qua những câu trả lời với học trò về các vấn đề trên Tác giả cũng dành một nội dung quan trọng có tính kết luận để nói về

Nguyễn Đức Đạt “tựu trung, xuyên suốt tư tưởng chính trị của Nguyễn Đức Đạt là: vua sáng, tôi hiền, nhân dân no đủ và tôn trọng chính lệnh Muốn vậy, mọi chính sách đều phải lấy dân làm gốc và lấy an dân làm mục đích cao nhất Đương nhiên đó là những yếu tố tích cực được xây dựng trên cơ sở rút kinh nghiệm lịch sử của Việt Nam, căn cứ trên thực tế xã hội đương thời và tiếp thu

có chọn lọc một số quan điểm của Pháp gia Nòng cốt của cơ sở nói trên là tư tưởng nhân chính của Nho giáo” [95, tr.143] Những khái quát này vô cùng quý giá, tạo cơ sở khoa học để chúng tôi đi sâu nghiên cứu tư tưởng Nguyễn Đức Đạt nói chung và tư tưởng chính trị của ông nói riêng

Nhận định trên của nhà nghiên cứu Lê Sỹ Thắng cũng giống với nhận định của PGS TS Trịnh Doãn Chính khi bàn về tư tưởng chính trị của Nguyễn

Đức Đạt Trong bài Tư tưởng triết học Việt Nam thời kỳ đầu nhà Nguyễn,

PGS.TS Trịnh Doãn Chính đã dành một mục để trình bày về tư tưởng thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt Bằng việc so sánh quan niệm của Nguyễn Đức Đạt về mối quan hệ vua - dân, vua - quan lại với tư tưởng của Minh Mệnh, tác giả viết: “Về chính trị, theo ông (ở đây là chỉ Nguyễn Đức Đạt), phải hữu vi trước rồi sau đó mới vô vi Tư tưởng này giống Minh Mệnh Ông cho rằng, vua nên yêu kính dân như yêu kính bản thân mình Vua phải trọng dụng hiền thần mà

xa lánh kẻ nịnh bợ, im lặng”[17, tr 695] Trong bài viết, tác giả còn phân tích những yêu cầu của Nguyễn Đức Đạt với đấng minh quân trong việc trị nước, đó

là đạo đức phải cao, ân tứ phải sâu, tôn trọng chính lệnh, phải biết kết hợp đức trị

giả chỉ ra những phương châm mà triều Nguyễn dùng để cai trị đất nước giai đoạn này là phục cổ như kính thiên, ái dân, cần chính, thân hiền, lấy xưa làm mẫu mực chính trị, đường lối trọng vương khinh bá Những phương châm này

về cơ bản đó là lý thuyết về trị đạo của Khổng - Mạnh Nguyễn Đức Đạt là một môn đồ ưu tú của chốn “cửa Khổng sân Trình” nên ông không thoát ra khỏi những tư tưởng chính trị của Khổng - Mạnh Tác giả nhận xét: “Nguyễn Đức Đạt, Phan Thanh Giản, các vua Nguyễn, các quan đều nhất luật theo chỉ đạo của Nho giáo cổ truyền, dạy rằng “quốc dụng trông vào người và đất”, nông tang thì được khuyến khích, thương mại thì phải ức chế vì thương mại là trục lợi, trục lợi

là nguồn gốc của mọi sự rối ren và cướp đoạt nhau, trái lại làm ruộng thì dễ giữ vẹn lòng mình, thiên hạ bình an Cần làm cho dân giàu nhưng giàu bằng cày ruộng và chỉ bằng cày ruộng mà thôi Nước mạnh là bởi được lòng dân, không phải bởi đâu khác Được lòng dân thì dù chỉ có gậy thôi cũng đuổi được giặc, Mạnh Tử đã dạy như thế chẳng đúng vương đạo hay sao? Nhà Nho và triều đình tin chắc vào “chân lý vĩnh cửu” đó” [38, tr.295] Đồng thời, tác giả cũng đã phân

tích tư tưởng đạo đức của Nho giáo được cô đọng trong hai chữ Luân thường hay cương thường, nó được coi là rất hệ trọng để làm người, để dựng nước Qua

đây, bài viết luận giải năm mối quan hệ trong ngũ luân (quan hệ vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bạn bè) và năm điều trong ngũ thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) là những quy định phản ánh quan niệm của nho gia về con người, xã hội, trong nước, trong gia đình Tác giả nhận định: “Nho giáo cho rằng năm mối quan

hệ giữa người và người (vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bạn hữu) là những mối quan hệ chính mà bất kỳ người nào cũng không tránh khỏi, giữ được tốt năm mối quan hệ ấy thì xã hội hòa mục, gia đạo yên vui” [38, tr.218] Với những luận giải về từng mối quan hệ, tác giả dùng tư tưởng của các nhà Nho trích dẫn cho những nhận xét của mình trong đó có tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt, qua đó tư tưởng đạo đức của Nguyễn Đức Đạt được thể hiện rất rõ nét Chẳng hạn, khi nói

về chữ “nhân” của Nho giáo, tác giả cho rằng, Nguyễn Đức Đạt “có lối giải thích

đặc sắc về đạo nhân của Khổng Tử”, “Nguyễn Đức Đạt xem đức nhân là nhu cầu nội tại của bản thân người quân tử, như ngứa thì phải gãi, mỏi thì phải nằm, không thể không được” [38, tr.256] Như vậy có thể thấy, những trình bày của

GS Trần Văn Giàu đã giúp cho người đọc hiểu được tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt mang đậm màu sắc của Nho giáo

Trong cuốn Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng, tác giả Ninh Viết Giao

cũng bàn đến tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt với quan niệm về Trị đạo, về “chữ trung, chữ hiếu, chữ nhân” Ông viết:

“Nguyễn Đức Đạt đã bàn về Trị đạo, trong đó có vương đạo và bá đạo Muốn lập vương đạo hay bá đạo thì phải dùng “chính trị người hiền” Người hiền tài là của quý của triều đình, của quốc gia Khẳng định vai trò quyết định của người hiền, người tài đối với sự tồn vong của một triều đại” [15, tr.75] Mặc dù tác giả chỉ khái quát những luận điểm cơ bản bằng hình ảnh cụ thể qua cách thức Nguyễn Đức Đạt trả lời câu hỏi của học trò nhưng đây được coi là những gợi ý rất xác thực để chúng tôi tiếp tục hướng nghiên cứu của đề tài luận án Theo tác giả,

“Giới thiệu một số nét trên, ta thấy Nguyễn Đức Đạt có nhiều ý kiến về đạo nho

Ý kiến của ông được trình bày không phải đơn thuần bằng khái niệm mà bằng hình ảnh cụ thể, nên sinh động, hấp dẫn” [15, tr.79]

Trong bài Tìm hiểu tư tưởng đạo đức của Nguyễn Đức Đạt (Tạp chí Triết

học, số 10, tháng 10/2002), trên cơ sở làm rõ quan điểm, cách lý giải của Nguyễn Đức Đạt về những chuẩn mực đạo đức cơ bản của Nho giáo, tác giả Nguyễn Văn Phúc cho rằng: “đối với Nguyễn Đức Đạt, đạo đức Nho giáo là lý tưởng của ông, những nguyên lý của Lão giáo chẳng qua chỉ là phương tiện để biện minh cho đạo đức Nho giáo, dù rằng với sự biện minh ấy, những tư tưởng đạo đức mà ông nêu ra đã có những nét riêng” [82, tr.53] Ngoài những phân tích

về trung, hiếu, nhân chính, bổn phận, hạnh phúc , tác giả còn khẳng định mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt Cũng trong bài viết này, tác giả Nguyễn Văn Phúc cũng đưa ra nhận xét về điểm hạn

chế trong tư tưởng đạo đức của Nguyễn Đức Đạt: “Nguyễn Đức Đạt biện hộ cho một hệ thống đạo đức đang từng bước bị đẩy lùi vào hậu trường của lịch sử do không đáp ứng được các yêu cầu của thời đại Theo nghĩa đó, có thể nói ông là

một người bảo thủ” [82, tr.57] Hoặc trong bài viết Quan niệm của Nguyễn Đức Đạt về mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong “Nam Sơn tùng thoại”

(Tạp chí Triết học, số 6, tháng 6 -2008) tác giả Mai Vũ Dũng khi phân tích, lý giải các phạm trù trung, hiếu, lễ, đức, nhân và sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật thì những quan niệm về đạo đức của vua - quan - dân trong tư tưởng Nguyễn Đức Đạt đều được thể hiện rõ nét

Tác giả Nguyễn Hùng Hậu với cuốn Đại cương lịch sử triết học Việt Nam,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 đã dành một mục viết về tư tưởng triết học triều Nguyễn, trong đó tác giả tập trung phân tích những vấn đề chính trị, đạo đức trong tư tưởng Nguyễn Đức Đạt ở nội dung về nhân sinh quan trong tư tưởng của ông Ở đây tác giả Nguyễn Hùng Hậu tập trung vào trình bày cụ thể vấn đề nhân sinh quan với quan điểm chính trị là chủ đạo để khẳng định “tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt hướng đến vua sáng tôi hiền, nhân dân no đủ và tôn trọng chính lệnh Muốn vậy thì phải an dân, lấy dân làm gốc” [45, tr.348] Những trình bày và luận giải này có ý nghĩa định hướng cho chúng tôi trong việc phân tích tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt

trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

Qua nghiên cứu những công trình, bài viết trên chúng ta thấy các tác giả mới chỉ nêu ra những tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của Nguyễn Đức Đạt để thấy được tư tưởng của ông chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo Khổng - Mạnh, nhưng các học giả chưa phân tích được nguyên nhân của những ảnh hưởng đó và còn hạn chế trong việc diễn giải các quan điểm Nho giáo của Nguyễn Đức Đạt, những trình bày này mới chỉ là việc nêu khái quát quan điểm, chưa có sự so sánh với các quan điểm của các nhà nho khác Đây là nhiệm vụ đòi hỏi chúng tôi tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện trong đề tài luận án

1.4 Những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết

Các công trình nghiên cứu của các học giả đi trước về tư tưởng Nguyễn Đức Đạt mới chỉ là những gợi mở, những trình bày khái quát và nêu ra được một

số nội dung cơ bản, việc phân tích đánh giá tư tưởng của ông còn hết sức sơ lược, chưa có những nghiên cứu mô tả diện mạo tổng thể tư tưởng Nguyễn Đức

Đạt trong Nam Sơn tùng thoại như một giới thiệu sản phẩm tư tưởng tích hợp

của Nho giáo ở Việt Nam tới ông Nguyễn Đức Đạt, với sự tiếp nhận, thảo luận

và tâm đắc và làm rõ điểm đặc sắc riêng biệt của ông, nhấn mạnh ở sự luận giải, chiêm nghiệm và thực hành… góp phần làm đa dạng, phong phú hệ thống tư tưởng trong lịch sử tư tưởng Việt Nam Để góp phần làm rõ hơn và nghiên cứu

có hệ thống về tư tưởng Nguyễn Đức Đạt, trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những nghiên cứu của các học giả đi trước, luận án tập trung khai thác trên bình diện

triết học một cách hệ thống, chi tiết đề tài “Tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại” với những vấn đề cần tập trung giải quyết sau:

+ Phân tích bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa, tư tưởng Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX dẫn đến sự hình thành tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác

phẩm Nam Sơn tùng thoại

+ Triển khai và làm rõ nội dung tư tưởng triết học và tâm tính học của

Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại và rút ra ý nghĩa của

những tư tưởng đó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam và hiện nay

+ Làm rõ nội dung tư tưởng về đạo trị quốc và thực thi chính sự của

Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, trên cơ sở đó làm rõ những

ý nghĩa của những tư tưởng đó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam và hiện nay

Tiểu kết chương 1

Có thể nói, từ trước đến nay, việc nghiên cứu về tư tưởng Nguyễn Đức

Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại chưa thực sự nhận được sự quan tâm

một cách thỏa đáng của các nhà khoa học trong và ngoài nước Vì vậy, việc tìm

hiểu, phân tích và hệ thống hóa tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại là một việc làm cần thiết để trên cơ sở đó đưa ra những đánh giá

khách quan, thỏa đáng về những đóng góp của ông vào lịch sử Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX

Tuy nhiên, các công trình do chúng tôi trực tiếp khảo cứu ở trên ít nhiều đã

phác họa chân dung tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, chúng tôi coi đó là tấm gương phản chiếu tình hình chính trị - xã hội đương

thời cũng như tình hình Nho học và vị thế của Nho giáo trong điều kiện đất nước đứng trước những biến cố phức tạp Chính vì vậy, việc trân trọng những thành quả nghiên cứu của những người đi trước, lấy đó làm tài liệu tham khảo là điều chúng tôi luôn quan tâm trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ của mình

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG NGUYỄN ĐỨC ĐẠT

TRONG TÁC PHẨM NAM SƠN TÙNG THOẠI

2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Nghiên cứu về tư tưởng của bất cứ tác gia nào, ở bất cứ giai đoạn nào cần phải đề cập tới những biến động trong các lĩnh vực của đời sống xã hội có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp tới quá trình hình thành tư tưởng của họ Đây được coi là cơ sở để lý giải tính qui định, thậm chí là tất yếu dẫn tới sự hình thành các quan niệm, quan điểm của nhà tư tưởng ở một giai đoạn lịch sử nhất định

Nghiên cứu tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại cũng

không ngoại lệ Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX với sự xâm lược của thực dân Pháp và cuộc đấu tranh chống xâm lược của nhân dân ta, sau đó là những biến đổi bước đầu trong cơ cấu giai cấp ở Việt Nam và sự phân hóa giai cấp sâu sắc hơn, xuất hiện những giai tầng xã hội mới, cùng với đó là sự

ra đời những tư tưởng cải cách, canh tân đất nước tất thảy những điều này đều ảnh hưởng đến các quan điểm của Nguyễn Đức Đạt về triết học, tâm tính học, về

đạo trị quốc và thực thi chính sự được ông trình bày trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại

2.1.1 Về tình hình kinh tế, chính trị ở phương Tây và Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Thế kỷ XIX là thời kỳ có nhiều thay đổi trong quá trình phát triển lịch sử

xã hội loài người ở cả phương Tây, phương Đông và Việt Nam

Ở phương Tây, các nước tư bản mà đứng đầu là Anh, Pháp, Mỹ đến giữa thế kỷ XIX đã trở thành những đế quốc lớn mạnh, có nền kinh tế đạt tới mức độ phát triển cao “Luân Đôn trở thành một trung tâm thương mại với 80 vạn dân, là thành phố đầu tiên của châu Âu tiến lên con đường công nghiệp hóa và trở thành thị trường của thế giới” [81, tr.38]; hay nước Pháp là nước đứng hàng thứ hai trong nền kinh tế thế giới Sự chuyển biến này đã làm cho xã hội tư bản thay đổi