Thực trạng và giải pháp đẩy mạnh thị trường sách điện tử tại việt nam

Musto 2010 đưa ra trong cuốn sách “The Oxford Companion to the Book”: Sách điện tử là xuất bản phẩm thể hiện dưới định dạng số; được sản xuất, xuất bản và có thể đọc bằng máy tính hoặc

Trang 1

Hoi Can Su FTU Hoi Can Su FTU Hoi Can Su FTU

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ

***

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH THỊ TRƯỜNG SÁCH ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM

Họ và tên sinh viên : Nguyễn Duy Đức

Trang 2

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Kết cấu của đề tài 3

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ SÁCH ĐIỆN TỬ 4

1.1 Sách điện tử 4

1.1.1 Khái niệm và đặc trưng của sách điện tử 4

1.1.2 Phân loại sách điện tử 5

1.1.3 Các định dạng phổ biến của sách điện tử 6

1.1.4 Lịch sử hình thành và phát triển của sách điện tử 9

1.2 Thị trường sách điện tử 11

1.2.1 Khái niệm và cấu trúc thị trường 11

1.2.2 Khái niệm thị trường sách điện tử 12

1.3 Ưu thế và hạn chế của sách điện tử so với sách in 13

1.3.1 Ưu thế 13

1.3.2 Hạn chế 16

1.4 Thực trạng thị trường sách điện tử trên thế giới 18

1.4.1 Tổng quan về thị trường sách điện tử trên thế giới 18

1.4.2 Thực trạng thị trường sách điện tử tại một số quốc gia trên thế giới 20

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG SÁCH ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM 25 2.1 Thực trạng phát triển của thị trường sách điện tử Việt Nam 25

2.1.1 Nguồn cung sách điện tử 25

2.1.2 Nhu cầu sách điện tử 32

2.1.3 Giá cả sách điện tử trên thị trường 36

2.1.4 Ứng dụng sách điện tử trong giáo dục phổ thông 37

2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến thị trường sách điện tử tại Việt Nam 38

2.2.1 Chính sách pháp luật của Nhà nước 38

2.2.2 Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và thiết bị số 40

2.2.3 Đặc điểm kinh tế - văn hóa – xã hội 43

2.3 Phân tích, đánh giá những khó khăn còn tồn tại của thị trường sách điện tử Việt Nam 46

Trang 3

2.3.2 Sự thiếu đầu tư của nhà nước và các doanh nghiệp 47

2.3.3 Thói quen đọc sách của người tiêu dùng 48

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH THỊ TRƯỜNG SÁCH ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM 50

3.1 Xu hướng phát triển thị trường sách điện tử tại Việt Nam 50

3.2 Nhóm giải pháp vĩ mô 52

3.2.1 Hoàn thiện hệ thống pháp luật 52

3.2.2 Cải tiến hệ thống cơ sở hạ tầng 54

3.2.3 Nâng cao nhận thức xã hội 55

3.3 Nhóm giải pháp vi mô 57

3.3.1 Giải pháp về sản phẩm 58

3.3.2 Giải pháp về thị trường 59

3.3.3 Giải pháp về quảng bá 60

KẾT LUẬN 62

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

PHỤ LỤC 65

Phụ lục 1: Bảng số liệu doanh thu toàn cầu của thị trường sách điện tử theo từng khu vực giai đoạn 2009 – 2013 và dự báo đến 2016 65

Phụ lục 2: Bảng câu hỏi khảo sát nhu cầu và thực trạng sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng Việt Nam 66

Phụ lục 3: Danh sách người được hỏi 69

Phụ lục 4: Kết quả khảo sát: Nhu cầu và thực trạng sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng 73

Trang 4

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội

SEO Search Engine Optimization Tối ƣu hóa công cụ tìm kiếm

Trang 5

DANH MỤC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH VẼ

Bảng 1.1 Danh sách các máy đọc sách điện tử và định dạng riêng của mỗi thiết bị 6 Hình 1.1 Quy trình xuất bản sách in truyền thống tại Việt Nam 14 Biểu đồ 1.1 Doanh thu toàn cầu của thị trường sách điện tử theo từng khu vực giai đoạn 2009 – 2013 và dự báo đến 2016 18 Biểu đồ 1.2 Doanh thu thị trường sách điện tử tại Hoa Kỳ giai đoạn 2008 – 2013 và

dự báo đến 2018 21 Biểu đồ 1.3 Tỷ lệ dân số Hoa Kỳ sở hữu thiết bị đọc sách điện tử giai đoạn từ tháng 3/2009 đến tháng 1/2014 22 Hình 2.1 Giao diện ứng dụng Alezaa Premium sử dụng trên máy tính bảng Apple iPad 28 Bảng 2.1 So sánh đặc điểm của các Nhà cung cấp sách điện tử lớn tại thị trường Việt Nam 30 Biểu đồ 2.1 Số lượng sách một người được khảo sát đọc trong vòng 12 tháng gần đây 34 Biểu đồ 2.2 Tỷ lệ số người đã từng mua và sử dụng sách điện tử có bản quyền 35 Biểu đồ 2.3 Số lượng tên miền vn lũy kế qua các năm và tỷ lệ tăng trưởng giai đoạn 2000 – 2014 40 Bảng 2.2 10 quốc gia có số lượng đăng ký tên miền lớn nhất châu Á tháng 9/2014 41 Biểu đồ 2.4 Tỷ lệ số người sử dụng thiết bị kết nối internet tại Việt Nam giai đoạn

2013 – 2014 44 Biểu đồ 2.5 Tỷ lệ người dùng thực hiện các hoạt động trực tuyến (ít nhất mỗi tháng

1 lần) tại Việt Nam năm 2014 45

Trang 6

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trải qua lịch sử hàng ngàn năm phát triển, sách luôn đóng một vai trò không thể thiếu đối với đời sống tinh thần của con người Sách vừa là một công cụ để lưu trữ và truyền đạt kiến thức, thông tin từ thế hệ này qua thế hệ khác, vừa là một món quà mang nhiều giá trị của cuộc sống Có thể nói sách đã đóng góp một phần không nhỏ trong việc xây dựng nên xã hội loài người như hiện nay

Mang trong mình giá trị to lớn như vậy, trong suốt chiều dài lịch sử, sách luôn được loài người trân trọng và tìm cách cải tiến, phát triển để ngày một hoàn thiện hơn Từ buổi sơ khai khi những cuốn sách được làm từ các vật liệu thô sơ như

đá, thẻ tre, mai rùa,… cho đến khi giấy và công nghệ in ấn được ra đời, lịch sử phát triển của sách đã trải qua nhiều cột mốc quan trọng, ngày càng trở nên phổ biến và gắn bó với con người hơn Tuy nhiên sự phát triển này chưa hề dừng lại tại đó Cuộc cách mạng công nghệ thông tin trên thế giới vào cuối thế kỷ XX đã tạo ra một diện mạo mới cho toàn bộ các mặt của đời sống xã hội, và lĩnh vực xuất bản cũng không phải là ngoại lệ Việc ứng dụng những tiến bộ của công nghệ thông tin vào ngành xuất bản đã tạo ra một sản phẩm mới với những ưu thế chưa sản phẩm truyền thống nào có được, đó chính là “sách điện tử” Nếu chỉ khoảng mười năm trước, khái niệm “sách điện tử” còn vô cùng lạ lẫm với nhiều người đọc, thì hiện tại sản phẩm này đã chiếm một phần không thể thiếu trong nền công nghiệp xuất bản của thế giới Đi đôi với sự phát triển của công nghệ, sách điện tử cũng đang có những bước tiến nhanh chóng nhưng cũng vô cùng vững chắc trong cuộc cạnh tranh thị trường với sản phẩm sách giấy truyền thống Những năm vừa qua đã chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ về cả doanh số và doanh thu eBook tại nhiều quốc gia, và xu hướng này được dự báo vẫn sẽ còn tiếp tục trong tương lai

Tuy nhiên tại Việt Nam, sách điện tử còn là một lĩnh vực mới mẻ và chưa thực sự phổ biến rộng rãi Ngành xuất bản điện tử còn đang trong giai đoạn hình thành và có những bước đi đầu tiên Tuy được đánh giá là một thị trường mới mẻ và đầy hứa hẹn cho các doanh nghiệp, nhưng chỉ sau một quãng thời gian ngắn trở nên sôi động vào những năm 2011 – 2012, thị trường eBook lại dần đi vào trầm lắng và

Trang 7

chững lại cho đến hiện nay Ước tính doanh thu của sách điện tử hiện nay chỉ bằng 1% tổng giá trị doanh thu từ thị trường xuất bản tại Việt Nam

Vậy thực trạng thị trường sách điện tử hiện nay ở Việt Nam đang ra sao? Những khó khăn, cản trở nào đã khiến Việt Nam không đi cùng xu hướng với sự phát triển của thị trường các quốc gia khác trên thế giới? Và giải pháp nào cho nhà nước và các đơn vị doanh nghiệp để giải quyết các thực trạng đó, góp phần thúc đẩy

sự phát triển của sách điện tử trong nước?

Để trả lời được các câu hỏi trên cần có một sự nghiên cứu một cách đầy đủ

và toàn diện về thị trường eBook Việt Nam, qua đó rút ra kinh nghiệm và bài học

cho các doanh nghiệp trong nước Đó chính là lý do người viết chọn đề tài: “Thực

trạng và giải pháp đẩy mạnh thị trường sách điện tử tại Việt Nam” làm nội dung

nghiên cứu trong bài khóa luận của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về thị trường sách điện tử hiện nay ở Việt Nam, mục đích cơ bản của bài khóa luận bao gồm:

Thứ nhất, đưa ra cái nhìn tổng quan về sách điện tử, tìm hiểu những vấn đề

chung nhất, từ đó đưa ra được những ưu thế và hạn chế của sản phẩm này Đồng thời nguyên cứu một cách chung nhất về thực trạng ngành xuất bản điện tử trên thế giới và một vài quốc gia nổi bật

Thứ hai, nghiên cứu thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng đến thị trường

sách điện tử ở Việt Nam, rút ra những khó khăn, tồn tại mà thị trường Việt Nam những còn gặp phải

Thứ ba, từ việc nắm bắt được xu thế phát triển của thị trường sách điện tử

trên thế giới và tại Việt Nam, người viết đề xuất một vài giải pháp vĩ mô và vi mô nhằm thúc đẩy thị trường Việt Nam phát triển

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các yếu tố trong thị trường sách điện

tử tại Việt Nam và trên thế giới, trong đó đặc biệt chú trọng đến những khó khăn chưa giải quyết được ở thị trường Việt Nam

Trang 8

Phạm vi nghiên cứu:

- Về mặt nội dung: khóa luận tập trung nghiên cứu thực trạng của thị trường sách điện tử ở Việt Nam và đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển của thị trường

- Về mặt thời gian: Những tư liệu, số liệu dẫn chiếu trong đề tài là những tư liệu, số liệu được tập hợp trong khoảng thời gian 2008 – 2014

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận này, người viết đã sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu bao gồm: phương pháp nghiên cứu tổng hợp, phân tích, thống kê,

hệ thống hóa, diễn giải

Bên cạnh đó, để có một cái nhìn cụ thể về thực trạng và nhu cầu sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng, người viết cũng sử dụng phương pháp điều tra, sử dụng bảng hỏi (Xem nội dung bảng hỏi tại Phụ lục 2), đã thu được 140 phản hồi (Xem danh sách người trả lời tại Phụ lục 3) và rút ra được 8 kết luận (Xem kết quả điều tra tại Phụ lục 4)

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài mục lục, danh mục bảng biểu và hình vẽ, lời nói đầu, kết luận và phụ lục thì nội dung đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung về sách điện tử

Chương 2: Thực trạng thị trường sách điện tử tại Việt Nam

Chương 3: Giải pháp đẩy mạnh thị trường sách điện tử tại Việt Nam

Do đây là một đề tài tương đối mới về một thị trường còn đang trong giai đoạn phát triển tại Việt Nam, thời gian nghiên cứu có hạn và hiểu biết cá nhân còn hạn chế nên khóa luận khó tránh khỏi những thiếu sót Người viết rất mong nhận được những nhận xét, ý kiến đóng góp quý báu để đề tài được hoàn thiện hơn

Trân trọng cảm ơn!

Trang 9

CHƯƠNG 1:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ SÁCH ĐIỆN TỬ 1.1 Sách điện tử

1.1.1 Khái niệm và đặc trưng của sách điện tử

Hiểu chính xác được định nghĩa về sách điện tử sẽ tạo tiền đề lớn giúp con người có thể tận dụng được tối đa các lợi thế và cơ hội mà sản phẩm này mang lại Sách điện tử vẫn đang chỉ là một xuất bản phẩm còn non trẻ, lại bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi từng ngày của công nghệ, do đó khái niệm của nó vẫn đang trong quá trình hoàn thiện Điều đó dẫn tới hiện nay còn tồn tại nhiều khái niệm về sách điện tử, nhưng hầu hết các định nghĩa đó đều không có quá nhiều điểm khác biệt

Một trong những khái niệm khái quát được đầy đủ nhất các đặc điểm đặc trưng của khái niệm này là định nghĩa được Eileen Gardiner và Ronald G Musto

(2010) đưa ra trong cuốn sách “The Oxford Companion to the Book”: Sách điện tử

là xuất bản phẩm thể hiện dưới định dạng số; được sản xuất, xuất bản và có thể đọc bằng máy tính hoặc các thiết bị điện tử khác Sách điện tử có thể được tiếp thu bằng thị giác hoặc thính giác Các thành phần có thể bao gồm: văn bản và đa phương tiện (hình ảnh, âm thanh, đoạn phim, đồ họa…) (Eileen Gardiner và Ronald G

Musto, 2010)

Cuốn từ điển Oxford xuất bản tháng 4 năm 2010 cũng định nghĩa một cách

ngắn gọn: Mô ̣t phiên bản điê ̣n tử của một cuốn sách in có thể đọc được trên máy tính cá nhân hay một thiết bi ̣ cầm tay được thiết kế cho mục đích này Thậm chí đôi

khi sách điện tử cũng được hiểu là một thiết bị đặc biệt để đọc phiên bản điện tử

của sách in (Oxford University, 2010)

Tại Việt Nam, luật Xuất bản đã được Quốc hội ban hành trước đó vào các năm 1993 và 2004, nhưng đến khi luật Xuất bản năm 2012 được thông qua, một khái niệm cụ thể về “xuất bản phẩm điện tử” mới được quy định cụ thể, khoản 9

điều 4 luật này đưa ra: Xuất bản phẩm điện tử là xuất bản phẩm quy định tại các

điểm a, c, d, đ khoản 4 Điều này được định dạng số và đọc, nghe, nhìn bằng phương tiện điện tử

Trong đó, tại khoản 4 điều này quy định: Xuất bản phẩm là tác phẩm, tài liệu

về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục và đào tạo, khoa học, công nghệ, văn

Trang 10

học, nghệ thuật được xuất bản thông qua nhà xuất bản hoặc cơ quan, tổ chức được cấp giấy phép xuất bản bằng các ngôn ngữ khác nhau, bằng hình ảnh, âm thanh và được thể hiện dưới các hình thức sau đây:

a) Sách in;

b) Sách chữ nổi;

c) Tranh, ảnh, bản đồ, áp-phích, tờ rời, tờ gấp;

d) Các loại lịch;

đ) Bản ghi âm, ghi hình có nội dung thay sách hoặc minh họa cho sách

Cuối cùng, tại khoản 10 cũng nêu rõ: Phương tiện điện tử là phương tiện

hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện từ hoặc công nghệ tương tự quy định tại khoản 10 Điều 4 của Luật giao dịch điện tử

Tổng quát lại, vì cũng là một loại sách nên sách điện tử vừa mang những đặc điểm của sách in truyền thống, và đồng thời cũng có những đặc điểm riêng:

1.1.2 Phân loại sách điện tử

Có nhiều cách phân loại sách điện tử nhưng thông thường người ta dựa vào cách thức lưu trữ và phát hành chúng Sách điện tử có thể được chia thành 2 loại: sách điện tử phát hành trực tuyến (online) và sách điện tử phát hành đoạn tuyến (offline) (Trần Thị Thu, 2012)

- Sách điện tử phát hành trực tuyến là các tập tin dạng số, được lưu trữ trên các server và thể hiện trên các website, để đọc hoặc tải được loại sách điện tử này người sử dụng phải kết nối với mạng Internet

- Sách điện tử phát hành đoạn tuyến cũng là những tập tin dạng số nhưng được lưu trữ trên các thiết bị điện tử (USB, ổ cứng), thiết bị từ (đĩa mềm) hoặc quang học (đĩa CD)… Người sử dụng chỉ cần có thiết bị chuyên dụng để đọc sách chứ không cần phải kết nối Internet

Trang 11

1.1.3 Các định dạng phổ biến của sách điện tử

Sách điện tử có thể được lưu thành nhiều các định dạng tệp khác nhau, mỗi định dạng lại có những ưu điểm và nhược điểm riêng Thực tế các nhà sản xuất eReader lại tự tạo ra những định dạng sách điện tử riêng phục vụ cho sản phẩm của mình

Bảng 1.1 Danh sách các máy đọc sách điện tử

và định dạng riêng của mỗi thiết bị Máy đọc sách

Amazon Kindles

và Kindle Fire

AZW, AZW3, PDF, TXT, non-DRM MOBI, PRC

Máy đọc sách Kindle và máy tính bảng Kindle Fire là 2 sản phẩm được sản xuất và phân phối bởi Amazon.com, lần lượt ra mắt vào tháng 11/2007 và tháng 9/2011 Amazon không tiết lộ doanh thu bán sản phẩm của mình

Các thiết bị Kindle không hỗ trợ định dạng EPUB như nhiều thiết

bị khác, mà thiết kế định dạng của riêng mình: AZW và sau đó là AZW3 Các định dạng phổ biến như TXT, PDF có thể đọc được trên thiết bị nhưng gặp nhiều hạn chế

Barnes & Noble

Trang 12

2011

Ngoài việc hỗ trợ đọc các định dạng sách điện tử phổ biến là EPUB và PDF, cả 2 thiết bị này đều hoạt động trên nên tảng hệ điều hành Android, do đó có thể

sử dụng nhiều ứng dụng khác của Android

Apple iPad EPUB, IBA, PDF

iPad là thiết bị máy tính bảng được Tập đoàn Apple sản xuất và phân phối bắt đầu từ tháng 4/2010 Các thế hệ mới nhất (iPad Air 2 và iPad Mini 3) được ra mắt thị trường vào tháng 10/2014 Tính đến đầu năm 2015, đã có tổng cộng hơn 250 triệu sản phẩm iPad được bán ra (Jacob Kastrenakes, 2015)

iPad cho phép người dùng download ứng dụng iBooks để mua và đọc các nội dung có định dạng EPUB hoặc tương tự từ cửa hàng iBookstore của Apple Bên cạnh đó, cả hai đối thủ cạnh tranh lớn của hãng là Amazon.com và Barnes & Noble đều có ứng dụng đọc sách tích hợp trên iPad

Sony Reader EPUB, PDF, TXT, RTF,

DOC, BBeB

Sony Reader là thiết bị đọc sách điện tử đầu tiên ứng dụng công nghệ giấy điện tử, được Sony đưa

Trang 13

ra thị trường từ tháng 9/2006 Đến nay đã có 10 thế hệ Sony Reader được sản xuất

Các sản phẩm của Sony cũng hỗ trợ những định dạng phổ biến được sử dụng

Kobo eReader,

Kobo Touch,

và Kobo Arc

EPUB, PDF, TXT, RTF, HTML, CBR, CBZ

Đây là các thiết bị máy đọc sách điện tử và máy tính bảng sản xuất bởi tập đoàn Kobo, trụ sở đặt tại Toronto, Canada

FB2.ZIP, TXT, DJVU, HTM, HTML, DOC, DOCX, RTF, CHM, TCR, PRC (MOBI)

PocketBook là tên một công ty đa quốc gia được thành lập năm

2007, có trụ sở đặt tại Thụy Sĩ Các sản phẩm của hãng bao gồm máy đọc sách điện tử tích hợp công nghệ giấy điện tử và máy tính bảng trên nền hệ điều hành Android

PocketBook cho phép các thiết bị của mình hỗ trợ rất nhiều các định dạng sách điện tử khác nhau

Nguồn: tổng hợp của người viết, 2015

Một vài định dạng phổ biến nhất của sách điện tử bao gồm:

- DOC (Document): đây là định dạng phổ biến và đơn giản nhất dành cho sách điện tử, được phát triển dành cho phần mềm soạn thảo Microsoft Word Định dạng này có thể chứa văn bản, hình ảnh, bảng biểu, và có thể dễ dàng sao chép hay chia

sẻ nội dung trong đó Sự thuận tiện này khiến cho DOC trở thành định dạng phổ biến nhất hiện nay, tuy nhiên lại mang tính bảo mật không cao

Cách tốt nhất để đọc sách điện tử mang định dạng DOC là sử dụng Microsoft Word, tuy nhiên cũng có nhiều phần mềm khác có thể đọc được định dạng này Từ

Trang 14

năm 2007, Microsoft đã cung cấp ra thị trường định dạng DOCX, giúp việc lưu trữ nội dung trở nên tốt hơn và giảm dung lượng tệp

- PDF (Portable Document Format): định dạng này được phát hành bởi Tập đoàn Adobe Systems vào năm 1993 Tệp PDF có thể được tạo ra bởi phần mềm Adobe Acrobat và đọc bởi Adobe Reader PDF trở nên phổ biến trong ngành xuất bản bởi đặc trưng dễ sử dụng của nó, lại có thể thích hợp với tất cả các định dạng font chữ, hình ảnh được sử dụng

- OEB (Open E-book) là tên viết tắt của định dạng OEBPS (Open eBook Publication Structure) Đây là một định dạng sách đơn giản được phát triển và sử dụng chính bởi Softbook nhưng cũng có thể đọc được trên nhiều thiết bị khác như Sony Reader, Barnes & Noble Nook, Kobo eReader

- EPUB (Electronic Publication) là một chuẩn định dạng sách điện tử miễn phí với mã nguồn mở, được phát triển bởi Diễn đàn Xuất bản số Thế giới (IDPF) Nhờ

sự đơn giản và dễ sử dụng của nó, EPUB được sử dụng rộng rãi trong ngành xuất bản điện tử trên thế giới, thay thế dần chuẩn định dạng OEB cũ

Ngoài ra, các định dạng phổ biến khác có thể kể đến bao gồm: TXT (plain text), AZW (Amazon Whispernet), RTF (Rich Text Format), HTML (HyperText Markup Language)…

1.1.4 Lịch sử hình thành và phát triển của sách điện tử

Đến nay, cuốn sách nào là cuốn sách điện tử đầu tiên trên thế giới vẫn còn là một vấn đề gây tranh cãi Mặc dù đã có một vài phiên bản eBook dưới dạng thô sơ được sản xuất ra trước đó, giới xuất bản vẫn công nhận rộng rãi rằng người tạo ra cuốn sách điện tử đầu tiên là Michael Stern Hart, một nhà văn người Mỹ Ngày 4/7/1971, dưới sự cho phép của người điều hành siêu máy tính Xerox Sigma V tại trường đại học Illinois, Michael Hart, khi đó mới chỉ là một sinh viên, đã viết ra cuốn sách điện tử đầu tiên trong lịch sử, đó đơn giản chỉ là một bản đánh máy lại Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ (Micheal Hart, 2010)

Từ thành công bước đầu đó, ông tiếp tục thực hiện và phát triển một dự án nhằm tạo ra các phiên bản số của các cuốn sách đã hết thời hạn bảo vệ tác quyền

Dự án được đặt tên là Dự án Gutenberg, theo tên cha đẻ của nghề in tại châu Âu Hiện nay, mặc dù Michael Hart đã qua đời vào năm 2011, dự án vẫn được tiếp tục

Trang 15

phát triển và là nơi lưu trữ của hơn 100.000 cuốn sách điện tử, với hơn 3 triệu lượt tải về mỗi tháng

Năm 1993, tiểu thuyết Host của nhà văn nổi tiếng người Anh Peter James trở thành cuốn tiểu thuyết điện tử đầu tiên trên thế giới khi tác giả cho lưu trữ và xuất bản trên 2 chiếc đĩa mềm Khi mới xuất hiện, báo chí đã chỉ trích mạnh mẽ hành động này của Peter James và cho rằng hành động này sẽ giết chết lĩnh vực tiểu thuyết nói riêng và ngành văn học nói chung Tuy nhiên, phiên bản số của cuốn tiểu thuyết này đã bán được 12.000 bản trên toàn thế giới, một trong số đó hiện nay được trưng bày tại Bảo tàng Khoa học ở thành phố London, Vương quốc Anh (Alison Flood, 2014)

Tháng 10/2004, Google công bố dự án Google Print, sau này đổi tên là Google Books Đây là một dự án thư viện điện tử toàn cầu khổng lồ, cho phép người dùng tìm kiếm và truy cập toàn bộ các đầu sách và tạp chí Google đã số hóa

và lưu trữ trong cơ sở dữ liệu của mình Tuy gặp phải nhiều ý kiến trái chiều, Google Print khi hoàn thiện được đánh giá là sẽ đánh dấu một bước tiến lớn trong

sự phát triển của lĩnh vực sách điện tử, giúp tất cả người dùng internet có thêm một nguồn tiếp cận sách và tài liệu một cách hiệu quả hơn Theo số liệu do Google cung cấp vào tháng 4 năm 2013, số lượng đầu sách được số hóa và lưu trữ đã lên đến con

số 30 triệu, trong tổng số 130 triệu đầu sách đã được xuất bản trong suốt lịch sử nhân loại (Google Inc., 2015)

Bên cạnh đó, sự phát triển của các thiết bị chuyên dụng cũng đóng góp không nhỏ vào sự tăng trưởng chung của lĩnh vực sách điện tử Không chỉ dừng lại

ở việc phát triển các ứng dụng đọc sách trên hệ điều hành máy tính, từ những năm

1990, các hãng điện tử như Sony cũng bắt tay vào nghiên cứu và sản xuất các thiết

bị điện tử chuyên dụng dành riêng cho việc đọc sách Nhưng phải đến năm 2007, việc Amazon.com phát hành thiết bị đọc sách nổi tiếng Kindle của hãng, hay tập đoàn Apple tung ra máy tính bảng iPad vào tháng 1/2010 đã gây ảnh hưởng mạnh

mẽ và làm thay đổi hoàn toàn cách đọc sách của người tiêu dùng Theo báo cáo của Forbes, số lượng thiết bị Kindle được bán ra đạt đến đỉnh cao vào năm 2011 với khoảng 13,44 triệu thiết bị được bán ra

Trang 16

Tháng 7/2010, một trong những website bán sách lớn nhất thế giới: Amazon.com công bố lần đầu tiên trong lịch sử số lượng sách điện tử bán ra thông qua thiết bị đọc sách Kindle của hãng đã vượt qua doanh số sách in truyền thống, với tỉ lệ 143 cuốn eBook cho mỗi 100 sách bìa cứng được bán ra trong vòng 3 tháng gần nhất Đây là một cột mốc đáng nhớ của thị trường sách điện tử, khi mà Amazon.com cho biết vào thời điểm đó hãng mới đưa eBook ra thị trường được 33 tháng, so sánh với 15 năm kinh doanh sách in truyền thống của mình

Tại Việt Nam, vào tháng 3/1996, đĩa CD-ROM Những ngôi chùa nổi tiếng

Việt Nam chứa đựng 2.200 bức ảnh màu tư liệu, giới thiệu về 300 ngôi chùa tọa lạc

tại khắp 45 tỉnh thành của Việt Nam (vào thời điểm năm 1996) được xuất bản Đây

là thành quả lao động không ngừng nghỉ suốt 15 năm của nhiếp ảnh gia - giảng viên trường Nghệ thuật TP.HCM Võ Văn Tường CD-ROM này được xem như sách điện tử đầu tiên tại Việt Nam, người xem có thể dò tìm địa chỉ cần thiết theo địa phương, theo vần chữ cái từ A - Z, theo niên đại hoặc theo tư liệu ảnh - một trật tự

mà sách bình thường không thể sắp xếp được

Nhìn chung, tuy chỉ với hơn 40 năm hình thành và phát triển, nhờ sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kĩ thuật, thị trường sách điện tử đã tăng trưởng một cách mạnh mẽ và dần khẳng định được nhiều ưu thế của mình trước sách in truyền thống

1.2 Thị trường sách điện tử

1.2.1 Khái niệm và cấu trúc thị trường

Nếu hiểu theo nghĩa đen, thị trường là nơi mua bán hàng hóa, là nơi gặp gỡ

để tiến hành hoạt động mua bán tiền tệ giữa người bán và người mua Tuy nhiên, không thể coi thị trường là các cửa hàng, các chợ, mặc dù những nơi đó là nơi mua bán hàng hoá

Thị trường bao gồm người bán và người mua Vì thế, có thể hiểu thị trường

là tập hợp những người bán và người mua tác động qua lại với nhau, dẫn đến khả năng trao đổi Trong kinh tế học có một số định nghĩa thị trường khác nhau Ta có

thể gặp một khái niệm theo nghĩa rộng: “thị trường là sự biểu thị quá trình mà nhờ

đó các quyết định của các hộ gia đình về việc tiêu dùng các hàng hóa khác nhau, các quyết định của các hãng về việc sản xuất cái gì và như thế nào, các quyết định của công nhân về làm việc bao lâu và cho ai được điều hòa bởi sự điều chỉnh giá.”

Trang 17

Bên cạnh đó cũng tồn tại một khái niệm thị trường khác: “thị trường là một

tập hợp các thỏa thuận mà thông qua đó người bán và người mua tác động qua lại với nhau để trao đổi một cái gì đó khan hiếm.”

Các khái niệm thị trường nêu trên đều cho thấy đó là một khái niệm trừu tượng, không gắn với không gian và thời gian Bất cứ khi nào, bất cứ nơi đâu, có giao dịch diễn ra là có thị trường (Cao Thúy Xiêm, 2012, trang 148)

Còn hiểu theo góc độ Marketing, thuật ngữ thị trường được dùng để ám chỉ

một nhóm khách hàng có nhu cầu và mong muốn nhất định Bởi mặc dù tham gia thị trường phải có cả người bán và người mua nhưng những người làm Marketing lại coi người bán hợp thành ngành sản xuất cung ứng, còn người mua mới hợp thành thị trường

Do đó, hiểu một cách tổng quát, thị trường là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu của một loại hàng hóa, dịch vụ hay một đối tác có giá trị (thị trường sức lao động, thị trường tiền tệ), qua đó người mua và người bán tự tìm đến với nhau qua trao đổi, thăm dò, tiếp xúc để nhận lời giải đáp mà mỗi bên cần biết

Các nhà kinh tế căn cứ vào các tiêu thức bao gồm: số lượng người bán (hoặc người mua), sản phẩm, sức mạnh thị trường, rào cản gia nhập và cạnh tranh phi giá

để chia ra các cấu trúc thị trường sau:

- Cạnh tranh hoàn hảo: có rất nhiều người bán và người mua

- Độc quyền thuần túy: chỉ có một người bán – độc quyền bán, hoặc chỉ có một người mua – độc quyền mua

- Cạnh tranh độc quyền: có nhiều người bán (hoặc mua) có một mức độ độc quyền nào đó

- Độc quyền tập đoàn: chỉ có một số người bán (người mua)

1.2.2 Khái niệm thị trường sách điện tử

Từ việc định nghĩa thị trường, khái niệm của thị trường sách điện tử được

hiểu một cách đơn giản “là mối quan hệ giữa tổng số cung và tổng số cầu của sách

điện tử”

Trong đó, nguồn cung trên thị trường đến từ các NXB, đơn vị doanh nghiệp cung cấp sản phẩm sách đã được số hóa, hay cũng có thể là các cá nhân, tổ chức sản xuất và phân phối sách điện tử một cách tự phát Cầu của thị trường sách điện tử

Trang 18

đến từ các tổ chức, cá nhân có nhu cầu trực tiếp, hoặc các đơn vị trung gian như thư viện, trường học…

Có thể xem xét thị trường sách điện tử hiện nay tại Việt Nam và trên thế giới đang tồn tại dưới cấu trúc thị trường cạnh tranh độc quyền với các đặc trưng:

- Nhiều người bán: thị trường có tương đối nhiều người bán nhỏ, bao gồm các NXB và công ty phát hành sách điện tử Sản phẩm sách điện tử của mỗi người bán gần giống nhau nhưng vẫn có những điểm khác biệt riêng Các hãng có thị phần không quá lớn và không cảm thấy có sự phụ thuộc vào nhau

- Khác biệt hóa sản phẩm: xuất bản phẩm điện tử của mỗi hãng lại có những điểm khác biệt riêng về thể loại, nội dung, chất lượng, hệ thống phần cứng và phần mềm đi kèm, danh tiếng của hãng…

- Gia nhập dễ dàng: tuy vẫn có những rào cản về tài chính và pháp lý khi hãng mới muốn gia nhập thị trường như: giấy phép xuất bản, vốn đầu tư hệ thống thiết bị số hóa sách, hệ thống phần mềm và bảo mật… nhưng rào cản này không quá lớn, các hãng nhỏ vẫn có khả năng tham gia vào thị trường này

Trong quá trình nghiên cứu thị trường sách điện tử cần có cái nhìn tổng quan

về thị trường sách và mối liên quan với sản phẩm thay thế là sách giấy truyền thống,

do thị trường sách điện tử là một phần nhỏ, chưa tách rời ra khỏi thị trường sách nói chung

Cuối cùng, sự phát triển của thị trường sách điện tử cũng có mối liên quan mật thiết tới thị trường thiết bị điện tử đọc sách chuyên dụng, vì chúng là hai hàng hóa bổ sung

1.3 Ưu thế và hạn chế của sách điện tử so với sách in

1.3.1 Ưu thế

1.3.1.1 Vấn đề phát hành và mua bán sách

Để xuất bản một cuốn sách in truyền thống, tác giả và nhà xuất bản thông thường phải trải qua một quy trình phức tạp bao gồm 6 bước, thời gian kéo dài trong vòng 3 - 6 tháng với chi phí sản xuất một đầu sách trọn gói lên tới 80 – 100 triệu đồng

Trang 19

Hình 1.1 Quy trình xuất bản sách in truyền thống tại Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp của người viết, 2015

Tuy nhiên đối với mô hình sách điện tử, bất kì cá nhân, tổ chức nào cũng có thể tự xuất bản sách một cách nhanh chóng với chi phí thấp So với quy trình sản xuất sách truyền thống ở trên, eBook sau khi hoàn thành một số công đoạn cần thiết

có thể lập tức đưa ra thị trường Đặc biệt trong môi trường internet hiện nay, khi các công cụ phục vụ cho việc sản xuất sách điện tử đều có sẵn, cùng với các kênh phân phối có quy mô rộng lớn và luôn sẵn sàng hoạt động, cuốn sách có thể được xuất bản và lan truyền một cách ngay tức thời

Bên cạnh lợi thế về thời gian, chi phí về vật chất và phân phối sách điện tử cũng được giảm đi rất nhiều Tuy người tiêu dùng phải bỏ ra một chi phí không nhỏ

để mua thiết bị điện tử đọc sách chuyên dụng, giá thành cho việc phát hành một cuốn eBook thường chỉ bằng 10 – 30% so với sách in, thậm chí nguồn tài nguyên sách và tài liệu miễn phí trên internet là rất lớn Nguyên nhân đến từ việc các khâu lưu trữ, vận chuyển, in ấn đã không còn, người bán cũng tiết kiệm được các chi phí kho bãi, mặt bằng Nhờ đó, chi phí người tiêu dùng phải bỏ ra cho việc mua sách điện tử giảm đi rất nhiều

Quy trình mua hàng là một điểm khác biệt lớn Nhờ có hệ thống mạng toàn cầu World Wide Web, bất kì một cuốn sách điện tử nào cũng có thể được mua bán, chuyển nhượng, cho mượn,… ngay lập tức, từ những người sử dụng ở khắp nơi trên thế giới Trong khi đó với mô hình sách truyền thống, người đọc phải dành thời gian

Bước 3:

Thiết kế bìa

Bước 4:

In - Gia công -Đóng gói

Bước 5:

Nộp lưu chiểu lên nhà Xuất bản

Bước 6: Phát hành

Trang 20

đi đến các cửa hàng sách hoặc thư viện nhằm lựa chọn và mua được cuốn sách cần thiết, thậm chí phải đặt mua trước nhiều tuần

1.3.1.2 Vấn đề lưu trữ và sử dụng

Lưu trữ là một ưu điểm nổi bật của sách điện tử, bởi nó cho phép tiết kiệm tối đa về không gian và trọng lượng Thay vì cần một hệ thống giá sách lớn, một thiết bị điện tử cầm tay nhỏ gọn cũng có thể chứa đựng hàng ngàn cuốn sách, chỉ bị giới hạn bởi dung lượng bộ nhớ của nó Thậm chí đối với các thiết bị được kết nối internet, người dùng có thể truy cập bất cứ cuốn eBook nào mà không cần quan tâm đến vấn đề lưu trữ Điều này cũng tạo thuận lợi tối đa trong việc vận chuyển và trao đổi của người dùng

Việc bảo quản trong khi lưu trữ sách cũng trở nên đơn giản và dễ dàng hơn Trong khi sách in truyền thống chịu nhiều ảnh hưởng của môi trường và thời gian, sách điện tử có thể được lưu trữ một cách vĩnh viễn Kể cả trong trường hợp thiết bị điện tử lưu trữ sách bị hỏng hoặc mất mát, các nhà xuất bản vẫn cho phép người dùng tải về và sao lưu lại một bản mới các cuốn sách người dùng đã mua Do đó, rủi

ro mất mát và thất lạc đối với sách điện tử là rất thấp

Nhờ có các phần mềm và các thiết bị điện tử chuyên dụng, các tính năng hỗ trợ quá trình đọc sách điện tử rất đa dạng và được phát triển không ngừng, giúp người sử dụng có thể đọc một cách tối ưu nhất Các tính năng quan trọng và phổ biến có thể kể đến bao gồm:

- Tính năng mở trang, đánh dấu, ghi chép, chú thích nội dung tương tự như khi người dùng đọc sách truyền thống Tuy nhiên các ghi chép, chú thích có thể được chỉnh sửa hoặc xóa bỏ một cách dễ dàng

- Tính năng tìm văn bản, trích văn bản và sao chép văn bản… là những thuận lợi sách in không thể mang lại cho người đọc

- Một tính năng khiến cho việc sử dụng sách điện tử thuận tiện hơn rất nhiều

so với sách in đó là dịch ngôn ngữ Một cuốn eBook có thể được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác, thậm chí dịch từ văn bản sang âm thanh, phục vụ cho nhiều đối tượng người đọc khác nhau

Trang 21

1.3.1.3 Bảo vệ môi trường

Theo số liệu của AIIM, Hiệp hội Quản trị Thông tin và Hình ảnh, mỗi năm

có gần 4 tỷ cây xanh bị chặt hạ để sản xuất ra 300 triệu tấn giấy phục vụ cho nhu cầu của con người Trong đó ước tính số lượng giấy sản xuất ra từ mỗi cây trung bình sử dụng được để in 62,5 cuốn sách Trong khi đó, quá trình sản xuất một cuốn eBook có thể tiết kiệm được 3 lần lượng nguyên liệu và 78 lần lượng nước so với sách in truyền thống Các số liệu đó cho thấy việc sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng đã góp phần không nhỏ vào việc bảo vệ cây xanh nói riêng và bảo vệ môi trường nói chung cho xã hội

Tuy nhiên, vẫn có nhiều ý kiến trái chiều về vấn đề này, khi nhiều nhà nghiên cứu cũng xem xét các vấn đề khác xung quanh việc sử dụng sách điện tử như: lượng tài nguyên sản xuất và phân phối các thiết bị phục vụ cho việc sử dụng eBook, hay việc hao tốn năng lượng điện trong quá trình đọc…

1.3.2 Hạn chế

1.3.2.1 Tâm lý ưa chuộng sách in của người tiêu dùng

Đây là hạn chế cơ bản nhất của sách điện tử, và là hạn chế rất khó để có thể khắc phục

Trải qua hàng trăm năm phát triển, sách in truyền thống đã vượt qua giới hạn chỉ là công cụ cung cấp thông tin và mang trong mình giá trị biểu tượng đối với người đọc Người tiêu dùng mua sách không chỉ vì giá trị thông tin trong đó, mà còn vì giá trị của chính cuốn sách đó: cách in mực, cách đóng bìa, đặc trưng của giấy mới, sự hiện diện trên giá sách…, tất cả đều quan trọng với một người tiêu dùng có đam mê đọc sách Trong các giao tiếp xã hội, sách đã trở thành một món quà tặng ý nghĩa Một cuốn sách có chữ kí của tác giả hoặc đôi lời đề tặng cũng có giá trị tinh thần lớn hơn bản thân nội dung bên trong mang lại

Nhà phê bình người Mỹ Joe Queenan đã viết trong cuốn “One for the Books” của mình: “Sách điện tử là công cụ lý tưởng cho những người đề cao giá trị của thông tin trong mỗi cuốn sách […] nhưng là vô dụng với những người đã dành trọn tình yêu mãnh liệt đối với sách Sách phải là thứ chúng ta có thể chạm tới, là thứ chúng ta cảm nhận, và là thứ chúng ta có thể dựa vào.”

Trang 22

1.3.2.2 Tính hợp pháp hạn chế

Với ưu điểm xuất bản nhanh và cá nhân nào cũng c ó thể tự xuất bản sách của mình, việc kiểm duyệt nội dung sách điện tử trước khi được tung ra thị trường còn gặp nhiều khó khăn Vì thế nội dung của nhi ều cuốn sách đư ợc xuất bản là vô bổ, thậm chí vi phạm luật pháp, thuần phong mĩ tục Đặc đ iểm này cũng có ở sách truyền thống nhưng nó không đâ ̣m nét bằng sách điê ̣n tử

Về bảo mâ ̣t và b ảo vệ tác quyền của sách điê ̣n tử cũng còn gă ̣p nhiều khó khăn Các tệp chứa nội dung sách điện tử hiện nay đều chưa có giải pháp hữu hiệu nhằm chống lại việc sao chép trái phép và bảo vệ tác quyền cho tác giả và nhà xuất bản Hơn nữa, vấn đề số hóa sách in để xuất bản và lan truyền trên mạng khi chưa được cấp phép của tác giả cũng gây thiệt hại không nhỏ cho ngành xuất bản truyền thống

1.3.2.3 Các hạn chế khác trong sở hữu và sử dụng

Việc người tiêu dùng chưa kịp làm quen với việc sử dụng sách điện tử là một khó khăn không nhỏ Nếu như việc sử dụng một cuốn sách in truyền thống đã trở nên đơn giản và quen thuộc với người đọc, thì đối với eBook lại bị phụ thuộc nhiều vào các thiết bị phần cứng và phần mềm Cách đọc sách điện tử cũng không thực sự giống với sách truyền thống khiến người đọc phải mất một thời gian làm quen mới

có thể thay đổi được thói quen đọc của mình Bên cạnh đó, việc nhiều văn bản được

số hóa và xuất bản một cách vội vã khiến cho hình thức không được bắt mắt, làm cho người đọc gặp nhiều khó khăn trong việc làm quen và duy trì đọc trong thời gian dài, dần dần tạo thành tâm lý ngại đọc sách điện tử Việc phụ thuộc vào các thiết bị phần cứng cũng gây trở ngại trong việc đòi hỏi phải có nguồn điện, thậm chí

là kết nối Internet

Vấn đề bảo mật thói quen đọc của người tiêu dùng sách điện tử là một vấn đề gây tranh cãi Trang mạng Amazon.com có thể theo dõi được danh tính người dùng đang đọc sách trên nguồn dữ liệu của họ và khai thác được nhiều thông tin như: người dùng đang đọc cuốn sách nào, đọc đến trang bao nhiêu, thời gian trung bình dành cho mỗi trang sách, và thậm chí là cả những thông tin người dùng đánh dấu trong cuốn sách đó…

Trang 23

Với những ưu thế và hạn chế trên, thị trường sách điện tử tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung đã chứng kiến những bước phát triển nhanh chóng, tuy nhiên hiện tại lại đang gặp nhiều khó khăn và thách thức không nhỏ

1.4 Thực trạng thị trường sách điện tử trên thế giới

1.4.1 Tổng quan về thị trường sách điện tử trên thế giới

Mặc dù đã ra đời và phát triển được hơn 30 năm, nhưng thị trường sách điện

tử trên thế giới chỉ thực sự có những bước chuyển mình mạnh mẽ khi cuộc cách mạng của các thiết bị điện tử di động bắt đầu Theo số liệu đưa ra bởi hãng kiểm toán PricewaterhouseCoopers (PwC), doanh thu toàn cầu năm 2013 của sách điện tử đạt hơn 8,5 tỉ USD, chiếm hơn 12% tổng doanh thu từ thị trường sách và được kì vọng sẽ tăng gấp đôi vào năm 2016

Biểu đồ 1.1 Doanh thu toàn cầu của thị trường sách điện tử theo từng khu vực

giai đoạn 2009 – 2013 và dự báo đến 2016

Đơn vị: triệu USD

Nguồn: PwC, 2014, Global entertainment and media outlook

Xem chi tiết số liệu ở Phụ lục 1

Trang 24

Chỉ trong vòng 5 năm từ 2009 đến 2013, doanh thu đến từ sách điện tử đã tăng gấp 6 lần, từ 1,4 tỷ USD lên 8,5 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng ngày càng nhanh Doanh thu cũng được dự báo sẽ còn tiếp tục tăng mạnh và được kì vọng sẽ đạt gần 16 tỷ USD vào năm 2016, chiếm hơn 25% doanh thu sách trên toàn cầu

Số liệu cũng cho thấy thị trường Bắc Mỹ là thị trường lớn nhất và phát triển với tốc độ nhanh nhất trên thế giới, phần lớn nhờ vào nhu cầu tiêu dùng cao của Hoa Kỳ So với mức doanh thu chỉ 500 triệu USD vào năm 2009, thị trường này đã chứng kiến mức tăng trưởng gấp 12 lần sau 5 năm, đạt gần 6,0 tỷ USD vào năm

2013, chiếm 70% tổng doanh thu toàn cầu Bắc Mỹ vẫn tiếp tục được dự báo sẽ đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của thị trường sách điện tử và đạt mức doanh thu 10,9 tỷ USD vào năm 2016

Tây Âu và Châu Á cũng được xem như những thị trường sách điện tử tiềm năng Nếu như thị trường châu Á có mức doanh thu cao, đứng thứ 2 sau Bắc Mỹ nhưng tốc độ phát triển tương đối chậm, thì Tây Âu lại hoàn toàn trái ngược với xuất phát điểm thấp nhưng lại có tốc độ tăng mạnh, đạt mức doanh thu 938 triệu USD vào năm 2013, đóng góp 11,0% vào doanh thu toàn cầu và được kì vọng sẽ vượt qua châu Á vào năm 2016 Trong khi đó các thị trường Đông và Trung Âu, Nam Mỹ, Trung Đông và châu Phi chưa thực sự phát triển, doanh thu còn ở mức rất thấp

Về phía các nhà cung cấp sản phẩm, hiện nay chưa có một số liệu nào thống

kê về thị phần của các thương hiệu trên quy mô toàn cầu Ngoài một vài thương hiệu lớn vươn tới và thành công tại thị trường nhiều quốc gia như: Amazon, Apple, Google, Kobo…, hầu hết những đơn vị xuất bản sách điện tử địa phương mới là những nhà cung cấp chiếm thị phần cao nhất tại quốc gia của mình, tiêu biểu như Tolino của Đức, China Mobile của Trung Quốc, Telefonica và Grupo Planeta của Tây Ban Nha, Livraria Cultura của Brazil… (Rudiger Wischenbart, 2014, trang 152)

Amazon cùng sản phẩm Kindle của mình cũng là hãng chiếm thị phần lớn nhất trong thị trường máy đọc sách điện tử với hơn 55%, theo sau là Kobo với 20% thị phần (các sản phẩm bao gồm Kobo eReader, Kobo Touch, Kobo Arc) Số lượng thiết bị được bán ra tăng nhanh và đạt mức cao kỉ lục vào năm 2011 với 27,7 triệu

Trang 25

thiết bị, nhưng lại giảm nhẹ trong các năm 2012 và 2013 Các nhà dự báo cho rằng doanh số sẽ tiếp tục giảm trong các năm tới, nguyên nhân chính đến từ sự tăng trưởng của thị trường máy tính bảng, một sản phẩm thay thế có thể được sử dụng với đa dạng mục đích hơn

Tuy nhiên, việc e ngại sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng vẫn được thể hiện một cách rõ nét Theo một cuộc điều tra về xu hướng đọc sách của người tiêu dùng do Pew Research Center thực hiện, chỉ có 6% số người được hỏi trả lời họ chỉ đọc sách điện tử trong năm qua, trong đó con số này đối với sách in là 46% Những con số này cho thấy tâm lý ưa chuộng sách in vẫn là một rào cản rất khó vượt qua của những nhà xuất bản sách điện tử

Cuộc điều tra trên cũng đưa ra một số liệu đáng giật mình khác, khi chỉ có 7,91% số người được hỏi đánh giá chất lượng các cuốn sách điện tử mình đọc là tốt, cùng 31,63% cho rằng ở mức tạm ổn Số liệu này nhắc nhở các nhà xuất bản điện tử cần xem xét và cải tiến chất lượng sản phẩm của mình, nếu như vẫn muốn sách điện

tử có thể tiếp tục phát triển trong tương lai

1.4.2 Thực trạng thị trường sách điện tử tại một số quốc gia trên thế giới

1.4.2.1 Hoa Kỳ:

Với thế mạnh của một cường quốc hàng đầu về công nghệ trên thế giới, Hoa

Kỳ có một thị trường sách điện tử rộng lớn và đang trên đà phát triển nhanh chóng

Trang 26

Biểu đồ 1.2 Doanh thu thị trường sách điện tử tại Hoa Kỳ

giai đoạn 2008 – 2013 và dự báo đến 2018

Đơn vị: tỷ USD

Nguồn: PwC, 2014, Global entertainment and media outlook

Doanh thu sách điện tử tại thị trường Hoa Kỳ tăng nhanh qua các năm Năm

2008, tổng số tiền thu về của các nhà xuất bản điện tử chỉ là con số khiêm tốn 274 triệu USD Tuy nhiên đến 2013, con số này đã tăng lên gấp gần 17 lần, đạt mức 4,52 tỷ USD, chiếm 75% tổng doanh thu đến từ khu vực Bắc Mỹ, và 52% tổng doanh thu toàn thế giới Nếu vẫn theo xu hướng hiện tại, mức doanh thu đến từ các cuốn sách điện tử được dự báo sẽ còn tiếp tục tăng đều và đạt gần 9 tỷ USD vào cuối năm 2018 Trên một hướng ngược lại, PwC dự đoán doanh thu đến từ thị trường sách in truyền thống tại Hoa Kỳ sẽ giảm mạnh trong giai đoạn 2011 – 2018,

từ 13,1 tỷ USD xuống chỉ còn 7,94 tỷ USD

Ngoài ra, nếu tính theo doanh số, chỉ có 10,03 triệu cuốn sách điện tử được bán ra vào năm 2008, trái ngược hẳn với con số 512,7 triệu cuốn vào năm 2013 Những con số nhảy vọt này đã cho thấy Hoa Kỳ thực sự là một thị trường tiềm năng lớn, nếu biết khai thác một cách hiệu quả, các nhà xuất bản điện tử có thể mang về cho mình một nguồn doanh thu khổng lồ

Mức độ phổ biến của việc tiêu dùng sách điện tử tại Hoa Kỳ cũng được thể hiện qua số lượng người sở hữu thiết bị đọc

Trang 27

Biểu đồ 1.3 Tỷ lệ dân số Hoa Kỳ sở hữu thiết bị đọc sách điện tử

giai đoạn từ tháng 3/2009 đến tháng 1/2014

Nguồn: Pew Research Center, 2014, E-Reading Rises as Device Ownership Jumps

Biểu đồ 2.3 thể hiện tỷ lệ thâm nhập của các sản phẩm thiết bị số đọc sách điện tử tại Hoa Kỳ trong giai đoạn 5 năm qua Tuy có những giai đoạn ngắn giảm nhẹ, các số liệu vẫn cho thấy một xu hướng tăng trưởng rõ rệt: đến tháng 12/2013,

cứ 3 người thì có 1 người dân Mỹ sở hữu cho mình một thiết bị đọc sách, so sánh với tỷ lệ chỉ 2% vào đầu năm 2009 Tỷ lệ này có sự thay đổi rõ rệt vào giai đoạn cuối các năm, do ảnh hưởng của mùa mua sắm và lễ hội tại Hoa Kỳ

Bên cạnh đó, hệ thống các thư viện công cộng của Hoa Kỳ cũng góp phần không nhỏ trong việc thúc đẩy sách điện tử phát triển ở nước này, với một độ phủ rộng lớn Có đến 89,5% số thư viện công cộng cung cấp các sản phẩm sách điện tử đến với người đọc Nhờ đó, sự tiếp cận của người dân Mỹ đối với một sản phẩm của công nghệ như sách điện tử cũng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết

1.4.2.2 Trung Quốc:

Trung Quốc là một thị trường màu mỡ đối với bất cứ sản phẩm nào, trong đó

có sách điện tử Đất nước này có 1,5 tỷ dân, trong đó gần 42% dân số được tiếp cận

và sử dụng Internet Trung Quốc cũng đã vượt qua Hoa Kỳ và trở thành quốc gia có

Trang 28

số lượng điện thoại thông minh và máy tính bảng số 1 thế giới, với gần 225 triệu thiết bị Những số liệu này, cùng với việc có một hệ thống thương mại điện tử khổng lồ và thị trường sách mang lại 20 tỷ USD mỗi năm, đã chứng minh được tiềm năng phát triển vô cùng lớn của sách điện tử tại đất nước đông dân nhất thế giới này

Thực tế cũng đã cho thấy sự vươn lên mạnh mẽ của thị trường sách điện tử nói riêng, và thị trường sách nói chung tại Trung Quốc Với mức tăng trưởng 31% chỉ tính riêng trong năm 2011, sách điện tử đã mang lại cho Trung Quốc mức doanh thu 137,8 tỷ JPY (tương đương 1,79 tỷ USD theo tỷ giá lúc đó) Các nhà phân tích

dự đoán Trung Quốc sẽ sớm vượt qua Nhật Bản và Đức vào năm 2017 để vươn lên trở thành thị trường sách điện tử lớn thứ 2 trên thế giới Đến 2018, Trung Quốc sẽ mang lại 35% tổng doanh thu của thị trường châu Á Nguyên nhân một phần đến từ truyền thống đọc sách của người Trung Quốc, cùng với việc hệ thống phân phối sách in gặp nhiều khó khăn do chi phí chuyên chở cao tại các vùng nông thôn rộng lớn tại đất nước này

Điểm khác biệt đến từ thị trường Trung Quốc đến từ cách đọc của người tiêu dùng Thay vì sử dụng máy tính bảng và các thiết bị điện tử chuyên dụng, người Trung Quốc lại ưa thích sử dụng điện thoại nhằm phục vụ nhu cầu đọc của mình, nhờ sự tiện lợi để mang theo và sử dụng trên những phương tiện công cộng đông đúc Điều này giúp cho 3 nhà mạng viễn thông lớn nhất tại Trung Quốc dễ dàng thống trị thị trường màu mỡ này Các công ty internet lớn như Baidu, Alibaba, Tencent cũng đang góp phần không nhỏ trong việc cung cấp nền tảng và nội dung cho các thiết bị di động Ngoài ra vào tháng 7 năm 2013, thị trường Trung Quốc chứng kiến sự thâm nhập của Amazon cùng thiết bị đọc sách Kindle Paperwhite và máy tính bảng Kindle Fire của mình Khi đó, các nền tảng phục vụ việc đọc sách điện tử phổ biến nhất ở Trung Quốc bao gồm China Mobile và Cina Unicom, theo sau bởi Amazon và 360 Các thiết bị sách điện tử sản xuất tại đây đều có giá thành thấp, phù hợp với kinh tế của người dân, khiến cho số lượng người sử dụng tăng rất nhanh

Tuy nhiên theo báo cáo của Viện Xuất bản và Báo chí Trung Quốc, mặc dù doanh số tăng nhanh một cách chóng mặt, giá trung bình cho một đầu sách điện tử

Trang 29

vào năm 2013 chỉ ở mức 1,28 Nhân dân tệ (tương đương 0,21USD), thấp hơn rất nhiều so với giá sách tại Hoa Kỳ và châu Âu, đồng thời cũng giảm mạnh so với mức giá 3,27 Nhân dân tệ (tương đương 0,55USD) vào năm 2012 Đây sẽ là một rào cản lớn cho sự phát triển bền vững của các nhà xuất bản điện tử trong nước

1.4.2.3 Ấn Độ:

Ngược lại với sự phát triển tại Hoa Kỳ và Trung Quốc, thị trường sách điện

tử tại Ấn Độ vẫn còn chưa thực sự phát triển, mặc dù đã có sự đầu tư mạnh của chính phủ Nguyên nhân đến từ tỷ lệ dân số được tiếp cận với máy tính và internet vẫn còn ở mức thấp

Mặc dù cả Amazon Kindle và Kobo đều đã thâm nhập vào thị trường Ấn Độ

từ lâu, nhưng do điều kiện kinh tế chưa cao, số lượng người dân có cơ hội tiếp cận với các thiết bị điện tử vẫn rất thấp Mặc dù chính phủ Ấn Độ cũng đã nhận ra vấn

đề này và xây dựng dự án “máy tính bảng rẻ nhất thế giới” Aakash, với mức giá chỉ 38USD/chiếc, tình hình vẫn chưa được cải thiện nhiều Cùng với việc tỉ lệ người dân có cơ hội sử dụng internet chỉ ở mức khiêm tốn 12,5%, số lượng đầu sách điện

tử được xuất bản tại quốc gia này vẫn chưa thực sự đáng kể Chợ điện tử Flipkart.com hiện là công ty dẫn đầu thị trường bán lẻ sách điện tử với 75% thị phần

Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý tại Ấn Độ là môi trường giao dục điện tử đang bắt đầu bùng nổ Các mô hình trường học hiện đại đang được hoàn thiện tại hầu khắp các thành phố lớn Thị trường giáo dục điện tử tại đây hiện đang được định giá lên tới 20 tỷ USD, và có thể sẽ tăng lên 40 tỷ USD trong vài năm tới Nhằm phục vụ cho mục đích này, một trong những nhà xuất bản lớn nhất, Repro, đã cho ra đời máy tính bảng Rapples, một giải pháp hàng đầu cho giáo dục điện tử Mỗi chiếc máy tính bảng Rapples lưu trữ sẵn các nội dung học tập được quyết định bởi mỗi trường, bao gồm sách giáo khoa và các công cụ đa phương tiện tương tác khác nhau Tất cả các nội dung đều có thể được tải về từ các nền tảng lưu trữ đám mây Bên cạnh đó, Repro cũng hỗ trợ cung cấp cho các trường hệ thống mạng nội

bộ và khả năng kết nối internet, bao gồm mạng không dây wi-fi Nhờ đó, học sinh

và sinh viên Ấn Độ sẽ có nhiều cơ hội hơn trong việc tiếp cận với các nguồn tài liệu

và sách trực tuyến

Trang 30

CHƯƠNG 2:

THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG SÁCH ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM

2.1 Thực trạng phát triển của thị trường sách điện tử Việt Nam

Sau giai đoạn phát triển sôi động vào giai đoạn những năm 2011 – 2012, thị trường sách điện tử Việt Nam đang chững lại khá lâu Nguyên nhân đến từ việc các doanh nghiệp không đạt được doanh thu như kì vọng, chi phí đầu tư phục vụ cho việc số hóa một số lượng lớn sách lại cao Hiện nay, doanh số sách điện tử tại Việt Nam vẫn chưa đạt được 1% so với tổng doanh số của sách giấy Con số này vừa thể hiện sự kém phát triển của thị trường, lại vừa hứa hẹn một “mảnh đất màu mỡ” cho

các doanh nghiệp muốn bước chân vào cạnh tranh

2.1.1 Nguồn cung sách điện tử

Do chưa có sư quản lý chặt chẽ, nguồn cung sách điện tử trên thị trường Việt Nam hiện nay còn rất phức tạp, bao gồm các nhà xuất bản đã được Bộ Thông tin và Truyền thông cấp phép và các tổ chức, cá nhân sản xuất, phát tán sách điện tử một cách tự phát

Việc Việt Nam có đến hàng chục diễn đàn chia sẻ sách điện tử, hàng trăm phần mềm đọc sách có sẵn trên các kho phần mềm như AppStore, Google play… có thể khiến mọi người lầm tưởng rằng nguồn cung sách điện tử tại Việt Nam là vô cùng dồi dào Người tiêu dùng có thể tiếp cận với các nguồn sách này một cách dễ dàng Mặc dù vẫn ngang nhiên thu phí bằng nhiều hình thức khác nhau, có thể qua quảng cáo, có thể bắt người đọc nạp tiền mua sách bằng thẻ điện thoại…, hầu hết các nhà cung cấp sách điện tử này đều cung cấp sách lậu, không có bản quyền của tác giả và cũng không có giấy phép xuất bản của Bộ Thông tin và Truyền thông Thực tế cho thấy sách điện tử lậu đã xuất hiện song song cùng với việc phổ biến của sách điện tử, nhưng vẫn chỉ là ở mức độ tự phát, chia sẻ miễn phí trong các cộng đồng Vậy nhưng sự bùng phát của nó như một hình thức kinh doanh thu lợi nhuận lại nằm ngoài dự kiến của nhiều người Các tổ chức, cá nhân sản xuất sách điện tử lậu sẵn sàng sử dụng mọi loại sách có thể, đặc biệt là các ấn phẩm đang ăn khách để trục lợi cho mình

Việc sách điện tử không được cấp phép, hay còn gọi là sách điện tử lậu, đang xuất hiện tràn lan trên thị trường đã kìm hãm sự gia nhập thị trường của các nhà

Trang 31

xuất bản và công ty công nghệ có đủ năng lực Dòng sách lậu rất khó để có thể bị cạnh tranh với các ưu điểm như số lượng đầu sách rất lớn, ước tính có thể lên tới hơn 100.000 tựa, giá mua sách rất thấp hoặc bằng 0, vì các tổ chức, cá nhân cung cấp sách không cần xin phép xuất bản từ các cơ quan chức năng, cũng như không xin phép và trả tiền bản quyền cho tác giả cuốn sách

Không ít đơn vị xuất bản trong nước như NXB Trẻ, Kim Đồng, Nhã Nam, Alphabooks… đã phải đối mặt với việc sau khi đầu tư một khoản chi phí và thời gian không nhỏ để phát hành, sách mới được tung ra thị trường đã bị làm thành sách điện tử một cách trái phép và phát tán tràn lan trên internet chỉ sau vài ngày, khiến cho số lượng người đọc mua sách in bị co hẹp một cách đáng kể Trong khi đó thủ phạm của những hành động đó lại rất khó để có thể tìm ra Đặc biệt như trường hợp của NXB Bách Việt có đến 80% số đầu sách bị làm thành sách điện tử trái phép Đơn vị đã gửi công văn, thư điện tử đến các tổ chức, diễn đàn nhằm ngăn chặn nhưng không mang lại hiệu quả Cũng như sách in, sách điện tử lậu đã gây tổn thất không nhỏ cho thị trường này

Đối với người tiêu dùng, sách điện tử lậu có nhiều khuyết điểm như thường

có chất lượng không cao, đa phần là dưới dạng hình ảnh số hóa lại trang sách in truyền thống, không đảm bảo được yêu cầu về độ sáng, kích thước, độ rõ của chữ…, lại không thể tích hợp được các tiện ích như một cuốn sách điện tử thông thường, nội dung thông tin không được kiểm duyệt và không có người chịu trách nhiệm khi có vấn đề xảy ra Tuy nhiên, đối với những người không có nhiều chi phí dành cho việc mua sách in hoặc sách điện tử, đặc biệt là giới trẻ, thì sách điện tử lậu vẫn là một sản phẩm được tiêu dùng một cách rộng rãi

Không chỉ dừng lại ở thiệt hại về kinh tế, sách điện tử xuất bản trái phép còn chứa đựng những nội dung vi phạm pháp luật như các văn hóa phẩm đồi trụy, khiêu dâm, phản động, chống phá nhà nước… gây ảnh hưởng không tốt tới đạo đức xã hội

Từ thực tế đó, đến năm 2012, khi Luật Xuất bản và các văn bản liên quan ra đời, tình hình xuất bản sách điện tử có bản quyền mới bắt đầu hình thành và có những bước phát triển đầu tiên Đến nay mới chỉ có một phần sáu số NXB trên cả nước xin cấp phép xuất bản điện tử Hầu hết các đơn vị đang và chuẩn bị tham gia

Trang 32

vào thị trường đều đã xác định các khó khăn sẽ phải đối mặt khi sách điện tử không

có bản quyền được cung cấp miễn phí hay thu phí rất thấp đang tràn lan trên mạng Hơn nữa để có được hệ thống bán sách điện tử đảm bảo yêu cầu, các nhà cung cấp phải có một sự đầu tư hợp lý cho hạ tầng công nghệ của mình, đặc biệt ở khâu mã hóa tệp thông tin để tránh bị sao chép bừa bãi Các công ty công nghệ đi tiên phong trong lĩnh vực này bao gồm: Lạc Việt, Vinabook, Phương Nam… Tuy nhiên các thương hiệu đã đạt được những thành công nhất định tại thị trường này có thể kể đến: Ybook, Anybook, Alezza…

(1) Hệ thống phân phối sách điện tử bản quyền Alezaa

Trong các đơn vị xuất bản sách điện tử, Alezaa được coi là dự án tiên phong

và cũng là dự án thành công nhất trên thị trường hiện nay Hệ thống phân phối sách điện tử toàn cầu Alezaa là một sản phẩm của công ty Cổ phần dịch vụ trực tuyến Vinapo, chính thức ra mắt ngày 23/04/2011 Ở thời điểm cuối năm 2011, lượng sách trên hệ thống mới chỉ có khoảng 800 cuốn, nhưng hiện nay con số này đã là trên 5000

Alezaa cũng là dự án đầu tiên ứng dụng mã hóa vào sản phẩm của mình, khác với các nhà cung cấp thời gian đó vẫn chỉ trông cậy vào ý thức tuân thủ của người mua là chính Tuy nhiên sau vài tuần tung ra thị trường, sách điện tử của Alezaa đã phải đối mặt với tình trạng bị bẻ khóa phiên bản đọc trực tuyến trên trình duyệt web, khiến dự án gặp nhiều khó khăn trong quá trình khắc phục

Alezaa hướng đối tượng khách hàng mục tiêu của mình đến sinh viên và nhân viên văn phòng, vì đây là những khách hàng thường đi tiên phong trong công nghệ, có sẵn các thiết bị và cũng có thói quen thanh toán trực tuyến Do đó các thể loại sách chủ đạo trên hệ thống bao gồm văn học, khoa học, kinh tế, giáo trình… Các tạp chí kinh tế như Doanh nhân, Forbes Việt Nam cũng là những sản phẩm có doanh số cao Hướng đi này đã giúp Alezaa có được những dấu ấn lớn trên thị trường

Ngoài việc tiếp cận khách hàng qua website http://alezaa.com/, Alezaa cũng

đã đầu tư xây dựng ứng dụng của riêng mình trên nền tảng các hệ điều hành iOS, Android, Windows Phone, cho phép người tiêu dùng có thể lựa chọn, mua và sử dụng trực tiếp sản phẩm của mình trên các thiết bị di động một cách tiện lợi hơn

Trang 33

Hình 2.1 Giao diện ứng dụng Alezaa Premium

sử dụng trên máy tính bảng Apple iPad

Nguồn: ảnh chụp của người viết, 2015

Trang 34

Viettel cũng đã vận dụng tối đa các thế mạnh của mình để làm nên những điểm khác biệt cho thương hiệu Anybook Người tiêu dùng có thể mua sách trên dịch vụ Anybook bằng chính tài khoản điện thoại di động của mình, có thể bỏ qua các thủ tục phức tạp liên quan đến tài khoản ngân hàng, thẻ VISA hay ví điện tử như các dịch vụ cạnh tranh Giá mỗi cuốn sách tại Anybook nhờ vậy cũng luôn thấp hơn so với các nhà cung cấp khác Người dùng còn được khuyến mãi chi phí 3G khi truy cập vào hệ thống của Anybook

Tuy nhiên do hạn chế các dịch vụ trên trong các thuê bao sử dụng mạng viễn thông của Viettel, dự án vẫn chưa thực sự nổi bật và phổ biến trên thị trường sách điện tử hiện nay

(3) Công ty trách nhiệm hữu hạn Sách điện tử Trẻ (Ybook)

Tương tự như Anybook, Ybook cũng là một dự án đến từ một tổ chức lớn với mong muốn tham gia vào thị trường sách điện tử còn non trẻ Ybook là tên giao dịch của Công ty TNHH Sách điện tử Trẻ, một đơn vị thành viên của NXB Trẻ Sau hoạt động của nhiều dự án và tổ chức tiền thân, Ybook chính thức được NXB Trẻ đưa ra thị trường vào ngày 12/12/2012 Khi đó kho dữ liệu của dự án có hơn 1000 đầu sách, với dự định sẽ bổ sung 1000 đầu sách mới hàng tháng, không chỉ giới hạn trong các tựa sách của NXB Trẻ Ybook tích hợp cả 3 dịch vụ: bán lẻ, bán theo gói cho các thư viện công cộng, trường học và cho thuê đọc có thời hạn, khách hàng có thể lựa chọn thanh toán bằng một trong các hình thức: thẻ cào điện thoại di động,

Trang 35

thẻ ATM, thẻ tín dụng… Phần mềm đọc sách của YBOOK cũng được tương thích với nhiều hệ thống khác nhau

Tham gia vào thị trường chậm hơn các đơn vị khác, NXB Trẻ xác định điểm khác biệt hóa của mình ở việc cung cấp tối ưu các tiện ích cho người đọc Ybook tích hợp nhiều tính năng như tìm kiếm theo từ khóa, đánh dấu trang, ghi chú… Ngoài ra một số tựa sách còn được bổ sung đa phương tiện như âm thanh, hình ảnh, đoạn phim… giúp người đọc có khả năng tương tác trực tiếp trên sách khi đọc Trung tâm sách điện tử của NXB trẻ cũng đã đầu tư xây dựng hạ tầng công nghệ mã hóa sách, có khả năng cung cấp hàng chục nghìn sách điện tử ra thị trường

Điểm đáng lưu ý là sách điện tử của NXB Trẻ được bảo vệ bản quyền bởi công nghệ YBOOK DRM (Digital Right Management) được mua từ nước ngoài Công nghệ sẽ gắn vào mỗi cuốn sách điện tử bán ra một mã bảo vệ, khiến cho tệp thông tin khi được sao chép sang các thiết bị khác cũng không thể đọc và in ra được Hệ thống này giúp NXB Trẻ có thể minh bạch doanh số và doanh thu của mình, cung cấp thông tin đó đến các tác giả sách và đảm bảo quyền lợi cho các bên

Bảng 2.1 So sánh đặc điểm của các Nhà cung cấp sách điện tử lớn

tại thị trường Việt Nam

Đơn vị chủ

quản

Công ty Cổ phần dịch vụ trực tuyến Vinapo

Công ty Cổ phần Bạch Minh và Tập đoàn Viễn thông Quân đội Viettel

Giới trẻ: học sinh, sinh viên, nhân viên công sở

Trang 36

Hình thức

thanh toán

Thẻ ghi nợ nội địa, thẻ Visa/Master, tin nhắn điện thoại hoặc

iTunes/Apple App Store

Thông qua tin nhắn điện thoại, thẻ ghi nợ nội địa

Thẻ cào điện thoại, thẻ ghi nợ nội địa, chuyển khoản

Sử dụng được trên iOS và Android

Tính năng

nổi bật

- Đăng kí thành viên

và truy cập không giới hạn

- Đổi phông chữ và chế độ đọc đa dạng

- Khách hàng có thể vừa tải vừa đọc hoặc tải tất cả để đọc offline

- Chia sẻ trích dẫn hay cho bạn bè

- Miễn phí cước 3G khi sử dụng ứng dụng bằng mạng Viettel

- Đăng kí thành viên

và truy cập không giới hạn

- Cho phép mua và tặng sách điện tử cho bạn bè, người thân

- Khách hàng được lựa chọn mua hoặc mượn/thuê sách

- Tích hợp bán sách

in và giao hàng tận nơi

Nguồn: tổng hợp của người viết, 2015

Trong khi đó, trên một mặt ngược lại, các công ty phát hành sách vẫn đang tỏ

vẻ e ngại trước cơ hội tham gia vào thị trường Các công ty này đều có thế mạnh về bản quyền sách, nhưng lại không nắm vững được công nghệ, nên việc dè dặt trước các bất lợi là điều dễ hiểu Tiêu biểu là một công ty phát hành sách lớn như Alphabook Hiện nay Công ty cổ phần Alpha vẫn chưa đầu tư vào việc phát triển kinh doanh trong lĩnh vực sách điện tử, chỉ tham gia ở mức độ cung cấp nội dung cho các đối tác số hóa nội dung đó và bán hàng Doanh thu Alphabook nhận được

từ hoạt động này là từ 40 – 70% doanh thu bán được, nhưng doanh thu thực tế vẫn chỉ là một con số không đáng kể

Trang 37

Nhìn tổng quan lại, các thương hiệu được nhắc đến ở trên mặc dù được đánh giá là những ví dụ đã có thành công trên thị trường sách điện tử Việt Nam, nhưng quy mô vẫn chỉ là nhỏ lẻ, chưa thực sự để lại ấn tượng Những con số 3000 - 5000 đầu sách tại hệ thống của mỗi công ty đó vẫn không thể so sánh với số lượng hàng chục, hàng trăm ngàn cuốn sách điện tử lậu trôi nổi trên các diễn đàn công khai trên mạng Thậm chí có những thương hiệu như Phương Nam, khi mới ra mắt thị trường chỉ có 28 đầu sách điện tử Nội dung bản quyền do đó cũng kém đa dạng, không thu hút được sự quan tâm của người đọc Một vài NXB sách điện tử tìm cách tăng cao

số lượng sách của mình bằng cách tính cả các tài liệu điện tử khác như giáo án, giáo trình, văn bản… Tuy nhiên điều đó cũng chỉ có ý nghĩa trên phương diện quảng cáo, người đọc khi sử dụng cũng sẽ nhận ra ngay sự thiếu thốn về nội dung bên trong Với một thị trường mà cả số lượng và chủng loại hàng hóa đều nghèo nàn, không có sự đa dàng phong phú thì rất khó để có thể thu hút người tiêu dùng

Các NXB và doanh nghiệp đều cho rằng kinh doanh sách điện tử trong giai đoạn này chỉ đặt mục tiêu hòa vốn là cao nhất Do đó hầu hết các đơn vị đều chỉ coi sách điện tử như một sản phẩm phụ, bổ sung cho danh mục sản phẩm của mình thêm phong phú, chứ chưa thực sự đầu tư phát triển lĩnh vực này

2.1.2 Nhu cầu sách điện tử

Cho đến nay vẫn chưa có một cuộc khảo sát chính thức nào của các cơ quan,

tổ chức về nhu cầu mua và sử dụng sách điện tử của người tiêu dùng Tuy nhiên từ thực tế của thị trường cho thấy mức nhu cầu của người dân là không hề nhỏ Thống

kê của Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết, nhu cầu về sách điện tử đang rất lớn: mỗi ngày có khoảng 2.000 lượt đọc sách truyền thống nhưng lại có đến 6.500 lượt yêu cầu về sách trực tuyến Trên các diễn đàn, nền tảng chia sẻ sách điện tử, số lượng người tham gia và tải về cũng luôn ở mức cao, đặc biệt là các tác phẩm đang

ăn khách trên thị trường

Để tìm hiểu sâu hơn về nhu cầu thực tế của người tiêu dùng, người viết đã thực hiện một cuộc khảo sát nhỏ với mẫu có kích thước 140, đối tượng khảo sát phần lớn là học sinh, sinh viên và nhân viên văn phòng, độ tuổi từ 14 – 30, những người được coi là có điều kiện và khả năng tiếp xúc với sách điện tử lớn nhất, thời

Trang 38

gian thực hiện khảo sát từ 05/04/2015 đến 26/04/2015 (bảng câu hỏi và kết quả chi tiết xem thêm tại các Phụ lục 2 và 4)

Theo kết quả của cuộc khảo sát, tuy mức nhu cầu về sách của người tiêu dùng không phải là thấp, cũng đã có nhiều người quan tâm đến sản phẩm và thị trường sách điện tử, nhưng số lượng người sử dụng và trải nghiệm thực tế là chưa cao

Về vấn đề các thiết bị điện tử hỗ trợ việc sử dụng sách, kết quả khảo sát không khả quan cho sự phát triển của sách điện tử Tuy tỉ lệ sở hữu điện thoại di động và máy tính của những người được khảo sát đều ở mức cao, lần lượt là 97,1%

và 87,8%, nhưng số người sử dụng máy tính bảng và các thiết bị đọc sách điện tử cầm tay chỉ rơi vào 17,1% và 2,9% Đây là hai thiết bị phù hợp nhất cho việc sử dụng sách điện tử, do đó tỷ lệ người sở hữu thấp sẽ gây khó khăn cho việc người tiêu dùng tiếp xúc và làm quen với sản phẩm, tạo ra cản trở cho sự phát triển của thị trường Nguyên nhân phần nào đến từ điều kiện kinh tế của người tiêu dùng chưa được cao, máy tính bảng và thiết bị đọc sách lại là hai sản phẩm chi phí lớn nhưng lại không mang lại nhiều lợi ích đa dạng Do đó, phần lớn người dân vẫn sử dụng điện thoại di động và máy tính để trải nghiệm các tiện ích trên internet, trong đó có đọc sách điện tử

Nhu cầu đọc sách của những người được khảo sát tuy ở mức cao so với trung bình trung của cả nước, nhưng vẫn thấp hơn rất nhiều so với con số này ở các quốc gia khác Trung bình mỗi người được hỏi đã đọc 2,7 cuốn sách trong vòng 12 tháng trở lại đây, trong đó bao gồm cả sách in, sách điện tử và sách âm thanh Số liệu này

có phần cao hơn với tỷ lệ đọc sách trung bình của người dân Việt Nam ở mức 0,8 cuốn sách/năm, vì đối tượng được khảo sát là học sinh, sinh viên và nhân viên văn phòng, những người có mức độ quan tâm đến việc đọc sách lớn hơn tầng lớp lao động, công nhân, nông dân…

Trang 39

Biểu đồ 2.1 Số lượng sách một người được khảo sát đọc

trong vòng 12 tháng gần đây

Đơn vị: cuốn sách

Nguồn: khảo sát của người viết, 2015

Điều đáng chú ý ở đây là có đến 33,6% số người, tức là cứ 3 người được hỏi thì có 1 người không đọc cuốn sách nào trong năm vừa qua Có thể với các đối tượng là nhân viên văn phòng, lý do được đưa ra là bận rộn công việc nên không có thời gian dành cho việc đọc sách, nhưng đối với học sinh, sinh viên, những người đang trong quá trình học tập, tích lũy kiến thức thì đây quả thực là một con số đáng báo động Phần lớn người được khảo sát dành thời gian cho việc đọc sách ở mức trung bình, từ 2 đến 5 cuốn sách/năm, chiếm 49,2% Chỉ có 3 người trên tổng số

140 người đọc đến trên 10 cuốn sách trong vòng 12 tháng gần đó

Số liệu về chi phí một người bỏ ra phục vụ cho nhu cầu mua/thuê sách trong năm vừa qua cũng phản ánh thực trạng đó Mỗi người được hỏi trung bình đã chi tiêu 352.143 đồng trong 12 tháng vừa qua để mua và thuê sách Cũng một phần lớn, chiếm tới 37,9% số người chỉ dành dưới 200.000 đồng cho hoạt động này Số liệu này đã bao gồm cả chi phí xuất phát của việc mua giáo trình, sách tham khảo phục

vụ việc học của sinh viên, do đó mức chi phí thực tế từ việc mua sách tự nguyện của người tiêu dùng có thể sẽ còn thấp hơn

2 - 3

4 - 5

6 - 10Trên 10Không rõ

Trang 40

Từ hai số liệu trên, có thể dễ dàng nhận thấy cũng đã có những người tiêu dùng quan tâm và có nhu cầu với sản phẩm sách, nhưng số lượng và mức độ đều ở mức thấp

Nhìn sâu hơn vào nhu cầu về sách điện tử nói riêng, trong 88 người được hỏi

đã trả lời có đọc ít nhất một cuốn sách trong năm qua, cũng chỉ có 21,6% số người

có sử dụng sách điện tử, trong khi con số đó với sách giấy lên tới 90,9% Điều này vẫn thể hiện sự vượt trội của sách giấy trong nhu cầu của thị trường Thậm chí số lượng người đã từng mua và sử dụng sách điện tử có bản quyền còn ở mức thấp hơn, chỉ đạt 12,1% trong tổng số người được hỏi, tức là có 17 trên 140 người trả lời

đã từng mua và sử dụng sách điện tử có bản quyền

Biểu đồ 2.2 Tỷ lệ số người đã từng mua và sử dụng sách điện tử có bản quyền

Nguồn: khảo sát của người viết, 2015

Trên một khía cạnh khác, số người quan tâm đến thị trường sách điện tử lại không phải là một con số nhỏ Hầu hết những người được khảo sát đều biết đến ít nhất một đơn vị phát hành sách điện tử tại Việt Nam, thậm chí thương hiệu lớn nhất hiện nay là Alezaa đã rất thành công trong quá trình quảng bá thương hiệu của mình, khi có đến hơn 75% số người đã biết đến đơn vị này Tuy nhiên cũng có những đơn vị đã gia nhập thị trường từ lâu nhưng vẫn còn xa lạ với người tiêu dùng,

ví dụ như Anybook và Vinabook, với chỉ 13,6% và 11,4% số người biết đến

Điều này cho thấy người tiêu dùng đã có những mối quan tâm nhất định đến thị trường sách điện tử của Việt Nam, tuy nhiên để có thể biến mối quan tâm đó

12%

88%

Đã sử dụngChưa sử dụng

Định dạng
Số trang	80
Dung lượng	2,09 MB