Nghiên cứu lịch sử hình thành, phát triển và hiện trạng của miếu và hội quán Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, đem lại nhiều tri thức về vùng đất Sài Gòn xưa đồng thời hiểu rõ hơn đời sống và truyền thống văn hóa của đồng bào Hoa ở thành phố trong bối cảnh hiện nay.
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 21 (46) - Tháng 10/2016
-
Temples and Huiguans of the Hoa people in Ho Chi Minh City - Establishment,
development and current state
Dao Vinh Hop, M.A
Saigon University
Tĩm tắt
Miếu và Hội quán là những thiết chế tí ỡng và xã hội quan tr t đ i sống cộ đồ i
a d ĩ u v i Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nĩi riêng Quá trình thành lập các miếu
và hội quán gắn liền với lịch sử đị ủa cộ đồ a t ê vù đất mới Nghiên cứu lịch
sử hình thành, phát triển và hiện tr ng của miếu và hội quán Hoa ở Thành phố Hồ C í M , đem l i nhiều tri thức về vù đất x a đồng th i hiểu õ ơ đ i sống và truyền thố vă ĩa ủa đồng bào Hoa ở thành phố trong bối cảnh hiện nay
Abstract
Huiguans and temples are religious and social institutions that play an important role in the community life of oversea Chinese, including those living in Ho Chi Minh City, called the Hoa people Huiguans and temples had been established during the settlement of oversea Chinese in their new land Studying the establishment, development and the current state of Hoa temples and huiguans will enrich our knowledge about the bygone Saigon and the life and traditions of the Hoa people in Ho Chi Minh City today
Keywords: temple, huiguan, Hoa people in Ho Chi Minh City
1 Một số vấn đề về tên gọi miếu và
hội quán của người Hoa
1.1 Khái niệm “Miếu”
Hiện nay, trong các từ đ ển Hán Việt
hoặc từ đ ển tiếng Việt hiệ đ đều cĩ cho
biết thơng tin giả l c về miếu: đĩ l một
á đ ện nằm t ớ u vua, l ơ để th
cha mẹ, ơng bà quá cố, tổ tiên của nhà vua,
l ơ t quỷ, thầ … [3, 180] ay l ơ
th thần thánh (hoặc những nhân vật đã
đ c thần thánh hĩa); một lo đền th nhỏ
[10, 632] Tiếng Anh thì lấy từ phiên âm
tiếng Hoa là miao hoặc g i chung là temple/shrine theo ng a l một ơ d
cho việc th cúng thần thánh, chữ Hán
“M ếu” v ết là 廟 hoặc 庙 (chữ “m ếu” 庙 này là cách viết t a ịnh Thành
thơng chí và các bộ sử th i Nguyễn)
Trang 2Trong tình hình hiện nay, những cuốn
từ đ ển trên thực sự a ú â b ệt
đ c rõ ràng thế l đì , đền, miếu…
N t ê t ực tế, tên chữ (tên hiệu của
các miếu Hoa) ghi trên cổng tam quan,
biển ng ch ở mặt tiề á đ ện hay trên
á đ i tự đều đ c g i là
“m ếu” ặ “ u ” “N ị Phủ Miếu,
Thiên Hậu Miếu/ Thiện Hậu cung/ Trừng
Hán cung/ Quan Thánh miếu” (“Cu ”
ũ í l một lo i miếu để th thánh
nhân) Trong giới h c thuật hiện nay không
ít tác giả dùng tên g i vốn có trong dân
gian về miếu, hội quán khi g i nhữ ơ
y l “đề ” ay “ ùa”, ví ên
cứu Phan An g l “ ùa a” trong công
trình nghiên cứu của mì “C ùa a ở
thành phố Hồ C í M ” (xuất bả ăm
1990) [1, 9 - 13] Litana, một h c h c giả
i Trung Quốc nghiên cứu khá nhiều
về lịch sử i Hoa ở ô Nam Á, t
ô t ì “B a hữ Hán trong hội quán
i Hoa ở thành phố Hồ C í M ” ũ
g i nhữ ơ sở y l ùa: “ ùa Ô ”,
“ ùa B ” [5, 52 - 58] Các tác giả t ê đã
g t e tê dâ a tí ữu v i
dân khi chỉ đế á ô t ì y một
địa đ ểm tâm linh quen thuộ N vậy,
miếu a í l ơ sở th tự các vị thần
t á t e tí ỡng dân gian của i
Hoa Trải qua nhiều biế đổi của lịch sử
nên hiện nay các miếu Hoa ở Việt Nam có
thể có nhiều tên g i khác nhau hay cùng
một miếu có thể có nhiều tên g ng về
bản chất nó là một ngôi “m ếu” t thần
thánh dân gian
1.2 Khái niệm “Hội quán”
Theo từ đ ển Hán Việt và từ đ ển
Tiếng Việt hiệ đ i thì hội quán là ngôi nhà
đểnhữ ù đ t ể tới gặp gỡ
au ay đơ ả ơ , ội quán là trụ sở
của một bang, hội [10, 459] Trong tiếng
Anh hộ quá đ c g i là Huiguan theo phiên âm tiếng Hoa hay Guildhall theo
a l một ơ l m t ụ sở của á ng hội Theo tiế á , “ ộ quá ” đ c viết
là 會館 hoặc 會舘 (cách viết y ũ l cách viết có trong tác phẩm “ a ịnh
t ô í”) Khái niệm “ ộ quá ”
l ê qua đến vấ đề các bang, hội Ở Trung Quố ũ ở á ớ ô Nam Á, những bang, hộ y đ c tổ chức
t ê a ơ sở đó l ộ đồ ơ v ội của nhữ i có chung nghề nghiệp (chủ yếu l t ơ ba ) Ở cuối thế kỷ XIX một số t ơ ba y uyển hóa thành các hãng, công ty
Hộ quá a đ i ở Trung Quốc vào th i nhà Minh, khở đầu là những hội quán của
á s tử đ t t k đô N ững ngôi nhà
u đ c dự lê á s tử cùng quê có chỗ ă ở t quá t ì đ t , sau
đó ì t ức này lầ l t xuất hiện ở các
l vự ô t ơ ủa t ơ â v sau nữa là các hội quán của các tổ chức nghề nghiệ k á N ội quán nổi bật nhất, có tính chất lâu dài nhất chính là các hội quán của các tổ thứ t ơ â xuất hiện vào cuối triều Minh và trong suốt triều Thanh ở Trung Quốc Theo tài liệu nghiên cứu, ở Trung Quốc có 4 lo i hội quán: Hội quán của giớ vă â , ội quán của giới
ô t ơ ệp; hội quán của các hội nghề nghiệp và hộ quá ơ tổ chức của các nghi lễ tang chế đó ội quán của giớ vă â xuất hiện sớm nhất từ giữa th i nhà Minh, các lo i hội quán sau, nhất là hội quán của giớ ô t ơ xuất hiện tập trung ở th i Thanh [7, 34 - 51]
Ở Việt Nam, hội quá i Hoa luôn
là tổ chức của t ơ â ó ù địa vực quê quán (tức luôn có 2 yếu tố song hành:
đồ ơ v ù ộ t ơ ệp)
ng thì những khu vự t ơ
Trang 3nghiệp hoặ t ơ ệp kém phát triển
t ì ũ ít ó sự xuất hiện của các hội quán
ví k u vực các tỉnh miền Tây, Bình
D ơ , ây N … ở các thế kỷ XVIII -
XIX và sau này có thể thấy hiệ t ng
t ơ tự xảy ra ở khu vực Tây Nguyên
( á ơ sở tí ỡng của a đa
phần là miếu) Tuy nhiên, có 3 khía c nh
khác nhau sau đây ủa các hộ quá i
Hoa ở Việt Nam: Hội quán với tính chất là
hội của á t ơ â đồ ơ d
nhu cầu tự thân (hay nói chính xác là tổ
chứ t ơ ba ủa i cùng quê);
Hội quán với tính chất là một tổ chức xã
hộ d ớc Việt Nam cho phép thành
lập (dựa trên nền tảng do phân chia nguồn
gố địa vực hoặc phân chia thành nhóm
ngôn ngữ) để quản lý một số mặt t đ i
sống xã hội của cộ đồng (tên g i thay thế
“ba ”) v uối cùng là hộ quá t ớc
đây l ô sở, trụ sở, nay là một lo i hình
di tích - một di sả vă óa vật thể
Bên c đó, ú ta ũ t ấy rằng
đã ó ững tổ chức xã hội của i Hoa
đã từng tồn t i ở Việt Nam trong từng giai
đ n lịch sử : i Minh Khách phố;
i Minh Bột phố; Thanh Hà phố; Minh
ơ xã; hất phủ; N ũ ba (ba đồng
ơ , ba ơ ữ); nhóm hành
í i Hoa, Tổng hộ i Hoa, Lý
sự hộ ; ổng sự hộ ; Ba đ i diện; Ban
quản trị vv… về mặt này, hội quán chính là
tên g i một tổ chức xã hội thay thế cho
ba , ví i ta có thể g “ ội quán
Quả ô ” t ay vì l “ba Quảng
ô ” D đó, việc tổ chức hộ quá a đ i
nằm trong tiến trình biế đổi về tổ chức xã
hội của i Hoa Một vấ đề quan tr ng
khác nữa, đó l ó sự khác biệt giữa hội
quán ở Trung Quốc với hội quán của i
Hoa ở Việt Nam ũ á ớc khác
bởi chúng có sự khác nhau về tính chất
(một bên là hội quán của dâ uyê t ú
- ở Trung Quốc và một bên là hội quán của
dâ uyê t ú - ở Việt Nam)
1.3 Mối quan hệ giữa miếu và hội quán
Ở thành phố Hồ Chí Minh, “ ”
và “ ”t ó u địa chỉ do lịch
sử a đ i của hội quán và miếu có nhiều
đ ểm đặc biệt Ngày nay, phần lớn các miếu đều có hội quán nằm bên trong nên
có cả hai tên g : m ếu Thiên Hậu - hội quán Quảng Triệu, miếu Thiên Hậu
-hộ quá Ô Lă , m ếu Thiên Hậu - -hội quá C ơ , m ếu Thiên Hậu - hội quán Tuệ Thành, miếu Thiên Hậu - hội quá am ơ , m ếu Thiên Hậu - hội quán Quỳnh Phủ… Bê đó, ũ ó ều miếu đã k ô ội quán nữa, mà chỉ
đơ t uần là một ơ sở tí ỡng Biển
ng ch ở d tí v i dân g đây l miếu : ất phủ Thiên Hậu miếu (quận
Gò Vấp), Thánh Mẫu miếu (Quận 3), Nhị Phủ miếu (Quậ 5)…
Vấ đề đá ú ý l ở nhữ ơ miếu và hộ quá u địa chỉ vậy thì miếu ó t ớc hay hội quá ó t ớc hay xuất hiện cùng th i? Trong tác phẩm “B a chữ Hán trong Hội quán ở Thành phố Hồ
C í M ”, á tá ả cho biết chứ ă chủ yếu của Hộ quá lú đầu của i Hoa là cung cấ ơ ă ốn ở t m th i cho
s đồ chuẩn bị thi cử ở k đô Hội quán chỉ mở ra cho nhữ đồ ơ đồng tỉnh Các hội quán trong tất cả các
cộ đồ i Hoa ở ô Nam Á đều thực hiện chứ ă ba đầu này Việc thành lập hội quán với tính chất là tổ chức chính yếu của một óm ơ ữ đ hỏi nhiều yếu tố ải có một số i
a đá kể và một số nhân vật then chốt Tất cả các yếu tố này cần phải có th i gian
để phát triển trong một cộ đồng nhậ
k đó, ộ đồng dù không lớn
Trang 4đế đâu u ầu tôn giáo của h
ũ ần phả đ đá ứng Có lẽ đó l lý
do vì sao các hội quán ở ô Nam Á
đ đặt trong các chùa có sẵ (“ ùa”:
chữ dùng của Litana) Chẳng h ở
Singapore, hội quán Phúc Kiến (Fujian)
đ c thiết lậ ăm 1860, tứ 20 ăm sau
khi thiết lập Thiên Phúc Cung, ngôi miếu
quan tr ng nhất của 2 óm a đến từ
vù C ơ C âu (Z a z u) v uyền
Châu (Quanzhou) [5,10 - 11] N
c l ũ ó ý k ến cho rằ k đặt
â đế vù đất mớ , đ ều quan tr ng
số đầu tiên là ổ định cuộc sống,
thiết lậ v đ ều hòa các mối quan hệ trong
nội bộ cộ đồ ũ á mối quan
hệ với chính quyền và nhân dân bả địa
ê t a đ đầu tiên, rất có thể các
hộ quá đã đ c xây dự t ớc (nhất là
đối vớ t ơ â ) Cá ội quán còn
đó va t l ơ l u t ú ủa nhữ i
buôn bán dài ngày, ch mùa gió thuậ để
tiếp tụ t ì au đó mới có thêm
chứ ă “m ếu” l ơ sở thực hành
tí ỡng của cộ đồ dâ [9, 97]
e i viết, cho dù miếu và hội
quán ngày nay có chung một địa đ ểm hay
hội quán có thêm chứ ă tí ỡng
( qua đ ểm của các nhà nghiên cứu đã
đề cập) thì hội quán và miếu vẫn là hai
thực thể, a ơ ó t ể phân biệt Hai thiết
chế này hoàn toàn khác nhau về chức chức
ă , k ô ống vớ t ng h p của ngôi
đì l ệt Nam ( ì l ệt Nam
l ơ ó ứ ă tổng h p, còn hội quán
và miếu chỉ có thể u địa chỉ vì lý do
kinh tế hay chính trị) Thực tế l t đ ều
kiện thuận l i miếu và hộ quá t ng
đ c tách riêng ở a ơ k á au ội
quán có chứ ă xã ội còn miếu có
chứ ă tí ỡ v a ơ y a
sẻ chứ ă t ứ 3 là chứ ă vă óa
Tính chung các chứ ă ủa cả hai thiết chế miếu và hội quán mớ t ơ đồng với chứ ă ủa đì l ệt Nam,
sự s sá vậy chỉ l t ơ đối vì hội quán mang bản chất của một thiết chế phục
vụ cộ đồ dâ ộng lớ ơ một thôn xã (th i Nguyễn, bang, hộ i Hoa trực thuộc quản lý của cấp tỉ , đì luôn là thiết chế của một làng, xã cụ thể)
ối với nhữ ơ m ếu và hội quán cùng chun địa chỉ thì các không gian dành cho
th cúng là thuộc về miếu, còn l i thì thuộc
về hội quán
2 Lịch sử hình thành miếu và hội quán của người Hoa ở Thành phố
Hồ Chí Minh
Lị sử ì t v át t ể ủa
á m ếu a ở t ố ồ C í M
ắ l ề vớ lị sử đị ủa a
ở vù đất ơ Nam N a sa
ệt Nam ầ lớ ó uồ ố từ á
tỉ duyê ả ía Nam u Quố
đã đế ệt Nam v ều t đ ểm vớ
ều lý d k á au đô đả
ất v v a đ uố đ M đầu
đ a ớ t “ ả a
ụ M ” k ô đ t kết quả, ều qua quâ , b lí v ữ ủ ộ
t y ả tìm á lá xuố vù đất ía Nam đó l ệt Nam
ố ma t mì ữ tí ỡ
t t ầ ó sẵ từ quê ơ , t ả qua ba
só ó lê đê t ê b ể ả ù vớ
ữ y a a t b ớ đầu đị
ê u ầu tí ỡ ủa l
t ở ê ấ t ết ơ ba ết Một u
ầu k á ữa, đó l u ầu ố kết ộ
đồ , đ kết t ơ t lẫ au t ê
vù đất mớ ê ất ó t ể t a đ đầu, bê ữ ộ quá bằ má
e t m b vẫ ó ữ m ếu ỏ đ
dự ê để đá ứ u ầu tí ỡ
Trang 5N ữ m ếu ba đầu y ệ ay k ô
t á b ký đ v ết sau
y t á m ếu vẫ ắ l ì
ả ữ ăm t á a k ổ đó v luô
ẩ ệ ì ả ữ m ếu t m b ó
ủ yếu l ữ ô m ếu u ủa
a đế từ bảy ủ: C ơ C âu,
P ú C âu, uyề C âu (tỉ P ú K ế ),
Quả C âu, ều C âu, Quỳ C âu
(tỉ Quả ô ), N Ba (tỉ C ết
Giang) [6, 255-258]
N ữ m ếu ổ ở t ố ồ C í
M k ô ả l ữ m ếu ổ ất
đ a xây dự ở k mớ đế
lậ ệ ở vù đất ơ am ị
ứ ó é k á kỹ về M ếu Qua
ế v b ết lú đầu ở Cù La P ố ( ấ
B ê a), ầ m ếu Qua ế ó ộ
quá P ú C âu v ộ quá Quả ô
Ô ũ b ết k á õ về ê đ v
ữ xây dự M ếu Qua ế y
l ăm 1684 N v ệ đề ậ sự t
lậ v t độ ủa á m ếu a
ô b ết í ô ù d
ủa mì ( a ố P ú K ế ) ũ
l ữ t ự t ế t am a xây dự
v t ù tu một số ô m ếu ủa
a t kỳ đầu [4, 193] Cù a đ
y ó M ếu Qua ế ở Mỹ v
ê l a ơ đị qua t k á ủa
a
au uộ k ở a ây ơ , ầ
đô a d dâ v t ấ P ê A
k ô t ở về t ấ B ê a ữa v đị
t a ị - t kỳ
đầu, để đá ứ u ầu tí ỡ tô
á , a ũ xây dự ữ
m ếu ỏ để t ụ au đó, vớ l
só d dâ y đô ủa a v
Sài Gòn - a ị ké t e sự a đ t ế
t e ủa á m ếu
Cá m ếu ổ ủa a ở t
ố ồ C í M đều d bộ ậ di dân
t ứ a xây dự , tứ l bộ ậ a
sa s số l m ă t ệt Nam từ t ế
kỷ X III t ở đ ( ữ a t e
t “ ả a ụ M ”
ầ Xuyê , ơ N ị ,
M Cửu… l lớ a đầu t ê uố
t ế kỷ X II - đ xem bộ ậ
a t ứ ât ở Nam Bộ)
N ô m ếu đầu t ê đ xây dự ở
C Lớ í l ất P ủ Qua õ m ếu (m ếu t Qua á ủa bảy ủ) uyề t ố u t Qua á ế Quâ ở u Quố đã đ dâ bảy
ủ t tự M ếu y t a l t địa đ ểm
m ay l số 120 ệu Qua P ụ ớ đây đ y ma tê l đ
P ú C âu sau đó l đ Quả ô ,
đế ăm 1955 t ì đổ tê l đ ệu Qua P ụ v ma tê đó đế y
ay ấm b a t m ếu đ dự v
ăm 1827, b ết m ếu d a t ơ ở
â Bì a v u ủ k au xây dự v ăm Ất Mù (1775) ặ
b ệt, ó sự đó ó 200 qua t ề ủa b
ỗ ị P ậ , v í ủa qua ổ t ấ
a ị t Lê ă Duyệt “
yễ D ệ ô
ạ Sà ô ơ d â
Bì G ậ ủ d ớ p ủ
ổ ứ ợp k p ủ võ
ập p ủ ậ …” Năm
1820, m ếu đ t ù tu au đó, m ếu
đ t ế tụ t ù tu v á ăm
1827, 1828, 1835 và 1947 [6, 71]
Cù t a vớ ất P ủ Qua õ
m ếu, dâ bảy ủ ũ xây dự một
m ếu k á để t b ê ậu, đó l ất
P ủ ê ậu u đã đ ắ đế
t b a ký t ê M ếu y t a l t địa
đ ểm m ay l số 756 đ N uyễ ã , đây l m ếu t b ê ậu sớm ất
Trang 6C Lớ [6, 34]
Cù vớ sự át t ể y ồ
t ị ủa , đ số dâ y
t ị v , dâ số tă lê N ữ
a t e á óm ô ữ v
t e địa ơ đã dự t êm ều ô
m ếu mớ ây k ô ả l sự a ẽ
ộ đồ m l một sự át t ể tất yếu
Bở u ầu tí ỡ ủa đô đả
dâ ầ ả ó đủ k ô a để
t ự tí ỡ N ữ ô m ếu v
ộ quá mớ dự lê để đá ứ u ầu
phát t ể k tế a t ơ y
a tă ủa a
N óm a t uộ a ủ C ơ
C âu v uyề C âu t uộ tỉ P ú K ế
lậ ê m ếu N ị P ủ t Ô Bổ (đ
a qua ệm í l ô C âu
t Qua - a đầu t ê đế Nam
Bộ v t ế kỷ 13) ệ ay ê đ d
tí y a õ vì ă ứ v ê đ
“ ị ủ ạ b ô Dậ rọ
…” (C uô đú v ăm Ất Dậu d
ữ đá t ủa a ủ) v từ
ê đ 2 d tí tá a từ m ếu y l
m ếu ê ậu - ộ quá C ơ ( ó
một l ễ ổ ê đ t ù tu ăm:
嘉慶己巳年 “G K Kỷ ỵ ”
-1809) v m ếu ê ậu - ộ quá Ô
Lă ( ó một uô ổ đ đú v
ăm: 道光乙酉年 “Đạ Q Dậ
” - 1825) v ă ứ v k ểu dá ủa
uô t ì ăm Ất Dậu t ê uô ở
m ếu N ị P ủ ất ó t ể l ăm 1765
N óm a t ứ ba ủa tỉ P ú
K ế đế từ ủ P ú C âu ũ đứ a
t lậ một m ếu k á l m ếu am ơ
Một b a đá t m ếu b ết m ếu đ xây
dự ăm 1796 N ê đ y ó t ể ầ
t ơ đ ơ vớ ê đ ủa m ếu N ị
P ủ ặ muộ ơ một út ì m ếu N ị
P ủ l m ếu u ủa a ủ C ơ
C âu v uyề C âu k ô ó ủ P ú
C âu Nê t e một lẽ đó ũ ả
đứ a t lậ m ếu để đá ứ u ầu
tí ỡ
Cộ đồ a ở ủ Quả
C âu ( uệ ) tỉ Quả ô đã
dự ê m ếu ê ậu - ộ quá uệ
t a l t số 710 đ N uyễ
ã y ay Một đ ồ u
b ết đ đú v ăm 1795:
乾隆六十年乙卯季春吉旦 “ à L lục
ập ã ý x â k ”
( á 3 ăm Ất Mã , C L t ứ 20 -
1795) N ê đ y ó t ể l ê đ
t ơ đố ầ vớ ê đ xây dự m ếu
ặ ó t ể m ếu xây dự t ớ ăm 1795 một v ăm
M ếu Qua á - ộ quá N a
An do óm a ều C âu v
ẹ (Kaka) xây dự N ê đ b a ký
b ết ăm t ù tu sớm ất l ăm
1866, vậy ó t ể ằ m ếu y đ xây dự v k ả ữa t ế kỷ XIX
ế sau a đ y, l t á
m ếu a đ đá dấu một b ớ át t ể
mớ ủa ộ đồ a từ ữa t ế
kỷ XIX ừ a đ y đế ữ
ăm đầu t ế kỷ XX, ữ m ếu a a
đ ma một ơ t ở k á ủa t đ vớ
á k ế t ú ó á tâ , vì dù
ữ vật l ệu mớ ơ bả vẫ ữ
ữ ét t uyề t ố ủa á ô m ếu
t ớ đó
3 Hiện trạng các di tích miếu, hội quán của người Hoa ở Thành phố
Hồ Chí Minh
ệ t t ê địa b t ố ồ C í
M ó 86 m ếu ủa a (t đó
ó một số m ếu ộ quá tậ t u ủ
Trang 7yếu ở Quậ 5) số đó ó: 41 m ếu
ủa ều C âu; 16 m ếu ủa
Quả ô ; 15 m ếu ủa P ú
K ế ; 01 m ếu ủa ả Nam; 5 m ếu
ủa M ơ ; 02 m ếu ủa
ẹ; 03 m ếu u ủa bảy ủ; 02 m ếu
u ủa một số óm ô ữ và 01
m ếu u ủa ệt v a
số 5 ô m ếu ủa a M
ơ kể t ê l ó 3 ô m ếu t
đ qua ệm l “đì ” (vì ó t kỳ d
ệt quả lý), đó l : đì M
ơ a , đì P ú N a v đì
N a N uậ uy ê , v đầu t ế kỷ
XX, đì P ú N a v đì N a N uậ
uyể sa a quả lý
ê ệ ay v ệ t tự bê t đì l
ma á ủa m ếu a v
ó ộ quá đ t lậ t đó mặ dù
k ế t ú bê ủa á đì y vẫ
ữ ữ ét k á b ệt ất đị s vớ
k ế t ú m ếu a [2, 431-436]
ề t tự, t số y ó 16 m ếu ó
vị t ầ t í l ê ậu, 14 m ếu
t Qua Cô , 09 m ếu t Qua Âm,
l á ô m ếu k á t á vị t ầ
ủa á u a, t ầ
Bổ Cả v ổ ịa á
m ếu a, a vị N ế
v Qua Âm đã đ dâ a óa v t ở
t a vị t ầ đ t t m ếu,
t ật sự đ ô Bổ (t ơ tự
t ầ Bổ Cả ) ủa
dâ địa ơ v t k á vớ ì
ả Qua Âm Bồ át đ ố tự t
ật đ ệ ủa một ô ùa ay N
ế đ t t á ệ
ay Quá ủa á
Cá m ếu a â bố ộ từ á k u
vự ộ t a á uyệ t
đó á ô m ếu ổ ỉ tậ t u ở
Quậ 5, ả á ở á Quậ 1, Quậ 3,
Quậ 6, quậ ấ v ầ lớ t Qua á ế Quâ v ê ậu C
l ữ k u vự k á ủa t ố á
m ếu ó ê đ t ơ đố muộ , k ả
ữ ăm uố t ế XIX đầu t ế kỷ XX
Cá ô m ếu í l ơ b ểu ệ tậ
t u a ất đ số tí ỡ ủa
ộ đồ a ớ k a v ả
y ay á m ếu đó một va t qua
t vì ở đó l ơ d ễ a á t độ
tí ỡ v t độ xã ộ í t ứ
ủa ộ đồ , t đó ó á t ụ sở l m
v ệ ủa á ộ quá - một tổ ứ xã ộ
đặ t ù ủa á l u dâ a t ê
ữ vù đất mớ
au ơ 300 ăm t dự v át
t ể á ô m ếu ổ ũ t ă t ầm
ù vớ ba b ế ố t e d lị sử ủa
vù đất - a ị ữ
ăm 1960, ê ứu ơ ồ
ể đã từ lê t ế ả bá về ô ất
P ủ õ m ếu đa lâm v ả a t
đổ át v kêu ộ đồ ì ữ: “K ả
r ó r ớ kỷ XIX
nă 1819-1820 ớ xây k ố
ày y y bị bỏ b vẫ ò
ắ ắ lắ ó lâ và và
ả à k ó lạ ì
r b ả rị ệ vì
lợ và x ị p e d y vậ …”
[8, 197-198] N đế ữ ăm 1970 -
1975, m ếu bị ặ , d k ô đ
ì ữ tu bổ, ất sau ăm 1979 á t
v ê Ba t ị sự m ếu đã đ a ớ
k ô bả quả ê m ếu đã xuố ấ t ầm t Ba k a a k
tế mớ đã dù l m vă , đế
ăm 1982, m ếu k ô l dấu vết
N ữ ệ vật ủa m ếu đã l u l k ắ
ơ Qua á ế Quâ ở í
đ ệ , đ ồ u đú ăm 1878 đ
đ a sa m ếu am ơ C ế l ốm ổ
Trang 8đ ùa P ụ ơ (Quậ 11) mua đ
a kỳ lâ t ớ m ếu đ đ a sa m ếu
N ị P ủ, đ đ a về m ếu Ô
Lă … [6, 69] ề ô ất ủ ê
ậu m ếu, t ì v ăm 2005 t e é
ủa ê ứu ầ ồ L ê “
p ủ ậ r ớ ọ lạ r
yễ rã y không còn,
ỉ ò lạ ả r ó lâ ỏ
và ạ “ p ủ
ậ Q ự
kỷ ã ạ ô ” ( uô
đ đú v t á 10 ăm Kỷ Mã ,
Qua ự t ứ ăm, tứ ăm 1879)” [6, 66]
C đế ay, một số ô m ếu a ổ
đ bả tồ v ữ ì k á tốt ệ át
t ể du lị ắ vớ t am qua ữ ô
m ếu y đã â a ý t ứ ộ đồ
t v ệ bả tồ v át uy d sả M ếu
Quan Thánh - ộ quá N a A đã t ả
a đ t ù tu, tô t ầ m ăm
v ay đã t Cá ô m ếu k á
k a t a một đ ểm đế t
xuyê du k á N một số
m ếu duy t ì tốt á t độ tí ỡ
v bả tồ k ế t ú tốt t ê t ì ó một
số m ếu ũ đa lâm v ả t ơ tự
a ô m ếu ất ủ õ m ếu v
ất ủ ê ậu u t ớ đây ì
ì y xảy a ở m ếu Qua á t ê
đ N uyễ K ệm (quậ P ú N uậ ),
m ếu P ú N a t ê đ L ơ N ữ
(Quậ 5) Ở ữ ơ y, ơ ă
ố ở v ỗ k d a ủa á ộ dâ
đã lấ sát v đế tậ í đ ệ Cá ấu
k ệ k ế t ú đã đ t á dỡ a để lấy
k ô a ă ở, s t Một số
m ếu t ì để t ự quá ều t
độ mê tí , k ế du k á đế đây ảm
t ấy ầ v ó ấ t k ô tốt,
về lâu d k ô ó l bả vệ d tí
t a tớ , ă óa ủa
t ố ầ qua tâm ều ơ ữa để
t ế ô v ệ ì ữ v át uy tốt
ữ á t ị d a sả m ếu v ộ quá ủa
a ó ầ v sự át t ể
u ủa t ố
T L TH M H
1 P a A , P a ị Yế uyết, P a N
N a, ầ ồ L ê (1990),
à p ố í , Nxb ồ C í M h
2 õ a Bằ ( ủ b ê ) (2008), Tín
ỡ dâ à p ố í ,
Nxb Q ồ C í M
3 ều C ửu (2004), Hán – V ệ ừ ể , Nxb
ồ C í M
4 ị ứ (1998), G Đị à
Thông Chí, Bả dị ủa ệ ử , Nxb
á Dụ , Nộ
5 Litina – N uyễ Cẩm uý (C ủ b ê )
(1999), B ữ r
ạ à p ố í , Nxb
K X , ồ C í M
6 ầ ồ L ê (2005), Vă ó
B í ỡ và ô Nxb KHXH,
ồ C í M
7 Bí N â (2005), , ủ sá
Bắ K địa ơ í, Bắ K xuất bả
xã (t ế u )
8 ơ ồ ể (1969), Sà Gò ă x ,
Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn
9 ơ ệu , L u ă í, Ca ự
a (B ê dị ) (1999), ơ â r
ọ là ?, Nxb ẻ, p ồ C í M
10 ệ N ô ữ (2003), ừ ể V ệ ,
Nxb Nẵ Ngày nhận bài: 21/9/2016 Biên tập xong: 15/10/2016 Duyệt đă : 20/10/2016