CHUYÊN ĐỀ: BỒI DƯỠNG HSG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY DẠY HỌC PHẦN “SINH HỌC VI SINH VẬT”

2. Mục đích nghiên cứu: Sử dụng SĐTD dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”, giúp học sinh nhanh chóng nắm bắt được cốt lõi của vấn đề và ứng dụng kiến thức một cách sáng tạo trong đời sống hằng ngày cũng như xử lí tốt các câu hỏi, bài tập trong các đề thi. Hướng dẫn học sinh sử dụng quy trình lập SĐTD để ghi chép trong quá trình tìm tòi kiến thức mới. 3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu: Sử dụng SĐTD dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT” Khách thể nghiên cứu: GV dạy sinh học và HS lớp 10 nâng cao (10A10, 10A9) trường THPT Trần Hưng Đạo

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU:………Trang 2

B NỘI DUNG:………Trang 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN:……….Trang 4 1.1 Cơ sở lí luận:……… Trang 4 1.1.1 Khái niệm Sơ đồ Tư duy……… Trang 4 1.1.2 Ưu điểm của Sơ đồ Tư duy:……… Trang 4 1.1.3 Sử dụng Sơ đồ Tư duy trong dạy học:……… Trang 4 1.1.4 Phương thức và nguyên tắc thành lập Sơ đồ Tư duy:……… Trang 4 1.1.4.1 Phương thức thành lập Sơ đồ Tư duy: :……… Trang 4 1.1.4.2 Nguyên tắc thành lập Sơ đồ Tư duy: :………Trang 5 1.1.5 Phương tiện vẽ Sơ đồ Tư duy: :………Trang 5 1.2 Cơ sở thực tiễn: :………Trang 5 1.2.1 Cơ sở tâm lí của học sinh THPT trong việc lĩnh hội tri thức: ……….Trang 5 1.2.2 Chương trình Sinh học 10 nâng cao – THPT: :……… Trang 5 1.2.2.1 Mục tiêu của chương trình: :……… Trang 5 1.2.2.2 Cấu trúc chương trình: :……….Trang 6 1.2.2.3 Nội dung chương trình: :……… Trang 7 1.2.3 Chuyên đề phần “Sinh học vi sinh vật”: :………Trang 7 1.2.3.1 Mục tiêu: :……….Trang 7 1.2.3.2 Nội dung kiến thức: :……….Trang 8 1.2.4 Thực trạng dạy và học Sinh học ở trường THPT: :……….Trang 9 1.2.4.1 Thực trạng việc giảng dạy của giáo viên: :………Trang 9 1.2.4.2 Thực trạng việc học Sinh học của học sinh: :………Trang 9 CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY DẠY HỌC PHẦN “SINH HỌC VI SINH VẬT”:……… Trang 10

2.1 Quy trình thiết kế Sơ đồ Tư duy trong dạy học: ……….Trang 10 2.1.1 Xác định chủ đề và hình ảnh trung tâm:……….Trang 10 2.1.2 Phân chia nội dung kiến thức trong chủ đề thành từng cấp độ kiến

thức……….Trang 10

2.1.3 Xây dựng các từ khóa cho từng cấp độ kiến thức:……….Trang 11 2.1.4 Tìm kiếm các hình ảnh liên quan đến các cấp độ kiến thức:……… Trang 11 2.1.5.Vẽ và hoàn thiện Sơ đồ Tư duy:……… Trang 11

2.2 Ví dụ minh họa:………Trang 11

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ:……… Trang 16

1 Kết luận:……… Trang 16

2 Kiến nghị:………Trang 16

D TÀI LIỆU THAM KHẢO:………Trang 17

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

- Trong một thế giới bùng nổ thông tin như hiện nay, việc học tập chăm chỉ vẫn chưa phải là giải pháp tối ưu, bởi khi có nhiều sự lựa chọn thì vấn đề không chỉ là học cái gì mà còn là học như thế nào và sử dụng công việc gì

- Trên thế giới hiện nay đang diễn ra những chuyển biến trong lĩnh vực giáo dục Xu hướng giáo dục đang phát triển với mục tiêu: đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp, phát huy tính tích cực, chủ động cũng như khả năng tự học, tự nghiên cứu của người học

- Trong xu hướng đó, ngành Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đang tập trung vào việc đổi mới phương pháp dạy và học ở các cấp bậc học Dạy học theo phát triển năng lực, dạy học theo chủ đề, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Muốn vậy, thì cần đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực

tự học của người học

- Trong đổi mới phương pháp dạy học, để chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong tiếp cận tri thức, cánh vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất thì việc tích cực hóa hoạt động của người học là rất cần thiết nhưng cũng rất khó khăn

- Trong thực tế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướng phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh Nó góp phần làm cho việc tiếp thu kiến thức có hiệu quả hơn Trên cơ sở đó, việc hướng dẫn học sinh định hướng để xây dựng, củng cố và khắc sâu kiến thức một cách có hệ thống bằng cách Sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy và học

hy vọng sẽ giải quyết tốt vấn đề này

- Trong chương trình nâng cao, với lượng kiến thức phong phú với nhiều quá trình và

cơ chế như môn sinh học, nội dung kiến thức của các học phần đều rất dài và khó nhớ Vì vậy, giáo viên (GV) cần phải khơi dậy tiềm năng, phát huy năng lực trong học tập cho học sinh (HS), dạy cho học sinh phương pháp tự học, tiếp nhận thông tin một cách có hệ thống

và có tư duy phân tích, tổng hợp, bồi dưỡng cho học sinh khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đồng thời khái quát hoá và tóm lược một cách hiệu quả nhất nhưng vẫn sinh động để học sinh rút ngắn thời gian ôn tập và ghi nhớ bài nhanh hơn có thể áp dụng các kiến thức vào trong đời sống thường ngày cũng như đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh

- Việc sử dụng SĐTD trong dạy học đã được thực hiện khá phổ biến ở nhiều nước trên thế giới đặc biệt là ở các nước phát triển

- Ở nước ta, năm 2010, ứng dụng SĐTD trong dạy và học đã được triển khai thí điểm tại

ở nhiều trường Kết quả ghi nhận ban đầu cho thấy: việc vận dụng SĐTD trong dạy học ở nước ta là hoàn toàn có thể và đem lại hiệu quả cao

2 Mục đích nghiên cứu:

- Sử dụng SĐTD dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”, giúp học sinh nhanh chóng nắm bắt được cốt lõi của vấn đề và ứng dụng kiến thức một cách sáng tạo trong đời sống hằng ngày cũng như xử lí tốt các câu hỏi, bài tập trong các đề thi

- Hướng dẫn học sinh sử dụng quy trình lập SĐTD để ghi chép trong quá trình tìm tòi kiến thức mới

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Sử dụng SĐTD dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”

- Khách thể nghiên cứu: GV dạy sinh học và HS lớp 10 nâng cao (10A10, 10A9) trường THPT Trần Hưng Đạo

4 Giả thuyết khoa học:

Sử dụng SĐTD để thiết kế các bài giảng một cách hợp lý trong giảng dạy phần “SINH HỌC VI SINH VẬT” cho học sinh lớp 10 nâng cao sẽ nâng cao được chất lượng dạy và học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Tổng hợp cơ sở lý luận về SĐTD nói chung và sử dụng SĐTD trong dạy học môn Sinh học nói riêng

- Sử dụng nguyên tắc, quy trình xây dựng SĐTD để thiết kế các SĐTD minh họa các nội dung kiến thức trong phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”

- Xây dựng giáo án có sử dụng phương tiện là SĐTD để dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT” - Đề xuất quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo hướng sử dụng SĐTD

6 Phạm vi nghiên cứu:

- Đề tài tập trung nghiên cứu việc sử dụng SĐTD dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”

- Sinh học 10- Chương trình nâng cao, THPT

7 Phương pháp nghiên cứu:

- Sử dụng để phân tích các tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), sử dụng SĐTD trong dạy học

- Thông qua phân tích lí thuyết đã đi đến tổng hợp các tài liệu nghiên cứu để rút ra hệ thống lí thuyết mới phục vụ cho đề tài

8 Cấu trúc chuyên đề:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, nội dung được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Chương 2: Sử dụng sơ đồ tư duy dạy học phần “SINH HỌC VI SINH VẬT”

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận:

1.1.1 Khái niệm Sơ đồ Tư duy:

Sơ đồ tư duy (Mind Map) còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực

1.1.2 Ưu điểm của Sơ đồ Tư duy:

- Dễ nhìn, dễ viết

- Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo

- Tăng khả năng ghi nhớ

- Tư duy tổng thể

- SĐTD giúp ta tiết kiệm thời gian hơn bởi nó chỉ sử dụng những từ khóa

1.1.3 Sử dụng Sơ đồ Tư duy trong dạy học nhằm giúp:

- HS học tập một cách tích cực

- HS ghi chép có hiệu quả

- Khắc phục hiện tượng dạy học theo lối đọc – chép và thói quen “học vẹt” của HS

- Phát triển tư duy và nhiều kĩ năng cho HS

- HS tự học ở nhà hiệu quả hơn

1.1.4 Phương thức và nguyên tắc thành lập Sơ đồ Tư duy:

1.1.4.1 Phương thức thành lập Sơ đồ Tư duy:

Bước 1: Tạo trung tâm:

Bắt đầu từ một chủ đề chúng ta sẽ ghi lại một từ, một cụm từ ngắn gọn hay vẽ một hình ảnh tượng trương cho ý tưởng đầu tiên

Bước 2: Tạo các nhánh cấp 1:

Vẽ các nhánh tỏa ra từ trung tâm.Trên mỗi nhánh ghi các tiêu đề phụ diễn tả các khía cạnh của chủ đề

Bước 3: Tạo các nhánh cấp 2:

Trên mỗi nhánh cấp 1, vẽ các nhánh nhỏ hơn tỏa ra từ cuối nhánh để tạo nên các nhánh cấp 2…

Bước 4: Tạo các nhánh con từ các nhánh trước đó:

Theo nguyên tắc triển khai ý của các nhánh trước đó

Bước 5: Hoàn thiện:

- Thêm các liên kết, các mối liên hệ giữa các nhánh

- Chỉnh sửa, thêm bớt thông tin, thêm bớt nhánh, điều chỉnh sao cho hình thức đẹp, chữ viết rõ

1.1.4.2 Nguyên tắc thành lập Sơ đồ Tư duy:

- Luôn sử dụng màu sắc

- Nên dùng cách viết tắt để tiết kiệm không gian

- Các nhánh cấp 1 khác nhau có thể dùng các màu sắc khác nhau

- Tất cả các nhánh tỏa ra cùng một điểm nên có cùng màu sắc

- Phải nghĩ trước khi viết, viết ngắn gọn, có tổ chức

- Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:

+ Ghi dài dòng

+ Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

+ Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

1.1.5 Phương tiện vẽ Sơ đồ Tư duy:

- Phương tiện để thiết kế một SĐTD khá đơn giản, chỉ cần một tờ giấy A4, bảng phụ, bảng với các loại bút màu, phấn màu khác nhau hoặc sử dụng phần mềm vẽ SĐTD (phần mềm mind mapping 7) Vì vậy có thể vận dụng bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của nhà trường hiện nay Điều quan trọng là giáo viên hướng cho học sinh có thói quen lập bản đồ tư duy trước hoặc sau khi học một bài hoặc một chủ đề, một chương, để giúp các em có cách sắp xếp kiến thức một cách khoa học, logic

- Đối với mỗi bài học, để xây dựng được SĐTD đảm bảo nội dung kiến thức, có thể hệ thống kiến thức một cách đầy đủ và logic, thì cần phải xác định được mục tiêu của bài, của chương, nêu được nội dung chính của bài đảm bảo kiến thức kỹ năng, định hướng được nội dung cần nắm để hệ thống lại bằng sơ đồ

1.2 Cơ sở thực tiễn:

1.2.1 Cơ sở tâm lí của học sinh THPT trong việc lĩnh hội tri thức:

- Học sinh lứa tuổi THPT nói chung và học sinh giỏi nói riêng đã có sự trưởng thành về mặt nhận thức, tư duy, tình cảm, giao tiếp

- Về sinh học, các em đã được trang bị các kiến thức chung nhất, các khái niệm, các quy luật về sinh học

- Một số kĩ năng học tập đã được hình thành ở các lớp học dưới như kĩ năng quan sát, trình bày, so sánh, tổng hợp Các em cũng đã được rèn luyện các kĩ năng tự đọc sách, kĩ năng thu thập thông tin, kĩ năng thảo luận nhóm và trình bày về một vấn đề sinh học

- Hoạt động học tập ở học sinh (lớp 10 nâng cao) đòi hỏi tính năng động, độc lập lĩnh hội tri thức và phải có tư duy lí luận Ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời ghi nhớ lôgic trừu tượng, lôgic ý nghĩa ngày một gia tăng Tư duy lí luận, tư duy trừu tượng của học sinh bộc lộ khá rõ Học sinh có thể tiếp nhận nguồn tri thức một cách sáng tạo, có thể phân tích, làm sáng tỏ một vấn đề một cách nhanh chóng, biết vận dụng những kiến thức đã có để lập luận, giải thích một vấn đề mới mà GV đưa ra

- Học sinh lớp10 nâng cao là những học sinh có năng lực tư duy khá tốt, có năng khiếu

và niềm đam mê về một hoặc một vài môn học nào đó, xác định được thái độ và động cơ học tập rõ ràng.Tuy nhiên năng lực tư duy của HS cũng chưa được hoàn thiện như người trưởng thành.Trong giảng dạy Sinh học nói riêng và trong nhà trường nói chung phải thường xuyên đổi mới, nâng cao, củng cố, phát triển ở các em kiến thức kĩ năng và tư duy

1.2.2 Chương trình Sinh học 10 nâng cao - THPT

1.2.2.1 Mục tiêu của chương trình

- HS có những hiểu biết cơ bản, hiện đại, thực tiễn, nâng cao, mở rộng về thế giới sống của VSV

- HS có những tri thức về các quá trình sinh học cơ bản chủ yếu ở VSV

- HS hiểu rõ bản chất của các hiện tượng, giải thích được cơ chế của quá trình, nêu được ảnh hưởng của môi trường, biết nguyên tắc ứng dụng vào thực tiễn sản xuất và cuộc sống

- Rèn luyện kĩ năng quan sát, thí nghiệm qua các bài thực hành

- Rèn luyện kĩ năng tư duy phân tích – quy nạp, chú trọng phát triển tư duy lí luận (phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, kĩ năng nhận biết, đặt ra và giải quyết các vấn đề gặp phải trong học tập và thực tiễn cuộc sống)

- Phát triển kĩ năng học tập, đặc biệt là tự học: biết thu thập và xử lí thông tin, lập bảng, biểu đồ, sơ đồ, đồ thị, biết làm việc theo cá nhân và nhóm, biết làm các báo cáo nhỏ, biết trình bày trước tổ, lớp…

- Củng cố niềm tin vào khả năng của khoa học hiện đại trong việc nhận thức và giải thích bản chất và tính quy luật của các hiện tượng của thế giới sống

- Có ý thức vận dụng các tri thức và kĩ năng học được vào thực tiễn cuộc sống học tập và lao động

- Xây dựng ý thức tự giác và thói quen bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống, có thái độ và hành vi đúng đắn đối với chính sách của Đảng và pháp luật Nhà nước về dân số, sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình

1.2.2.2 Cấu trúc chương trình:

Chương trình đề cập đến phần Sinh học vi sinh vật, được tích hợp trong 3 chương sau:

- Chương 1: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật:

- Chương 2: Sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật

- Chương 3: Virut và bệnh truyền nhiễm

Cuối mỗi chương đều có bài thực hành nhằm minh họa, củng cố, phát triển nhận thức của học sinh về nội dung vừa học

1.2.2.3 Nội dung chương trình:

- Nội dung chương trình Sinh học 10 được xây dựng dựa trên nội dung của sách giáo khoa Sinh học 10 nâng cao, bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng dành cho chương trình Sinh học10 nâng cao

- Trong sinh học 10, chủ yếu đề cập tới Sinh học tế bào nhưng có thêm phần sinh học VSV Phần này được trình bày ngay sau phần II Sinh học tế bào, thể hiện sự sắp xếp logic trong cấu trúc nội dung Thực chất Sinh học VSV cũng là Sinh học tế bào vì VSV tồn tại chủ yếu ở dạng đơn bào nhưng đồng thời chúng cũng là những cơ thể SGK Sinh học 10 đã

đề cập đến cấp độ cơ thể nguyên thủy là cơ thể đơn bào

- Trong Sinh học tế bào cũng đề cập tới các quá trình sinh lý là chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinh sản Tuy nhiên phần Sinh học tế bào đi sâu vào cơ chế chuyển hóa vật chất

và cơ chế vận chuyển các chất qua mang sinh chất

- Phân III tập trung vào những vấn đề dặc thù của VSV như chuyển hóa vật chất nội bào

và ngoại bào, sự sinh trưởng và sinh sản, trong đó sinh trưởng được hiểu là sự tăng số lượng

cá thể của quần thể VSV (Vi khuẩn) Mặt khác, còn đề cập đến một dạng vật chất sống là virut và bệnh truyền nhiễm

1.2.3 Chuyên đề “Sinh học vi sinh vật”

1.2.3.1 Mục tiêu:

* Về kiến thức:

- Chương 1: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật:

+ Nêu được khái niệm và các đặc điểm chung của vi sinh vật

+ Nắm được ví trí phân loại của VSV trong sinh giới

+ Trình bày được các kiểu chuyển hóa vật chất và năng lượng ở VSV dựa vào nguồn năng lượng và nuồn cácbon mà VSV đó sử dụng

+ Nêu và so sánh được hô hấp hiếu khí, hô hấp kị khí và lên men ở vi sinh vật

+ Khái quát được đặc điểm chung của các quá trình tổng hợp và phân giải ở VSV và ứng dụng của các quá trình này trong đời sống và sản suất

- Chương 2: Sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật

+ Trình bày được đặc điểm chung của sự sinh trưởng của VSV

+ Giải thích được đồ thị sinh trưởng của vi khuẩn trong điều kiện nuôi cấy tĩnh (không liên tục) và nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi khuẩn

+ Trình bày được phương pháp nuôi cấy liên tục và ứng dụng thực tiễn của phương pháp này

+ Phân biệt được các kiểu sinh sản của VSV

+ Nêu được một số ứng dụng của vi khuẩn trong thực tiễn sản suất

- Chương 3: Virut và bệnh truyền nhiễm

+ Trình bày được khái niệm và cấu tạo của virut, khái khái quát được chu kỳ nhân lên của

virut trong tế bào chủ và quá trình phát tán của virut qua các tế bào vật chủ

+ Hiểu được tác hại của virut, cách phòng tránh và một số ứng dụng của virut

+ Trình bày được một số khái niệm bệnh truyền nhiễm, miễn dịch, intefêron, các phương thức lây truyền của bệnh truyền nhiễm và cách phòng bệnh

* Về kĩ năng:

- Làm được một số sản phẩm lên men (sữa chua, muối chua rau quả và lên men rượu)

- Nhuộm đơn, quan sát một số VSV và làm tiêu bản một số loại bào tử nấm mốc

- Tìm hiểu tình hình bệnh truyền nhiễm ở địa phương

1.2.3.2 Nội dung kiến thức của chuyên đề

Phần “Sinh học vi sinh vật ” Sinh học 10 – chương trình nâng cao gồm có 15 tiết, trong đó

có 10 tiết lý thuyết và 4 tiết thực hành, 1 tiết ôn tập Các bài này đề cập đến các vấn đề cụ thể như sau:

Bảng 1.1: Phần “Sinh học vi sinh vật” Sinh học 10 nâng cao bao gồm các loại kiến thức sau:

Chương Kiến thức khái niệm Kiến thức cơ chế quá

trình Kiến thức ứng dụng thựctiễn

Chương 1:

Chuyển hóa

vật chất và

năng lượng

ở vi sinh vật

- VSV, Môi trường, kiểu dinh dưỡng, quang tự dưỡng, hóa

tự dưỡng, quang dị dưỡng, hóa dị dưỡng,

- Hô hấp hiếu khí, hô hấp kị khí, lên men

- Quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng

- Quá trình hô hấp, lên men, lên men lactic, lên men etilic

- Quá trình tổng hợp, phân giải các chất: Lipit, prôtêin Polysaccarit, axit nuclêic

Nuôi cấy các VSV khác nhau để tạo các sản phẩm phục vụ đời sống con người như: sản xuất sinh khối, thu prôtêin đơn bào

bổ sung vào thức ăn, thu

aa, thu các sản phẩm có hoạt tính sinh học cao…

Chương 2:

Sinh trưởng

và sinh sản

của vi sinh

vật

- Sinh trưởng, nuôi cấy không liên tục, nuôi cấy liên tục, sinh trưởng thêm, sinh trưởng kép

- Pha sinh trưởng, sinh sản, phân đôi, nảy chồi, bào tử

- Quá trình sinh trưởng của quần thể VSV

- Quá trình sinh sản, phân đôi, nảy chồi, sinh sản bằng bào tử

Sử dụng nhiệt độ, độ

pH, bức xạ, các hóa chất… thích hợp để nuôi cấy VSV có ích hoặc tạo điều kiện bất lợi về các yếu tố trên để kìm hãm

sự sinh trưởng của vi sinh vật và tiêu diệt chúng

Chương 3:

Virut và

bệnh truyền

nhiễm

- Virut, capsit, nuclêocapsit, capsôme

- Virut ôn hòa, virut độc, AIDS, HIV

- VSV cơ hội, bệnh cơ hội, kí sinh

- Bệnh truyền nhiễm, miễn dịch, miễn dịch không đặc hiệu, miễn dịch dịch thể, miễn dịch tế bào, interferon

- Chu trình nhân lên của virut

- Cơ chế tác động của miễn dịch đặc hiệu và các loại miễn dịch không đặc hiệu

- Sử dụng virut để sản xuất các sản phẩm phục

vụ đời sống con người như vacxin, insulin, sử dụng trong công nghệ gen…

- Nhận biết và biết cách phòng tránh các bệnh truyền nhiễm

Bảng 1.2: Nội dung kiến thức từng tiết trong phần “Sinh học vi sinh vật” Sinh học 10–

chương trình sinh học nâng cao bậc Trung học phổ thông

1 Dinh dưỡng, chuyển hóa vật

chất và năng lượng ở VSV

- Khái niệm và các đặc điểm chung của vi sinh vật

- Khái niệm dinh dưỡng, quá trình dinh dưỡng

- Các loại (3 loại) môi trường cơ bản trong nuôi cấy VSV

- Các kiểu (4 kiểu) dinh dưỡng ở VSV dựa và

nguồn năng lượng và cacbon

- Phân biệt được 3 kiểu thu nhận năng lượng

ở các VSV hóa dị dưỡng là lên men Hô hấp

kị khí và hô hấp hiếu khí.

2 Các quá trình tổng hợp ở VSV

và ứng dụng

- Quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở VSV

- Vai trò của VSV trong thiên nhiên và ứng

dụng của nó đối với đời sống con người.

3 Thực hành lên men êtilic - Cách tiến hành thí nghiệm

- Quan sát hiện tượng và giải thích thí nghiệm

4 Thực hành lên men lactic - Cách làm sữa chua, muối dưa

- Quan sát hiện tượng và giải thích thí nghiệm

5 Sinh trưởng của VSV - Đặc điểm về sinh trưởng của VSV nói chung

và của VK nói riêng

- Sự sinh trưởng của VSV theo cấp số mũ, quy luật sinh trưởng trong nuôi cấy liên tục, nuôi cấy không liên tục

- Hiện tượng sinh trưởng kép và sinh trưởng thêm

- Nguyên tắc và ứng dụng sự sinh trưởng của VSV để tạo sản phẩm cần thiết

6 Sinh sản của VSV - Sinh sản của VSV

- Sinh sản của VK và của nấm

- Các hình thức sinh sản: theo kiểu phân đôi, nảy chồi, bào tử vô tính, hữu tính của VSV

7 Ảnh hưởng của các yếu tố hóa

học đến sinh trưởng của VSV - Các yếu tố hóa học ảnh hưởng đến sinh trưởng của VSV

- Ảnh hưởng của chất độc lên sinh trưởng của VSV

- ứng dụng vào đời sống

8 Ảnh hưởng của các yếu tố vật lý

đến sinh trưởng của VSV - Các yếu tố vật lý ảnh hưởng đến sinh trưởngcủa VSV

- Phân loại VSV theo phạm vi sống và sinh trưởng ở những điều kiện vật lý cho phép

- ứng dụng vào đời sống

9 Quan sát một số VSV Quan sát hình dạng của một số nấm men, vi

khuẩn, nấm mốc và bào tử của nấm mốc

10 Cấu trúc các loại virut - Khái niệm của virut, hình thái và cấu tạo các

loại virut điển hình

- Virut dạng trung gian giữa thể vô sinh và sinh vật

11 Sự nhân lên của virut trong tế

bào chủ - Chu kỳ phát triển của virut.- Quá trình lây nhiễm và phát triển của HIV

trong cơ thể người

- Triệu chứng của AIDS

- Ý thức và phương pháp phòng tránh HIV/AIDS

12 Virut gây bệnh và ứng dụng của

virut - Đặc điểm và tác hại của những bệnh do virutgây ra ở TV, ĐV, con người, VSV

- Ứng dụng virut trong việc bảo vệ đời sống

và môi trường

13 Khái niệm về bệnh truyền

nhiễm và miễn dịch - Lấy ví dụ bệnh truyền nhiễm.- Khái niệm, cơ chế và phân biệt bệnh truyền

nhiễm, miễn dịch, các loại miễn dịch, intefêron

- Phương thức lây truyền bệnh truyền nhiễm,

đề xuất cách phòng tránh

14 Thực hành: Tìm hiểu một số

bệnh triềm nhiễm phổ biến ở

địa phương

- Triệu chứng, tác hại của một số bẹnh truyền nhiễm phổ biến do virut và các VSV khác gây

ra ở địa phương

- Có ý thức và biện pháp phòng tránh bệnh truyền nhiễm

ÔN TẬP PHẦN VI SINH VẬT

1.2.4 Thực trạng dạy và học Sinh học ở trường THPT

1.2.4.1 Thực trạng việc giảng dạy của giáo viên

* Về phương pháp dạy học

Thiết nghĩ rằng, hiện tại đa số GV vẫn sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống,

số ít đang sử dụng CNTT để dạy học

* Về phương tiện dạy học

- Hiện nay trường THPT Trần Hưng Đạo trang bị khá đầy đủ phương tiện và đồ dùng dạy học (từng bộ môn đều có phòng máy, phòng thí nghiệm sinh, lý, hóa) và có thể sử dụng bình thường nhưng ít khi GV sử dụng

- Nếu có sử dụng chủ yếu là để minh họa cho bài giảng của mình để HS dễ hiểu, ít khi dùng vào việc khai thác kiến thức cho HS, kích thích các em phân tích và giải quyết nhiệm

vụ bài học

1.2.4.2 Thực trạng việc học Sinh học của học sinh

- Trong thực tế, PPDH truyền thống thầy đọc – trò ghi được số đông học sinh hưởng ứng

- Học sinh chưa quen với các phương pháp giảng dạy mới (HS lớp 10), đặc biệt với phương pháp sử dụng SĐTD

- HS luôn coi môn sinh học là môn học thuộc lòng nên chỉ chú ý ghi chép bài và học thuộc lòng trước khi đến lớp HS ít có khả năng vận dụng và liên hệ những điều đã học vào thực tế cuộc sống, lao động, sản xuất Mặc dù HS có năng lực nhận thức tốt nhưng rất nhiều

em vẫn chưa tìm cho mình một phương pháp tự học, tự nghiên cứu hiệu quả Mặc dù các em

có ý thức học tập tốt nhưng vẫn cần những biện pháp tạo hứng thú

CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY DẠY HỌC PHẦN “SINH HỌC VI SINH

VẬT”

2.1 Quy trình thiết kế Sơ đồ Tư duy trong dạy học

Quy trình thiết kế Sơ đồ Tư duy để giảng dạy cần tiến hành theo các bước sau:

Xác định chủ thể và hình ảnh trung tâm

 Phân chia nội dung kiến thức trong chủ đề thành từng cấp độ kiến thức

 Xây dựng các từ khóa cho từng cấp độ kiến thức

 Tìm kiếm hình ảnh liên quan đến các cấp độ kiến thức



Vẽ và hoàn thiện sơ đồ tư duy

2.1.1 Xác định chủ đề và hình ảnh trung tâm

* Mục đích:

- Xác định nội dung cốt lõi của bài dạy

- Hình ảnh đi kèm giúp học sinh khắc sâu kiến thức bài học

* Tiến trình thực hiện:

- Giáo viên đọc lướt qua toàn bài để xác định chủ đề cho các mục kiến thức đó

- Nên chọn tên bài dạy hoặc tên mục kiến thức làm chủ đề

- Lựa chọn hình ảnh đặc trưng mô tả cho chủ đề

2.1 2 Phân chia nội dung kiến thức trong chủ đề thành từng cấp độ kiến thức

* Mục đích:

- Giúp GV phải nghiên cứu kĩ nội dung kiến thức bài dạy

- GV sẽ phân tích được lôgic kiến thức bài dạy

- Giúp giáo viên có được cái nhìn tổng thể mà lại rất chi tiết về kiến thức bài dạy

- Làm cơ sở để xây dựng các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3… của sơ đồ tư duy

* Tiến trình thực hiện:

- Đọc kĩ nội dung kiến thức trong chủ đề nhiều lần, chia kiến thức chủ đề thành các ý chính Các ý này sẽ là các nhánh cấp 1 (nhánh con)

- Đọc lại nội dung từng ý chính và tiếp tục chia thành những ý nhỏ hơn Các ý này sẽ là các nhánh cấp 2 (nhánh cháu)

- Vẫn theo nguyên tắc “ý mẹ đẻ ý con”, GV chia nhỏ dần các phần kiến thức thành các cấp nhỏ hơn Các cấp nhỏ hơn này sẽ là các nhánh chắt, chút, chít… của SĐTD

2.1.3 Xây dựng các từ khóa cho từng cấp độ kiến thức

* Mục đích:

- Thông qua việc tìm từ khóa, GV sẽ ghi nhớ sâu từng kiến thức trong bài dạy

- Các từ khóa giúp học sinh ghi nhớ nhanh các kiến thức trong bài học

* Tiến trình thực hiện:

- Giáo viên đọc kĩ nhiều lần để hiểu rõ nội dung từng cấp độ kiến thức, tìm trong đó một từ hoặc một cụm từ ngắn gọn thể hiện nội dung của cả ý làm từ khóa

- Nếu trong ý đó không có sẵn từ khoá thì giáo viên phải vận dụng kiến thức chuyên môn của mình để đưa ra một từ hoặc cụm từ thích hợp khái quát nội dung của cả ý làm từ khóa

2.1.4 Tìm kiếm các hình ảnh liên quan đến các cấp độ kiến thức

* Mục đích: