Năng lực làm chủ của người dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

Những vấn đề này đang đặt ra yêu cầu nghiên cứu cấp thiết, giải quyết những tồn tại vướng mắc về thể chế, rào cản về thể chất, tri thức, văn hóa nhằm phát huy tối đa năng lực làm chủ của

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

LÊ THỊ PHƯỢNG

NĂNG LỰC LÀM CHỦ CỦA NGƯỜI DÂN

TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY

LU ẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Mã số: 60 22 03 01

Đà Nẵng - 2019

Công trình được hoàn thành tại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ, ĐHĐN

Người hướng dẫn khoa học: TS Trịnh Sơn Hoan

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Triết học họp tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà

Nẵng vào ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Con người là chủ thể sáng tạo ra mọi giá trị vật chất và tinh thần, trở thành trung tâm trong mọi chiến lược phát triển của các

quốc gia, dân tộc trên thế giới Chăm lo phát triển năng lực con người trong các hoạt động sống, hoạt động xã hội chính trị, đảm bảo các quyền làm chủ của con người trong đời sống xã hội là mục tiêu nghiên cứu của các nhà khoa học chính trị nhằm tháo gỡ những ràng

buộc về thể chế, khai thác tiềm năng, khơi dậy tối đa năng lực làm

chủ của con người trong chinh phục khoa học công nghệ, tri thức, làm chủ đời sống, đó cũng là mục tiêu mà Đảng, Nhà nước ta đã và đang hướng tới

Ở nước ta, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định “xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân,

vì Nhân dân” là một trong những phương hướng chủ yếu, xuyên suốt

thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là tất cả vì con người, duy trì và phát huy bản

chất tốt đẹp của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Theo đó, Nhân dân là người làm chủ của đất nước, pháp luật được xây dựng trên cơ sở ý chí và nguyện vọng của Nhân dân, bảo vệ lợi ích chính đáng của mọi người dân, phát huy tính tối đa năng lực làm chủ của người dân Với

sự phát triển, từng bước hoàn thiện các thể chế pháp lý, luật pháp đã đạo điều kiện ngày càng tốt hơn để mọi người dân được bình đẳng, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ Mọi công dân

đều có quyền nâng cao trình độ nhận thức, tiếp cận tri thức mới, làm

chủ khoa học và công nghệ, biến khoa học kỹ thuật thành hành động

và kỹ năng, đáp ứng yêu cầu làm chủ đất nước trong thời đại mới

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, năng lực làm chủ của người dân ở Việt Nam hiện nay, nhìn chung, vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục như: năng lực nhận thức pháp luật chưa cao, thiếu chủ động trong tự nghiên cứu, tiếp cận luật pháp, dẫn đến tình trạng thiếu

am hiểu hoặc không làm chủ được hành vi và dễ bị lôi kéo, kích động vào các hoạt động vi phạm pháp luật Đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu luận giải, tìm kiếm các giải pháp nâng cao năng lực làm chủ của người dân trong điều kiện hiện nay Trong đó, vấn đề giải quyết mâu thuẫn giữa việc phát huy năng lực làm chủ của người dân với thực tế hoàn thiện thể chế pháp lý, pháp

luật đang diễn ra chậm, giải quyết mâu thuẫn giữa quyền và lợi ích

hợp pháp của người dân với thực tiễn công tác quản lý hành chính ở nước ta là một trong những khó khăn lớn, gây cản trở người dân trong việc tối ưu hóa năng lực làm chủ của mình Những vấn đề này đang đặt ra yêu cầu nghiên cứu cấp thiết, giải quyết những tồn tại vướng mắc về thể chế, rào cản về thể chất, tri thức, văn hóa nhằm phát huy tối đa năng lực làm chủ của người dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề“Năng lực làm chủ của người dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt

2 M ục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

2.1 Mục đích của đề tài:

Luận văn nghiên cứu năng lực làm chủ, đánh giá thực trạng

năng lực làm chủ của người dân, từ đó đề xuất một số giải pháp

nhằm nâng cao năng lực làm chủ của người dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ của đề tài:

Để thực hiện mục đích như trên, đề tài có một số nhiệm vụ sau:

- Thứ nhất là, làm rõ lý luận về năng lực làm chủ và lý luận nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

- Th ứ hai là, đánh giá thực trạng năng lực làm chủ của người

dân trong xây dựng nhà nước pháp quyển xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

- Thứ ba là, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực

làm chủ của người dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài:

Năng lực làm chủ của người dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu của đề tài:

Đề tài tập trung nghiên cứu làm rõ năng lực làm chủ của người dân Việt Nam (những người có đủ quyền công dân) trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận của đề tài:

- Đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương, đường lối của Đảng và chính

sách pháp luật của Nhà nước Việt Nam về con người và phát triển năng lực làm chủ của người dân Đề tài tiếp thu, kế thừa có chọn lọc những giá trị khoa học của các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến nội dung của đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu của đề tài:

- Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện

chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp: phân tích và tổng hợp, qui nạp và diễn dịch, đối chiếu,

so sánh… để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ mà đề tài đặt ra

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

5.1 Về mặt lý luận:

Đề tài hệ thống hóa được lý luận về năng lực làm chủ của người dân và vai trò của năng lực làm chủ trong xây dựng nhà nước pháp quyền Đề xuất được giải pháp có tính khả thi cho việc nâng cao năng lực làm chủ của người dân trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

5.2 V ề mặt thực tiễn:

Đề tài cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập và nghiên cứu các vấn đề liên quan đến dân chủ và nhà nước pháp quyền

6 K ết cấu luận văn

Trong các chuyên ngành nghiên cứu triết học, chính trị học

và các khoa học nói chung, vấn đề năng lực, năng lực làm cá nhân cũng như năng lực làm chủ của người dân đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học, các nhà nghiên cứu chính trị

trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho tác giả trong quá trình nghiên cứu đề tài này Trong quá trình chọn lọc, nghiên cứu, chúng

tôi tạm phân chia thành các nhóm chủ đề những nghiên cứu cơ bản

nhau sau:

- Nhóm các công trình nghiên c ứu lý luận về năng lực làm chủ

- Nhóm những công trình nghiên cứu về năng lực làm chủ

c ủa người dân

- Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn xây

d ựng năng lực làm chủ của người dân trong Nhà nước pháp quyền

CHƯƠNG 1

LÝ LU ẬN CHUNG VỀ NĂNG LỰC LÀM CHỦ CỦA NGƯỜI

DÂN VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1.1 NĂNG LỰC VÀ NĂNG LỰC LÀM CHỦ CỦA NGƯỜI

DÂN

1.1.1 Khái niệm năng lực

Thuật ngữ “năng lực” hay (competence) là một thuật ngữ

xuất phát từ nguồn gốc Latinh, bắt nguồn của nó là “competentia”

với nghĩa cơ bản là gặp gỡ Trong ngôn ngữ Anh, từ năng lực được

sử dụng với nhiều nghĩa khác nhau Điều đó phụ thuộc vào ngành

nghề, lĩnh vực nghiên cứu cũng như ngữ cảnh và trong từng tình

huống sử dụng cụ thể Chính vì như vậy mà người Anh nói riêng, các

nước sử dụng tiếng anh nói chung đã sử dụng một số từ thay thế để

nói về năng lực, ví dụ như: Competence, Ability, Capability,

Efficiency, Capacity, Potentiality, Aptitude… Tuy nhiên, thuật ngữ

được sử dụng phổ biến nhất vẫn là Competence (hoặc Competency)

Tùy vào góc độ tiếp cận mà có nhiều quan điểm khác nhau

về khái niệm năng lực Trên phương diện triết học, năng lực được

hiểu

“ theo nghĩa rộng là những đặc điểm tâm lý của cá thể điều

tiết hành vi của cá thể và cũng là điều kiện sống của cá thể

Hiểu theo nghĩa đặc biệt thì năng lực là toàn bộ những đặc

tính tâm lý của con người khiến cho nó thích hợp với một

hình thức hoạt động nghề nghiệp nhất định đã hình thành

trong lịch sử”, “năng lực của con người là sản phẩm của sự

phát triển xã hội”, nó “không những do hoạt động của bộ não quyết định mà trước hết là do trình độ phát triển của lịch sử

mà loài người đã đạt được Theo ý nghĩa đó thì năng lực của con người không thể tách rời với tổ chức lao động xã hội và

hệ thống giáo dục thích ứng với tổ chức đó”[62, tr.379] Trong quan điểm các nhà mácxít, năng lực con người được đặt trong tổng hòa về phẩm chất, nhân cách của cá nhân con người Theo đó, con người là một thể thống nhất giữa cái tự nhiên và xã hội

Tiếp tục kế thừa quan điểm của C Mác, V.I Lênin cho rằng, chỉ có thông qua các hoạt động trong thực tiễn, cá nhân mới phát lộ tài năng và những phẩm chất “kết hợp với năng lực hiểu biết về con người, với năng lực giải quyết những vấn đề tổ chức, thì mới có thể rèn luyện ra những nhà tổ chức lớn” [40, tr.94] Qua đây có thể thấy rằng, Lênin đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ trong xây dựng xã hội mới là phải chú tâm phát triển năng lực cho con người, nâng cao năng lực nhận thức cho người dân, năng lực tổ chức thực tiễn, năng lực hành động, năng lực lãnh đạo đối với đội ngũ lãnh đạo

Ở nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã đề cập nhiều đến năng lực cá nhân, trong đó năng lực của cán bộ lãnh đạo luôn được Người quan tâm nhắc nhở Giữa “đạo đức” và “tài năng”, Người cho rằng, năng lực chính là “tài năng” của con người Bên cạnh cái đức con người thì tài năng là một yếu tố không thể thiếu được của con người, đặc biệt là đối với người lãnh đạo Người nói: “người nào có đức mà không có tài thì cũng chẳng khác gì ông bụt ngồi trong chùa”, “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà

không có tài làm việc gì cũng khó” Mỗi cán bộ phải “chuyên”, phải có “tài”, có năng lực, trí tuệ, trình độ chuyên môn, có năng lực lãnh đạo, quản lý, có năng lực tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, Nhận thức rõ vai trò, tầm quan trọng của năng lực, Người đặc biệt chú trọng việc tuyển dụng

“những người có năng lực, có đạo đức vào gánh vác công việc to tát của quốc gia”[50, tr.132]

Thông qua những luận giải trên, năng lực có thể hiểu: Năng lực là tổng hợp các thuộc tính riêng có của cá nhân tạo thành khả năng đáp ứng yêu cầu thực tiễn đặt ra và bảo đảm cho những hoạt động đó đạt kết quả tối ưu

1.1.2 Năng lực làm chủ của người dân

Năng lực làm chủ của người dân có thể được hiểu là tổng hợp những thuộc tính riêng có về trí thức, thái độ và kỹ năng riêng có, tương đối ổn định của người dân tạo khả năng đáp ứng yêu cầu hoạt động nào đó của cá nhân và xã hội, bảo đảm cho hoạt động đó đạt kết quả tối ưu

1.2 NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1.2.1 Khái ni ệm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Mặc dù, lý luận về nhà nước pháp quyền đã được nghiên cứu

từ rất lâu nhưng cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm chung nhất

về nhà nước pháp quyền được thừa nhận bởi nhiều nhà nghiên cứu Các nhà nghiên cứu tùy theo góc độ nghiên cứu, nội dung, mục đích nghiên cứu mà đưa ra những khái niệm khác nhau về nhà nước pháp quyền Có người đưa ra khái niệm nhà nước pháp quyền trên cơ sở lý

luận, có người tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ cụ

thể, song có người đưa ra khái niệm trên cơ sở liệt kê các dấu hiệu đặc trưng của nó, cũng có người tiếp cận khái niệm này bằng cách phân tích mối quan hệ giữa khái niệm nhà nước pháp quyền với khái

niệm khác gần gũi

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa có thể hiểu là tổ

ch ức quyền lực công khai trong hệ thống chính trị của xã hội công dân, được xây dựng trên nền tảng các tư tưởng pháp lý tiến bộ của nhân lo ại như: công bằng, nhân đạo, dân chủ và pháp chế, nhằm đảm bảo những giá trị xã hội được thừa nhận chung của nền văn minh th ế giới – sự tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do của con người, sự ngự trị, tính tối cao của luật pháp trong các lĩnh vực sinh hoạt của xã hội, trong các lĩnh vực hoạt động nhà nước, sự phân công quyền lực và quyền làm chủ của nhân dân

1.2.2 B ản chất và đặc trưng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Một là, Nhà nước pháp quyền là biểu hiện tập trung của chế

độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, thể hiện quyền làm chủ của Nhân dân

Hai là, Nhà nước pháp quyền được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật

Ba là, Nhà nước pháp quyền tôn trọng, đề cao và đảm bảo quyền con người trong mọi lĩnh vực hoạt động của Nhà nước và xã hội Bốn là, quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền được

t ổ chức và thực hiện theo các nguyên tắc dân chủ: phân công quyền lực và kiểm soát quyền lực

Năm là, trong nhà nước pháp quyền, quyền lực nhà nước luôn được giới hạn trong các mối quan hệ: Nhà nước và kinh tế; Nhà nước và xã hội

Sáu là, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

1.2.3 Mối quan hệ giữa năng lực làm chủ của người dân với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Giữa năng lực làm chủ của người dân và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có mối quan hệ hữu cơ, gắn

bó mật thiết với nhau, đồng thời tác động lẫn nhau trong tiến trình xây dựng và phát triển nước ta theo định hướng xã hội chủ nghĩa Sự

hiện diện của năng lực làm chủ của người dân là một trong những tiêu chí cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Không thể xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền Việt Nam nếu không phát huy được năng lực làm chủ của người dân và thực hành dân chủ, bởi dân chủ là bản chất của Nhà nước pháp quyền, là đòi hỏi tất yếu, khách quan của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Mối quan hệ trên được biểu hiện như sau:

Một là, nâng cao năng lực làm chủ của người dân trong nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là đòi hỏi tất yếu, khách quan trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay,

nhằm bảo đảm bản chất Nhà nước

Hai là, nâng cao năng lực làm chủ của người dân là nhân tố

bảo đảm tính thượng tôn pháp luật trong Nhà nước pháp quyền

Ba là, Nhà nước pháp quyền hoàn thiện là điều kiện để năng

lực làm chủ đạt được sự tối ưu

Chương 2

TH ỰC TRẠNG NĂNG LỰC LÀM CHỦ CỦA NGƯỜI DÂN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 2.1 TH ỰC TRẠNG NĂNG LỰC LÀM CHỦ CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1.1 Th ực trạng năng lực nhận thức về quyền làm chủ và phương thức thực hiện quyền làm chủ của người dân trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Sau đổi mới, nhận thức về quyền làm chủ và phương thức

thực hiện quyền làm chủ của Đảng và nhân dân ta không ngừng được

cải thiện, điều đó thể hiện qua những thành tựu đã đạt được trên tất

cả các mặt đời sống xã hội Người dân ngày càng nhận thức đầy đủ hơn về tất yếu khách quan phải chung tay xây dựng nhà nước dân chủ và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy các quyền làm chủ của người dân trong cuộc sống thực tế

Kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, qua hơn 70 năm lãnh đạo đất nước và hơn 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng và Nhân dân ta đã không ngừng làm phong phú lý

luận về dân chủ xã hội chủ nghĩa và hoàn thiện các phương thức thực hiện quyền làm chủ của mình Dân chủ xã hội chủ nghĩa trở thành

mục tiêu cao cả mà toàn Đảng, toàn Nhân dân ta luôn hướng đến, quyết tâm biến điều đó thành hiện thực

Hiện nay, đại đa số người dân đều cảm nhận được tính ưu

việt của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, không ảo tưởng kỳ vọng ở hoàn thiện chế độ dân chủ của nước ta bằng một chế độ “đa