Tài liệu trình bày đôi nét về nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam, nghệ thuật điêu khắc Champa, nghệ thuật điêu khắc qua các triều đại phong kiến, hình tượng rồng thời Lý, điêu khắc thời Trần, các tác phẩm điêu khắc bằng đá khác.
Trang 1NGH THU T ĐIÊU KH C C T I VI T NAM TH I X A QUA CÁC TH IỆ Ậ Ắ Ổ Ạ Ệ Ờ Ư Ờ
KỲ
Ngh thu t điêu kh c ệ ậ ắ t lâu đã xu t hi n và tr thành nét văn hóa đ c tr ng c a m i ừ ấ ệ ở ặ ư ủ ỗ
qu c gia. Qua m i th i k , nh ng tác ph m điêu kh c l i th a h ố ỗ ờ ỳ ữ ẩ ắ ạ ừ ưở ng nh ng tinh hoa ữ
c a giai đo n tr ủ ạ ướ c và phát tri n theo chi u h ể ề ướ ng m i. Đem đ n cho đ i sau nh ng ớ ế ờ ữ
di s n mang tinh th n ngh thu t nhân văn sâu s c ả ầ ệ ậ ắ
ĐÔI NÉT V NGH THU T ĐIÊU KH C C VI T NAMỀ Ệ Ậ Ắ Ổ Ệ
Trong các di s n ngh thu t, văn hóa truy n th ng, điêu kh c có m t l ch s phát tri nả ệ ậ ề ố ắ ộ ị ử ể liên t c và lâu dài nh t. M i m t tác ph m điêu kh c l i mang nh ng hình nh conụ ấ ỗ ộ ẩ ắ ạ ữ ả
người Vi t Nam t ng mi n, t ng th i k khác nhau. Dù các tác ph m điêu kh c đó ệ ừ ề ừ ờ ỳ ẩ ắ ở
dướ ại d ng th n linh hay con ngầ ười th t c.ế ụ
Dù b nh hị ả ưởng b i hai n n văn hóa n Đ và Trung Hoa lân c n. Song,ở ề Ấ ộ ở ậ nghệ thu t điêu kh cậ ắ c a nủ ước ta v n phát tri n theo cái ch t riêng v n có. T s giaoẫ ể ấ ố ừ ự thoa gi a các n n văn hóa và dân t c cho đ n quá trình l ch s hình thành lâu dài c aữ ề ộ ế ị ử ủ
đ t nấ ước. T t c đã khi n cho hình nh c a n n điêu kh c r t đa d ng.ấ ả ế ả ủ ề ắ ấ ạ
Trang 2M i m t tác ph m điêu kh c l i mang nh ng hình nh đ c tr ng t ng mi n, t ng th i ỗ ộ ẩ ắ ạ ữ ả ặ ư ừ ề ừ ờ
k khác nhau ỳ
Dù đã tr i qua bi t bao cu c chi n tranh, m i làng v n b o t n m t c m đình – đ n –ả ế ộ ế ỗ ẫ ả ồ ộ ụ ề chùa v i nhi u tớ ề ượng Ph t và các phù điêu. Đ n nay, nh ng di s n này đ u đậ ế ữ ả ề ược thế
h sau gi gìn, ph c d ng cũng nh ti p t c phát huy giá tr tinh th n c a ông cha taệ ữ ụ ự ư ế ụ ị ầ ủ
đ l i.ể ạ
NGH THU T ĐIÊU KH C CHAMPAỆ Ậ Ắ
Vương qu c Champa đố ược hình thành t s liên k t gi a hai th t c Can và D a.ừ ự ế ữ ị ộ ừ
Vương qu c này n m mi n Nam Trung B lúc b y gi Chia thành m t s khu v cố ằ ở ề ộ ấ ờ ộ ố ự
đ a lý t nhiên ng v i các d i đ ng b ng d c ven bi n. Đó là Amaravati (Qu ngị ự ứ ớ ả ồ ằ ọ ể ả Nam), Vijaya (Bình Đ nh), Kauthara (Nha Trang) và Paduranaga (Phan Rang).ị
Tuy t thu s khai th k th 2, vừ ở ơ ở ế ỷ ứ ương qu c này đố ược người Trung Qu c g i làố ọ Lâm p v n ch a có nhi u tác ph m đ c s c. Song, đ n th k 7 và 8, ngh thu tẤ ẫ ư ề ẩ ặ ắ ế ế ỷ ệ ậ
Trang 3ki n trúc và điêu kh c c a ngế ắ ủ ười Champa đã tr nên h ng th nh. Nh vào phong tràoở ư ị ờ
Ph t giáo hoá và n Đ giáo di n ra và lan r ng kh p Đông Nam Á.ậ Ấ ộ ễ ộ ắ
Trang 5M u t ẫ ượ ng đá th n Ganesha còn sót l i trong n n ngh thu t điêu kh c Champa ầ ạ ề ệ ậ ắ
Tháp Champa th i k này đở ờ ỳ ược xây b ng g ch không v a và thằ ạ ữ ường ch có m tỉ ộ
c ng. Công trình này bao g m c m t tháp ph có mái hình con thuy n. M t thápổ ồ ả ộ ụ ề ộ chính trung tâm kh i vu t lên cao, n ra nhi u góc và các múi vòm. Trên đó thở ố ố ở ở ề ườ ng
g n các phù điêu đắ ược ch m kh c hình th n Siva hay các tiên n Apsara. Điêu kh cạ ắ ầ ữ ắ
tượng tròn được b trí hài hoà v i xung quanh công trình ki n trúc. Tu theo ch c năngố ớ ế ỳ ứ tháp mà đ c đ o các m uụ ẽ ẫ tượng đá Chăm đ p t i đ y.ẹ ạ ấ
Ngày nay, các di s n c a n n ngh thu t Champa ch còn l i m t s ít. H u h t đã bả ủ ề ệ ậ ỉ ạ ộ ố ầ ế ị tàn phá b i các cu c chi n tranh th i x a.ở ộ ế ờ ư
NGH THU T ĐIÊU KH C QUA CÁC TRI U Đ I PHONG KI NỆ Ậ Ắ Ề Ạ Ế
ĐIÊU KH C TH I LÝ (1010 – 1225)Ắ Ờ
Ph t giáo phát tri n c c th nh tri u đ i này và tr thành qu c đ o. Các trung tâmậ ể ự ị ở ề ạ ở ố ạ
Ph t giáo đậ ược xây d ng đ s theo ki u ki n trúc Đông Nam Á. Các công trình nàyự ồ ộ ể ế
t p trung Qu ng Ninh, Hà Nam Ninh và đ c bi t là B c Ninh. T đó kéo theo m tậ ở ả ặ ệ ở ắ ừ ộ
n n điêu kh c Ph t giáo phát tri n ph n th nh giai đo n này.ề ắ ậ ể ồ ị ở ạ
Điêu kh c th i Lý khá tinh vi và cân đ i, ch y u trên g m và trên đá. Đ tài điêu kh cắ ờ ố ủ ế ố ề ắ cũng r t đa d ng và đ c đáo. Nh ng thấ ạ ộ ư ường là các ch đ v thiên nhiên nh mây,ủ ề ề ư
nước, hoa sen, hoa cúc. Đ c bi t, hình tặ ệ ượng con r ng v i nhi u n p cong m m m i,ồ ớ ề ế ề ạ
tượng tr ng cho ngu n nư ồ ước, ni m m ề ơ ước cho c dân tr ng lúa.ư ồ
NGH THU T ĐIÊU KH C TH I LÝ TRONG PH T GIÁOỆ Ậ Ắ Ờ Ậ
T i chùa Ph t Tích ngày nay v n còn l u gi tạ ậ ẫ ư ữ ượng đá Ph t A Di Đà ng t i thậ ự ạ ượ ng
đi n chùa. Đây đệ ược cho là pho tượng c nh t mi n B c nổ ấ ở ề ắ ước ta, được công nh nậ
k l c Ph t giáo. Bên c nh đó, các phiên b n c a pho tỷ ụ ậ ạ ả ủ ượng này đ u xu t hi n B oề ấ ệ ở ả tàng L ch s Qu c gia và B o tàng M thu t.ị ử ố ả ỹ ậ
B cứ tượng đá Ph t A Di Đàậ này đượ ạc t c vào năm 1057 v i t th ng i thi n đ nhớ ư ế ồ ề ị trên tòa sen. Đài sen có 15 cánh to n r M i m t cánh sen đở ộ ỗ ộ ược ch m m t đôi r ngạ ộ ồ
ch u vào hình Ph t ng i thi n trên đài sen hào quang t a sáng hình là đ B c tầ ậ ồ ề ỏ ề ứ ượ ng
có chi u cao là 1m85, n u tính c b đá là cao 3m.ề ế ả ệ
Trang 7T ượ ng đá Ph t A Di Đà ng t i th ậ ự ạ ượ ng đi n chùa đ ệ ượ c công nh n k l c Ph t giáo ậ ỷ ụ ậ
Ngoài tượng Ph t A Di Đà, chùa Ph t Tích còn b o l u đậ ậ ả ư ược nh ng di v t quý khác.ữ ậ
Có th k đ n nh là chân c t b ng đá ch m kh c hoa sen v i m i hoa sen là m t đôiể ể ế ư ộ ằ ạ ắ ớ ỗ ộ
r ng ch u. Hay nh b c phù điêu dàn nh c công “thiên th n” đang t u nh c dân t c.ồ ầ ư ứ ạ ầ ấ ạ ộ
Đ c bi t h n c là hang thú đá v i 10 con to l n ph qu , đ i x ng nhau trặ ệ ơ ả ớ ớ ủ ỳ ố ứ ước c aử chùa. Bao g m các con v t nh ng a, trâu, tê giác, voi, s t Nh ng linh v t này đ uồ ậ ư ự ư ử ữ ậ ề
đượ ạc t o trong t th ch u ph c. n ch a sâu trong đó là tinh th n quy ph c Ph tư ế ầ ụ Ẩ ứ ầ ụ ậ pháp
HÌNH TƯỢNG R NG TH I LÝỒ Ờ
D a trên các hi n v t điêu kh c đá và g m đự ệ ậ ắ ố ược khai qu t và còn đậ ượ ưc l u gi đ nữ ế
hi n nay. Ngệ ười ta ch th y r ng đỉ ấ ồ ượ ạc t c dướ ại d ng phù điêu, không th y ch m chìmấ ạ
và ch m tròn. Nh ng con r ng thân tròn và khá dài, không có v y. Thân ngạ ữ ồ ẩ ườ ố i u n khúc m m m i và thon dài t đ u t i chân. T o c m giác hình tề ạ ừ ầ ớ ạ ả ượng r ng r t nhồ ấ ẹ nhàng và thanh thoát. Các nhà nghiên c u g i đây là r ng hình giun hay hình dây.ứ ọ ồ
R ng th i Lý đồ ờ ược ch m kh c khác bi t v i các tri u đ i khác. Hình tạ ắ ệ ớ ề ạ ượng r ng xu tồ ấ
hi n v i nhi u lo i trang trí b c c hình tròn, hình cánh sen, hình lá đ và hình chệ ớ ề ạ ố ụ ề ữ
nh t. Dù b t c n i đâu, hình tậ ở ấ ứ ơ ượng r ng th i kì này luôn có t th và c u trúcồ ờ ư ế ấ
gi ng nhau. Theo PGS Nguy n Du Chi, thì có th chi r ng th i Lý làm hai lo i là lo iố ễ ể ồ ờ ạ ạ
c ng ng và c r t.ổ ẫ ổ ụ
R ng th i Lý hay còn đ ồ ờ ượ c g i là r ng hình giun hay hình dây ọ ồ
Nh ng con r ng th i Lý thữ ồ ờ ường ng ng đ u lên, mi ng thì há to, mép trên c a mi ngẩ ầ ệ ủ ệ không có mũi. Kéo dài ra thành m t cái vòi u n m m m i, vộ ố ề ạ ươn lên cao, móng vu tố
nh d n v phía cu i. D c s ng l ng có m t hàng v y th p t a riêng ra t ng cái, đ uỏ ầ ề ố ọ ố ư ộ ẩ ấ ỉ ừ ầ
Trang 8vây trước tua vào hàng vây sau. Các đ t ng n b ng nh b ng con r n. Đố ắ ở ụ ư ụ ắ ược ch mạ
kh c có b n chân, m i chân có ba ngón phía trắ ố ỗ ước và đ c bi t không có ngón chân sau.ặ ệ Chân trước m c g n gi a khúc u n th nh t, đ i x ng phía bên kia n m g n cu iọ ầ ữ ố ứ ấ ố ứ ằ ầ ố khúc u n này.ố
ĐIÊU KH C TH I TR N (1225 – 1400)Ắ Ờ Ầ
th i Tr n, các lo i hình ngh thu t ch y u trên lĩnh v c điêu kh c và âm nh c
Ngh thu t điêu kh c th i Tr n ch u nh hệ ậ ắ ờ ầ ị ả ưởng cũng nh ti p n i t th i nhà Lý. Tuyư ế ố ừ ờ nhiên, cách t o hình hi n th c khoáng đ t và kh e kho n h n. Phong cách điêu kh cạ ệ ự ạ ỏ ắ ơ ắ
th i Tr n m nh m , khái quát và quan tâm đ n tính bi n đ ng c a c u trúc t ng thờ ầ ạ ẽ ế ế ộ ủ ấ ổ ể
h n là hình mô t Nh vào s giao l u văn hóa r ng rãi cùng tinh th n thơ ả ờ ự ư ộ ầ ượng võ
được phát huy m nh m ạ ẽ
Nh ng công trình điêu kh c đữ ắ ược th hi n trong cung đi n, chùa chi n, dinh th vàể ệ ệ ề ự lăng m vua chúa. Điêu kh c th i Tr n độ ắ ờ ầ ược đánh giá là có bước ti n b và tinh x oế ộ ả
h n so v i th i Lý. Đ o Ph t th i nhà Tr n v n th nh hành m c dù công trình chùaơ ớ ờ ạ ậ ờ ầ ẫ ị ặ chi n không đề ược đ s nh th i Lý. Điêu kh c Ph t giáo hi n ch a tì đồ ộ ư ờ ắ ậ ệ ư ược pho
tượng nào. Nh ng v n còn l i r t nhi u b tư ẫ ạ ấ ề ệ ượng đá hoa sen hình h p.ộ
HÌNH TƯỢNG R NG TH I TR NỒ Ờ Ầ
Đ u r ng th i Lý và th i Tr n r t gi ng nhau. Tuy nhiên, v n có th phân bi t đầ ồ ờ ờ ầ ấ ố ẫ ể ệ ượ c
b i đ u r ng không có nhi u chi ti t ph c t p nh th i Lý. Thân r ng v n gi đở ầ ồ ề ế ứ ạ ư ờ ồ ẫ ữ ượ c dáng d p nh th i Lý. Hình r ng đấ ư ờ ồ ược ch m kh c trên đá trau chu t, có s ng uyạ ắ ố ừ nghiêm. Các đường cong tròn n i nhau, khúc trố ướ ớc l n, khúc sau nh d n và k t thúcỏ ầ ế
nh đuôi r n. V y l ng v n th hi n t ng chi c m t, có d ng hình răng c a l n,ư ắ ẩ ư ẫ ể ệ ừ ế ộ ạ ư ớ
nh n.ọ
Mi ng r ng đệ ồ ược ch m kh c há to nh ng nhi u khi không đ p qu c u. Chân r ngạ ắ ư ề ớ ả ầ ồ
thường ng n h n chân r ng th i Lý. R ng v n có vòi hình lá, vắ ơ ồ ờ ồ ẫ ươn lên trên nh ngư không nhi u u n khúc. Răng nanh c a r ng phía trề ố ủ ồ ước khá l n, v t qua sóng vòi.ớ ắ
Trang 9Hình r ng đ ồ ượ c ch m kh c trên đá trau chu t, có s ng uy nghiêm ạ ắ ố ừ
M u r ng đá đ pẫ ồ ẹ th i Tr n v i t th u n lờ ầ ớ ư ế ố ượn khá tho i mái v i đ ng tác d tả ớ ộ ứ khoát và m nh m Thân r ng m p ch c h n r ng th i Lý. Hình tạ ẽ ồ ậ ắ ơ ồ ờ ượng r ng luônồ
vươn v phía trề ước
T i tháp Bình S n, hình r ng trang trí là r ng có s ng và cu n tròn mình l i. Đ u r ngạ ơ ồ ồ ừ ộ ạ ầ ồ túc vào gi a, chân đ p ra ngoài. Dữ ạ ường nh đã có s dân gian hóa nên có m t chânư ự ộ
trước đ a lên n m tóc trong t th ng nghĩnh.ư ắ ư ế ộ
CÁC TÁC PH M ĐIÊU KH C B NG ĐÁ KHÁCẨ Ắ Ằ
Tr n Th Đ là Thái s dầ ủ ộ ư ưới tri u Tr n, ông là ngề ầ ười uy dũng và quy t đoán. Khuế lăng m c a ông độ ủ ược xây d ng vào năm 1264 t i Thái Bình. Bên trong lăng có t cự ạ ạ
m t con h B c tộ ổ ứ ượng h v i t o hình kh i đ n gi n và d t khoát. Thân hình thon,ổ ớ ạ ố ơ ả ứ
b c n nang, b p v căng tròn. Kích thộ ứ ở ắ ế ướ ủ ược c a t ng dài g n nh th t.ầ ư ậ
Thông qua hình tượng con h , các ngh sĩ điêu kh c dổ ệ ắ ường nh đã n m b t và l t tư ắ ắ ộ ả
được tính cách, v đẻ ường b , l m li t c a thái s Tr n Th Đ Đây là m t trongệ ẫ ệ ủ ư ầ ủ ộ ộ
nh ng tác ph m ngh thu t đ p trong n n ngh thu t điêu kh c c Vi t Nam.ữ ẩ ệ ậ ẹ ề ệ ậ ắ ổ ệ
Trong lăng vua Tr n Hi n Tông, ngầ ế ười ta phát hi n có các tệ ượng người đá, ng a đá,ự
h đá, dê đá và trâu đá. Đ c bi t, đây là lăng m vua Tr n duy nh t có các b a tổ ặ ệ ộ ầ ấ ứ ượ ng
Trang 10đá. Sau nhi u bi n thiên l ch s , khu lăng m tuy đã b h y ho i g n nh toàn b ề ế ị ử ộ ị ủ ạ ầ ư ộ Song, đ n nay v n còn hai tế ẫ ượng quan h u, chó đá và trâu đá.ầ
ĐIÊU KH C TH I LÊ S (1428 1527)Ắ Ờ Ơ
th i đ i Lê S , Nho giáo lên ngôi, Ph t giáo b đ y lùi v các làng xã. Vì v y, hình
nh điêu kh c Ph t giáo th i Lê S r t m nh t. Các tác ph m điêu kh c th i kì này
được th hi n v i phong cách hoa mĩ, nu t nà và c u kì h n th i trể ệ ớ ộ ầ ơ ờ ước đó
Công trình Lam Kinh được xây d ng t năm 1433 sau khi Lê Thái T qua đ i. Côngự ừ ổ ờ trình này bao g m khu qu n th ki n trúc các cung đi n và mi u, lăng m các vua Lê.ồ ầ ể ế ệ ế ộ Ngày nay, khu v c này đã b phá h y g n h t. Ch còn l i m t ít ph tích cácự ị ủ ầ ế ỉ ạ ộ ế m uẫ Nghê đá đ pẹ , ng a đá, voi đá, h đá. Và m t s bia đá nh bia Vĩnh Lăng, bia H uự ổ ộ ố ư ự Lăng và bia Chiêu Lăng
M u Nghê đá còn sót l i và v n đang đ ẫ ạ ẫ ượ c ph c d ng ụ ự
Cũng gi ng nh các th i kì trố ư ờ ướ ngh thu t điêu kh cc, ệ ậ ắ v n g n bó m t thi t v iẫ ắ ậ ế ớ
ki n trúc. Nh ng tác ph m điêu kh c c a th i Lê S thế ữ ẩ ắ ủ ờ ơ ường được tìm th y các lăngấ ở
m Đó là nh ng tộ ữ ượng quan h u, tầ ượng con gi ng đá. Hay nh ng hình ch m kh cố ữ ạ ắ
Trang 11trên các thành b c c a đi n Kính Thiên, đàn Nam Giao trên các bia lăng m và biaậ ử ệ ở ộ
ti n sĩ Văn Mi u.ế ở ế
Th i Lê có nhi u bia đá đờ ề ược ch m kh c n i, trang trí hình r ng. Trên lăng c a Lêạ ắ ổ ồ ủ Thái T , hai m t trên bán bia đổ ặ ược ch m kh c hàng ch c hình r ng l n nh Hìnhạ ắ ụ ồ ớ ỏ
r ng trong ngh thu t t o hình Vi t Nam n a đ u th i Lê v n có đ c đi m r tồ ệ ậ ạ ệ ở ử ầ ờ ẫ ặ ể ấ riêng. Còn n a sau th i Lê, hình dáng m nh m c a r ng tr thành hình m u chở ử ờ ạ ẽ ủ ồ ở ẫ ủ
y u.ế
Xem thêm: https://damynghehuyhungnt.com/tintuc/nghethuatdieukhaccotaiviet namthoixuaquacacthoiky.html