QUAN NIỆM NGUYÊN NHÂN TRONG DỊCH TỄ HỌC Ths Lê Minh Hữu

Trình bày được các nội dung cần xem xét kết luận về nguyên nhân của 1 căn bệnh... Xác định các nguyên nhân không thuộc về vi sinh học ngày càng đóng vai trò quan trọng trong DTH, trong

Mục tiêu

1 Trình bày được quan niệm nguyên

nhân trong dịch tễ học

2 Trình bày được các nội dung cần xem

xét kết luận về nguyên nhân của 1 căn bệnh

21/10/2010 3

Đại cương

Việc tìm ra nguyên nhân của bệnh rất quan trọng trong việc phòng chống bệnh có hiệu quả.

Thông thường khi đề cập đến nguyên nhân là nghĩ

về nguyên nhân sinh vật học.

Hiện nay, bệnh nhiễm trùng ngày càng giảm và bị khống chế, nhiều bệnh có liên quan đến dinh dưỡng, hành vi, các rối loạn về tâm thần.

Xác định các nguyên nhân không thuộc về vi sinh học ngày càng đóng vai trò quan trọng trong DTH, trong lĩnh vực phòng bệnh cũng như điều trị bệnh.

Ai làm chìm tàu ?

Quan niệm về nguyên nhân

21/10/2010 5

21/10/2010 7

21/10/2010 9

Ai làm chìm tàu?

21/10/2010 11

Quan niệm về nguyên nhân

Nguyên nhân của bệnh là 1 biến cố, 1 điều kiện, 1 đặc tính hoặc 1 sự kết hợp các yếu tố đã giữ một vai trò quan trọng trong việc gây bệnh

Nguyên trực tiếp - gián tiếp

Uống rượu - xơ gan - Ung thư gan

21/10/2010 13

Nguyên nhân cần - đủ

Nguyên nhân cần (necssary): Khi thiếu nguyên nhân này sẽ không thể phát triển bệnh

Nguyên nhân đủ (Sufficent): Nguyên nhân được gọi là "đủ" khi nó chắc chắn gây bệnh hoặc khởi phát bệnh

Nguyên nhân vừa cần và đủ

– Một nguyên nhân cũng gây bệnh và

bệnh sẽ không xảy ra khi vắng yếu tố này

21/10/2010 15

Nguyên nhân cần nhưng chưa đủ

Một nguyên nhân không thể gây bệnh, bệnh xảy ra

khi có sự hiện diện của tất cả các yếu tố nguy cơ

Một mình vi trùng lao không thể gây bệnh lao mà cần

thêm tính nhạy cảm của cơ thể

Nguyên nhân "đủ" nhưng không "Cần"

Một yếu tố cũng có khả năng gây bệnh nhưng không

phải là nguyên nhân

21/10/2010 17

Nguyên nhân duy nhất và đa nguyên nhân

Henle và Kok đưa ra định đề Kok để tìm ra nguyên nhân đặc hiệu như sau:

ƒ Vi sinh vật phải hiện diện trong từng ca bệnh

ƒ Vi sinh vật phân lập được và phát triển trong môi trường cấy

ƒ Gây bệnh thực nghiệm khi đưa sinh vật vào trong

cơ thể động vật cảm nhiễm

ƒ Vi sinh vật được đào thải ra từ động vật và có thể xác định được

Bệnh than là bệnh đầu tiên thoả mãn định đề này và định đề này

Định đề Kok là hiện nay không phù hợp trong nhiều bệnh nhiễm trùng và các bệnh không nhiễm trùng

21/10/2010 19

Những yếu tố cấu thành nguyên nhân

Các yếu tố dẫn đến: Tuổi, phái, tiền sử bệnh, thể

trạng

Các yếu tố thuận lợi: Thu nhập, dinh dưỡng kém,

nhà của chật chội, và sự chăm sóc y tế không đầy đủ.

Các yếu tố tham gia: Tiếp xúc với tác nhân gây

bệnh hay tác nhân gây độc hại

Các yếu tố củng cố: Tiếp xúc trở lại với tác nhân

gây bệnh, là việc vất vả nặng nhọc

Những yếu tố cấu thành nguyên nhân

Yếu tố nguy cơ:

ƒ Từ “yếu tố nguy cơ” dùng để mô tả những yếu

tố làm tăng nguy cơ phát bệnh chứ không phải

là nguyên nhân gây bệnh.

ƒ Quan niệm yếu tố nguy cơ đã giúp ích cho 1

số chương trình phòng chống bệnh tật.

Sự tương tác giữa các yếu tố: Hậu quả của 2

hay nhiều nguyên nhân phối hợp lớn hơn nhiều

so với hậu quả của từng nguyên nhân cộng lại

21/10/2010 21

Những yếu tố căn nguyên của bệnh tả

XÁC ĐỊNH NGUYÊN NHÂN

21/10/2010 23

Xác định nguyên nhân (Hill)

1 Mối quan hệ thời gian

2 Tính hợp lý

3 Tính nhất quán

4 Sức mạnh của mối quan hệ nhân quả

5 Sự tương quan liều lượng-đáp ứng

6 Tính thuận nghịch

7 Phương pháp nghiên cứu

21/10/2010 25

Mối quan hệ thời gian

Nguyên nhân phải có trước hậu quả

Tuy nhiên khi sử dụng phương pháp nghiên cứu bệnh chứng và cắt ngang khóphân biệt được cái nào có trước cái nào

có sau

Tính hợp lý

Mối quan hệ giữa nguyên nhân nghi ngờ

và hậu quả phải mang tính chất hợp lý Chứng cớ về dịch tễ học phải phù hợp với các chứng cớ khác như tìm thấy trong các nghiên cứu labo, cơ chế sinh lý bệnh, các quan niệm hiện hành v.v

21/10/2010 27

Tính hợp lý (tt)

Năm 1830: nguyên nhân của bệnh tả được cho là "âm khí" hơn là sự lây nhiễm

Đến nghiên cứu của Snow mới ủng hộ quan điểm tả là do sự lây nhiễm

Nghiên cứu của Pasteur tìm ra tác nhân của bệnh tả

Tính nhất quán

Tình phù hợp được xác định khi cónhiều nghiên cứu cho kết quả giống nhau

Phân tích tổng hợp (Meta Analysis) cho phép tổng hợp các kết quả nghiên cứu

21/10/2010 29

Phân tích tổng hợp thử nghiệm ngẫu nhiên được lựa chọn của

beta-blocker trong việc phòng ngừa tử vong sau nhồi máu cơ tim

Sức mạnh của mối quan hệ nhân quả

Sức mạnh của mối quan hệ giữa nguyên nhân nghi ngờ và hậu quả được đo lường bằng giá trị của nguy cơ tương đối

Ví dụ: Những người hút thuốc có nguy

cơ bị ung thư phổi gấp 4 – 20 lần người không hút thuốc

Bảng 11: Mô hình hồi qui logic nguy cơ tử vong của trẻ dưới

1 tuổi ở dân tộc ít nguời Miền Tây Nam Bộ

Sự tương quan liều lượng-đáp ứng

Bảng trình bày tỷ lệ người bị lảng tai và mức độ tiếp xúc với tiềng ồn

Thời gian tiếp xúc (năm)

21/10/2010 35

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thử nghiệm ngẩu nhiên cókiểm soát cho phép rút ra kết luận tốt nhất về mối quan hệ nhân quả

Kế đến là nghiên cứu đoàn hệ, nghiên cứu bệnh chứng

Kém nhất là nghiên cứu tương quan, vànghiên cứu cắt ngang

Phương pháp nghiên cứu

minh nguyên nhân

1 Thử nghiệm có kiểm soát

bằng phân bổ ngẫu nhiên

2 Nghiên cứu thuần tập

3 Nghiên cứu bệnh-chứng

4 Nghiên cứu cắt ngang

Mạnh

Trung bình Trung bình Yếu

21/10/2010 37

Phán quyết về mối quan hệ nhân – quả

Việc phán quyết về mối quan hệ nhân-quả thường gặp khó khăn vì đến nay chưa có tiêu chuẩn hoàn chỉnh và đáng tin cậy về vấn đề này

Việc phán quyết về mối quan hệ nhân quả phải dựa trên những bằng chứng có giá trị, Tuy nhiên những bằng chứng này thường không đi đôi với nhau thậm chí đôi khi đối nghịch với nhau