Bài viết này hướng tới khảo cứu hiện tượng biến đổi giới được ghi chép trong các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam. Dựa trên các góc độ văn hóa (triết học, chính trị học, xã hội học, văn học, ngôn ngữ,...), bài viết cố gắng phát họa cái nhìn của các tác giả văn học trung đại Việt Nam về hiện tượng dị thường này.
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 21 (46) - Tháng 10/2016
Sex change in Vietnamese Medieval literature from cultural perspectives
Nguyen Thanh Tung, Assoc.Prof.,Ph.D
Hanoi National University of Education
Tĩm tắt
B v ết ớ tớ k ảo ứ ệ t ợ b ế đổ ớ đ ợ é t o á tá ẩ vă
t đ V ệt (t ế kỉ X-XIX) Dự t ê á ĩ đ vă ĩa (t ết , í t ị , xã c,
vă , ơ ữ,…), b v ết ố ắ á á ì ủ á tá ả vă t đ V ệt về
ệ t ợ dị t Bằ v ệ l đĩ, b v ết ỗ lự ỉ ý t ứ về ớ , về tí v ữ
tí , q ề v ữ q ề , về vă ĩa í t ị - đ o đứ ,… ủ ớ t o V ệt t t
đ đ ợ t ể ệ t o á t ớ t ật ủ
Từ khĩa: biến đổi giới, văn học trung đại Việt Nam, ý thức về giới, nữ quyền/nam quyền
Abstract
This paper studies sex changes recorded in Vietnamese Medieval literary works From the perspectives
of different cultural aspects such as philosophy, politics, sociology, literature and linguistics, we try to sumarize the opinions of Vietnamese medieval writers regarding this unsual phenomenon To reach such a summary, we firstly describe how Vietnamese medieval elites regarded sex and gender, masculinity and feminity, masculinism and feminism, political-ethical culture, etc., which were expressed in their writings
Keywords: sex-change, Vietnamse medieval literature, conception of sex/gender, ferminism/
masculinism
1 Mở đầu
B ế đổ ớ l t ệ t ợ ữ ,
kì l t o đ số â lo , ất l ở
t kì t ề ệ đ , k t t ứ về
k o ơ ệ át t ể đủ để
lí ả t ậ í “l ủ” ệ
nay(1) ề đĩ t o ê ữ ứ ả
ủ o đ ơ t : k dị, sợ
ã , lo lắ , ặ ả tị ị, á ả ,
t ậ í ị tậ dụ ĩ v o ữ ụ
đí í t ị - xã - vă ĩa ữ
ứ ả lẫ sự tậ dụ đĩ để l dấ ấ
ất đị t o t ết , sử , vă
á ớ t ê t ế ớ t o đĩ ĩ ơ
ơ v V ệt o vă t
đ V ệt , b ế đổ ớ đã x ất ệ v
để l dấ ấ ất đị t o á d ơ
về ệ t ợ Vậ ú đ ợ ậ
Trang 2t ứ v t ể ệ t ế o t o á d
ô đó? ả l â ỏ t ê sẽ ú ú
t ó t ê ể b ết đố vớ q ệ về
ớ t o ề vă , vă óa dâ t
ũ á vấ đề về vă oá lị sử ó
l ê q , đặ b ệt l ậ t ứ về vấ đề
g ớ
2 Nội dung
2.1 Biến đổi giới trong văn học
trung đại Việt Nam dưới góc độ triết học -
chính trị học truyền thống
Q ệ về b ế đổ ớ ủ
V ệt t t đ ị ả ở
ẽ từ q ệ ủ
o ệ t ợ b ế đổ ớ ( óa ữ,
ữ óa ) đ ợ é ề t o t
tị o : Hán thư 漢書, Tục
Hán thư 續漢書, Tấn thư 晉書, Sưu thần kí
搜神記, Nam sử 南史, Đường thư 唐書,
Bản thảo cương mục 本草綱目, Hiền bác
biên 賢博編, v.v… ê , từ đầ ,
ệ t ợ b ế đổ ớ đã k ô đ ợ
ì ậ đú vớ bả ất ủ ó
đ ợ ì ậ t đ ề “t dị”
tí dự báo v ê á í t ị ủ
ớ t í t ứ t o ề x ất át từ
q ệ t ết , í t ị ủ
o eo đó, l b ể ệ ủ
k í d ơ , ữ l b ể ệ ủ k í â Vũ
t ụ v xã át t ể ò k â l
â , d ơ l d ơ t o sự o ò ,
t ơ tá vớ t á òa M t
k , t ật từ ò đó bị á vỡ ( ầ lớ
đ ợ o l do â l â , đ o đứ , í
áo đảo l ), sẽ dẫ đế ữ ệ t ợ
t dị ệ t ợ ó ữ, ữ ó
í l b ể ệ ủ sự đảo l “lẽ
t ”, “ ơ t l â lí” v dẫ đế
ữ bất ổ ủ tự ê v xã C ẳ
, V ơ 王充 (27 - 97) t á
trong sách Luận hành 論衡 ó v ết: “
bẩ đ ợ í k í ủ t đất, vì t ế t ể
t k ô đổ oặ ó v ệ óa ữ,
ữ óa , ũ ú o óa thành
ố , sâ óa t ò đồ vậ , tất l ề í sự ó b ế Vì í sự ó
b ế o ê k ô t ể o l tí ất
t đ ợ ” [9] ệ t ợ đó l t
dấ ệ t ể ệ t á đ ậ dữ, ả áo
ủ đấ tố o - ất - đố vớ â , vớ ề í t ị đ ơ t Có
ữ sá ò ả ả kĩ ơ về đ ề báo, t ệ ủ ệ t ợ C ẳ
, sá Bản thảo cương mục 本草綱目
ủ Lý â 李時珍 (1518 - 1593)
t M o b ết: “ á Dịch chiêm ủ
K ò ó ó : ‘ ó ữ, do ì
t t ế q á l ữ ó , vì
ụ ữ t í ’ […] á Xuân thu tiềm đàm ba ó : ‘ ó ữ, l đ ề
ề lì ô ữ ó , l đ ề
kẻ è lê l v V ệ t lấ
v ệ ó , á t v ủ sự
b ế đổ k , ủ t , k ô t ể
đo l ết đ ợ vậ ” [8]
vậ , do t ế ể b ết về k o
tự ê , do bị á ả bở ữ lí
t ết s ê ì , d tâ , t ệ t ợ
tự ê ( , s lí ) đã bị b ế
t t ệ t ợ t ết , í t ị,
đ o đứ ; t ệ t ợ á â đã bị b ế
t t ệ t ợ tí xã ,
t ậ í ệ t ợ vũ t ụ Vớ á
v ết sử, á vă ó t ê ớ sử , đã tậ dụ ệ t ợ v o
á v ết ủ ì o lố v ết sử
t ề t ố ủ “k vự vă oá ữ
á ”, t t đề o á l
“bút á Xuân Thu”, tứ l ơ t ứ
k e ê (b o b ế ) t á kí đáo Ở
đâ , b ế đổ ớ l t ơ t ệ d
Trang 3để “b ế ” ĩ l , ệ t ợ b ế đổ
ớ đ ợ é t t ết để
“ ú t í ”, “ â b ế ” sự k ế
k ết, b o ợ ủ ề í t ị đ ơ
t ó ũ l t á ó ì t ợ
ủ v ệ ụ ữ ắ q ề t o t xã
q ề o lị sử, ú t
t ấ v ệ á o ậ , , ệ
ụ, â , ắ q ề lự oặ ó
ả ở đế í sự ầ ết k ô
đ ợ t ệ ả ủ á sử o
ệ t ợ t o ê t t ề
t ố lâ d t o vă ổ - t đ ở
á ớ ị ả ở ủ vă ó á
Ở V ệt , ệ t ợ b ế đổ ớ
tí sớ ất đ ợ é l v o ă
1351 đ ầ Dụ ô t o t tá
ẩ t t ể t sử kí á Đại Việt sử
kí toàn thư 大越史記全書 (vt: Toàn thư)
é : “Tân Mão, [ ệ o ] ă t ứ
11[1351], (…) M x â , t á ê ,
á ê v L ơ tụ
l ặ ớ , đá lẫ á dẹ
đ ợ b ú M , t á 5,
ồ t, ật t ự M t , t á 7,
ớ to Lấ ơ á ê l
t í sự Người con gái ở Thiên Cương,
Nghệ An biến thành con trai Trâu Canh có
t đá ết, đ ợ t …” [2] K ô ả
ẫ ê , ệ t ợ b ế đổ ớ ở đâ
đ ợ xế vớ ữ ệ t ợ bất
t ủ t ê ê v xã : ặ
ớ , ật t ự , ớ to, â C ắ
t , ầ Dụ ô ă ằ vớ ị á
t, C ú t o t t ệ t ố
ữ đ ề t ệ t ể ệ sự ẫ ủ
t đất t ớ ề í t ị t ố át, đ o
đứ vô l â v báo ệ sự s t ủ
v ơ t ề ầ , bắt đầ từ Dụ ô
đó, í sử k ô é t
ệ t ợ o t ơ tự t eo
ơ 丹山 (~1735 - ?) trong Sơn cư tạp thuật 山居雜述: “Cứ t eo sử sách ghi chép
t ì ệ t ó á , á ó t đ o
ũ ó” (Nữ hóa nam) [4, t 382] ơ
ê , “sử sá ” ở đâ b o ả sử
o , ẳ l ó ả sử sá
V ệt V ặ d , í sử ớ t đã
bỏ sót oặ ố tì l ợ bỏ ề ệ
t ợ t ơ tự ( ẳ ó v ệ A
V ơ â ó b ể ệ “l á ”; á o
á ủ ú ú ê ũ ó
ữ b ể ệ “l á ” t ơ tự
í sử đã t bỏ), á tá ẩ dã
sử, vă đã l t đ ề đó t o t
v t ợ ừ đâ , d ô về [b ế
đổ ] ớ đã b ế t d ô í t ị
v đ o đứ d ớ ã q t ết - chính
t ị C ẳ , t o t ệ Nữ hóa nam (Nữ hóa nam), tá ả ó ệ l
ơ kể: “ o ê ệ Bảo á (1720 - 1729) ở ớ t , t đ b l ị
V ết ở xã M ậ , ệ ô ơ , l
vợ b , đẻ đ ợ đứ o , ồ ố
l ệt ơ t ă Bỗ t ô ,
đ b s đ ở b ậ s dụ ,
ồ ó t ì đ ô Vì
ẹ ị t s to o á , ê ị t x
q o t ở về í ẹ để ố dõ
tô đ Q t ê s k k á
ệ xá t ự đã ẩ l t ỉ ầ
ủ ị t ợ ít lâ , ị t đ ợ ử l
ổ t ở ” [4, t 382]
Vậ , ụ đí é â ệ kì
l ủ ơ l ì? K ô ấ d ế ý
đồ sá tá ủ ì , ơ k ẳ đị
t o ầ s ủ t ệ q l
bì l ậ t ự t ế : “C ố ê ệ Vĩ
ự (1735 - 1740), ặ ớ ổ lê k ắ
ố , o ũ tự x l v l
ú D ơ , đất
Yê L ế ứ v â ú
Trang 4ảo, tự x l ‘ ậ ê k ả vậ
â ” L lậ á d t ự, đặt q
ứ , q â ệ , ế á xe k ệ , ó đầ
đủ t ớ , đị q t,
t á ó í l đ ề ứ ệ về kẻ
è lê l v L t á ủ
ị ổ ( ị Do ) l ị
V ; t ê ủ á ổ ( ị â )
l ặ ị ệ, đề l ữ ở
ố sâ l q ề â lo ,
l o t ề í đ tớ ỗ đổ át ó
ũ í l sự ứ ệ về đ ề ụ
ữ t í , á ẳ ả do k í
ị ớ ê t tớ ó t k á
t đấ ?” [Nữ hóa nam] [4,
tr.382-383] ơ ó á ả t í vậ
l v ệ ô đã ê ứ á t tị
Trung Hoa (các sách Dịch chiêm, Xuân thu
tiềm đàm ba) ó về ệ t ợ đã
đề ậ ở t ê
Cũ vớ ụ đí ấ , ã q ấ ,
d t t ở ủ Vũ
d đ ợ t ể ệ kí đáo ơ
o t ệ Nữ biến thành nam (Nữ biến
vi nam) (Lan Trì Kiến văn lục
蘭池見聞錄), Vũ 武貞 (1759 -
1828) kể l â ệ : “Ở t t ô
t xứ oá, ó o á
ơ , tá t ổ , lấ
t ô l Mỗ V ă s , s
đ ợ t đứ o t Bỗ ê ô á
bị bệ ặ , ó ừ ự , ê
bất tỉ ế b bố t ì ó
ả dầ , l t ấ ầ d ớ ơ t ể đ
đớ , k ô ị ổ , ê , ủ t ế đ ,
s t đê t ì t o t , bệ ũ lậ
tứ k ỏ ẳ ơ l ề lấ vợ k á o
ồ , t ở về , lấ o á
ở t ô k á , l s đ ợ o
á ế k ơ về , t , lậ
o t ở ứ o t ũ ó : “ ô l
o t , sả ả t về tô ” ứ
o á ó : “Ô ơ l bố tô A l
o t , ó , s o l
đ ợ ế sả ơ ?”
đứ ứ t k ô ị Ô
ơ ũ k ô b ết ả q ết t ế o,
l ề đe ệ ấ lê t ì q Q
o ơ lê t ì â tó b ơ, õ
l t ô lão ơ kể l tì đầ
â ệ Q l ề sả đó
l , ỗ đứ o đ ợ t ầ ” [3,
t 842] ế â ệ dừ l ở đâ t ì
ó t ể ể , Vũ ố é t
ệ t ợ kì l “t e ắt t ấ ” (k ế
vă lụ ) đặt v o o ả đ
ủ Lan Trì kiến văn lục (v ết k Vũ
về ở ẩ t á q â â ơ , k oả từ
1790 - 1794), l ó t ể s ầ ý sâ
x ủ Vũ k é l â ệ
t ê l để ê á í sự, t ế ụ đ ơ
t ó ũ ắ đế t ụ đí l
t ể ệ t á đ ủ á tá ả t ớ t
v â tì t ế t á C í vì vậ , lẽ
đó l t ệ t ợ ất “q á ” t ì á
tá ả t ê l o đấ l “t ” vì
đã ó sẵ á lí ả k á t ô s ốt
t ế C ẳ , ầ D L bì l ậ
Lan Trì kiến văn lục ó về ệ t ợ
v ết: “ ữ vò t đất, vũ t ụ b o l , vật
ì ẳ ó ữ v ệ t k ô đ ợ
e, ắt k ô đ ợ ì ứ k ă
k ă ã l ó oặ k ô t ì ó đ ợ
k ô ? ế sá ủ ầ l l ữ
đ ề t ắt đ ợ e, đ ợ
t ấ đ ể , t ớ đầ
đ , á q ỷ t ê , k ô ả l
ảo M â ữ , t ê t ế ê
ề , ữ b ế t , k ô ả l l ”
[Tựa Lan Trì kiến văn lục] [3, tr.828-829]
D ớ ã q t ơ tự, t ệ
Người nửa âm nửa dương ( Bán âm dương nhân ) trong sách Thái bình quảng kí
Trang 5太平廣記 ủ t tá ả k ết d
(t về s ) kể ằ : “ ă
ử t Lê Cả (1757), ở xã
ệ , ệ ủ , t ấ ả
D ơ , ó t o á đế t ổ ậ
kê, đ ợ ả o ở xã ở
C ỉ ơ ụ ă s , đã s đ ợ
t t á ế ă 36 t ổ , ô t bè lấ
t ế o ồ , ồ dự t ă
k á ở, ặt ũ â , dầ t ở
t t đ ô đẹ đẽ A t tự
lấ o á ủ xã â ả l vợ,
s đ ợ t t t á , ử
ó, t đế lụ t ầ ớ ất đứ o
t ủ t ở xã ở e t
l ề đế đò sả vợ v o
á ở xã â ả k ô ị bê v
k ố lẫ lê q [Q ] ất ất
bắt xã dâ ủ ả xã â ả v
ệ đế tậ ắt t k á o õ Q
ừ á xử ằ : ở ở
t ì tự ó sả ệ ở ở ;
ở â ả, ệ t ì tự ó sả
ệ ở â ả, ệ , đứ
o ở xã ở đế ị ậ [l
o ], đó l ó ế t ỗ bê đề ó
ý, ó lí ả, k ô đ ợ t tụ ữ ả
q sự á xét ủ q , bê ớ
đ ợ òa ả Bả á â xử ủ xã
vẫ ò l ế , o á vẫ ò
ố dõ ” [7, t 18-19] ế ế ă xả
v ệ óa vớ á sự k ệ lị sử
đ ơ t , t sẽ t ấ ý ĩ ê á
í sự ủ ó
2.2 Biến đổi giới trong văn học
trung đại Việt Nam dưới góc độ xã hội
học và văn học nghệ thuật
K ô ỉ b ết ậ t ứ v ứ xử
vớ ệ t ợ b ế đổ ớ t ệ
t ợ t ết - í t ị ( tí
t ầ bí, d tâ ), á tá ả V ệt
t đ ò sử dụ ó t ơ
t ứ ệ t ật, ĩ l tí ất
ấ ệ t ật v ằ ụ vụ t ý đồ
ệ t ật o đó đằ s ú l
vấ đề xã về ớ Có ớ k
t á ệ t ợ b ế đổ ớ t o vă
: một là, sử dụ t ơ t ệ
ó ứ ă ụ ý, t o ú ; hai là, sử
dụ t ơ t ệ ó ứ ă
t ử t á ằ k ẳ đị , ấ Cả
ớ đó đề đặt ữ â ỏ về
vấ đề bì đẳ ớ d ố
k ô , d vô tì ý t ứ , á tá ả
t đ đã đế
C ứ ă ụ ý, t o ú đ ợ Vũ
sử dụ k á ệ q ả t o t ệ
Nữ biến thành nam Sau k ê tả ệ
t ợ “ ữ b ế t ” l l , kì dị,
Vũ lá â ệ s t ớ
k á , t o đó, t ể ệ tâ sự t ầ kí
ủ bả t â ở ầ “vĩ t ” ủ t ệ :
“Có người hỏi Lan Trì điếu tẩu rằng: ‘ á
b ế t t , ả l lắ s o! ẳ l
o á ấ ả ó út k í ốt ủ
bậ t tử’ L ì ả đá
ằ : ‘ ế đú l ô , t ì b
â k ắ t ê đ ợ l ấ
ẳ b ế ết ả t đ b ?’ K á
ũ ả ó : ‘ ế t ì ỉ ó t
mì ô l tử ắ !’ L ì ã đầ
ó : ‘ ô ũ l đ b ” [Nữ biến thành nam] [3, tr.842] Hóa , ụ đí é
ệ t ợ l ê t ê k ô ỉ l b o
b ế í sự ò l t ì t ứ t o
ú sâ sắ v tự t o k á ó ỉ
“ á ” “t ”, “ â ” “đ b ” ở
đâ l để ỉ ệ k í á , bả lĩ
ứ k ô ả ỉ để ỉ ệ s lí,
ớ tí vậ ở đâ , Vũ đã t ế
ậ vấ đề ể đổ ớ tí ở ó đ
â á , đ o đứ v vị t ế xã o
đó, ô ũ t ể ệ õ t t ở
Trang 6q ề ủ ô v ả ủ t đ t ế,
dĩ ê , Vũ k tự ậ ì l đ
b v o “b â k ắ t ê
đ ợ l ấ ẳ b ế ết t
đ b ” l ặ ả v tâ lí đó
â l tâ lí ổ b ế ở t t đ
ớ đó, sử t ầ Lê Vă 黎文休
(1230-1322) trong Đại Việt sử kí 大越史記
k bì l ậ về tấ ơ ắ ,
ị đã v ết: “ ắ , ị
l đ b , ô t t ế á q ậ Cử
C â , ật , ợ ố, 65 t
ở Lĩ o đề ở ứ , v ệ dự
ớ x v ơ d t ở b t , ó
t ể t ấ ì t ế đất V ệt t đủ dự đ ợ
ệ bá v ơ ế ằ ố s
ệ o đế t ớ ô, t o k oả
ơ ì ă , b đ ô ỉ ú đầ bó
t , l tô tớ o ơ Bắ , á
ẳ xấ ổ vớ ị e l
đ b s o? Ô ! Có t ể l tự vứt bỏ
ì vậ ” [2] ử o t ế kỉ XIII
này, số t o đo đ ơ lê ủ
ế đ q ề , ụ q ề đã ữ
l á đó k ô b ết ằ , d ớ t
ủ b ắ , ị, t ật tự đó
ẳ đã đú o to
M t đ b ể đã ị sự ố
ủ t t ở q ề vậ , t đ
b ể ữ ũ k ô t oát k ỏ á lự đó
M t â vật bả lĩ , á tí “ ồ
X â ơ ” 胡春香 (1772?-1822?),
t o k “ ế đấ ” để k ẳ đị ớ
ì , vẫ b l tâ lí tự t , á ả ủ t
t ở “ q ề ” k v ết: “Ví đây đổi
phận làm trai đuợc/ Thì sự anh hùng há
bấy nhiêu” [Đề đền Sầm Nghi Đống]
Cũ á tâ lí ấ o ê , đố vớ
t ợ “ ô á vô â ” (vô â ữ), tứ
ũ l ệ t ợ “ oá” ữ ớ , ồ
X â ơ l k ô tỏ t á đ ả
t ơ đố vớ â vật bất này mà
l “đ ợ đ ” ổ vũ o ô t t lố số
tự do (“ ả ”), bất ầ ẽ
ớ (“t â ”, “ ặ ẹ”) bở đã t oát
đ ợ á t á ệ đì v xã (“ ơ dâ ”) t ặ ủ ữ ớ :
“Mười hai bà mụ ghét chi nhau,/ Ðem cái xuân tình cắm ở đâu./ Rúc rích thây cha con chuột nhắt,/ Vo ve mặc mẹ cái ong bầu./ Nào ai biết được vông hay trốc, /Nọ
kẻ chìa ra cuống với đầu./ Thôi thế thì thôi, thôi cũng rảnh,/ Trăm năm càng khỏi tiếng làm dâu” [Vịnh vô âm nữ](2)
ế đú á
b t ơ t ê l ủ ồ X â ơ , v ế
đú ồ X â ơ ỉ l t tá ả
d ất, t ì ú o t ấ ụ ữ
số t o xã “ q ề ” dẫ á tí
đế đâ vẫ bị ố bở á d ô
sắ q ề ở d
d k á
ê , ũ í ở đâ , t l
t ấ ầ ố t ề t ủ k
ớ ữ q ề , k ữ ớ đò ỏ sự
bì đẳ vớ ớ về ề ặt: s
lí, đị vị xã , q ề lự , t ế ó , v v…
C ú t ã t ở l â ệ ủ Vũ
Trinh trong Lan Trì kiến văn lục v tá ả
k ết d t t o Thái bình quảng kí ụ ữ oá đã l ì
s k oá ? đã đã bỏ ồ , lấ
vợ k á , s o ( ả t lẫ á ) Có t ể
ó , đã l đ ợ ữ v ệ ở vị t í
ủ ữ ớ ô k ô l đ ợ ũng
ó t ể s o t , o á t ỳ ý Bấ ,
l “bố”, ê ệ s o ì, t
á , k ô đặt vấ đề o lắ ! K ô
ả ẫ ê Vũ để o ô á
b ế t t ủ ô k ò l vợ
k á , ô t s o t (lí t ở đố vớ
v ệ t ự ệ ĩ vụ ủ vợ t
o k ế ), ò k l ồ , ô t /
t l (k ế o vợ) s o á , v l t ụ
Trang 7t/ ủ đì Vậ t ì, ở đâ ả
ă bả t â â ệ kì l ố
ó lê t k át v bấ lâ bị kì én,
bị ấ đoá ủ ụ ữ: đ ợ bỏ
ồ (vì ẳ đã á ét, k ô ứ
t ú) v đ ợ s o t eo ý ố ( o
á , o t t ỳ ý) v đ ợ l “t ụ t”
đì (q ết đoá tất ả) K át v l
“t ụ t” đì ò đ ợ t ể ệ t o
câu chu ệ ủ ơ ụ ữ
b ế t , ở đâ , đ ợ o t ở về
đì để “ ố dõ tô đ ”, t ự ệ
ữ ế , vì ẹ ô k ô ó o t
ơ t ứ k ẳ đị , ấ
đ ợ ơ sử dụ q v ệ é l
â ệ ủ t tá ả o ó
l t ệ ủ K ất (tứ K ất
Quân 屈大均, 1630-1696, tá ả ủ b
sá ổ t ế Quảng Đông tân ngữ
廣東新語) kể s : “Có o á
ầ ế ĩ , q ê ở t Vă A ,
q ậ Â Bì (tỉ Q ả ô ), k ô
õ tê t ật l ì Lú đế t ổ dậ t ì, ô t
o ằ ì èo, l k ô ó o
t , ê đị bắt ớ Bắ C A
k ô đ lấ ồ để ô
bắt é ô ất đị ả đ lấ
ồ Cô ơ ợ về
o ă , dẫ bão, đ ú
ậ ề , beo ể , ô ũ
k ô l b ớ ê đ đ ó ế t
Ô o đ v ơ , ô l ề v o ầ k ấ
Cầ k ấ xo l k ó , k ó đế k ả ả
t ế Cô đ đớ o tấ t â l á ,
k ô ắ đ ợ l t , đế ỗ
già k ô ơ ơ tự M t ô , ô
đ bò lê ủ ụ ở t ớ bệ t , bỗ
t ấ q ả ừ ơ x ố t ớ ặt Cô ặt
lấ ă đó, ô bị ố , ê l ề
ấ Cô t ấ ó ầ
d o ặt ă ử t â d ớ ủ ì ồ
ố o k ú t â k á Cô ật ì tỉ
dậ , t ì t ấ ì đã t o t
ồ đe sự v ệ ủ vợ t ì lê ệ
V ơ t ớ q â ớ q â o
ằ đó l do lò ế , l ề s b
ô d ỡ ô á C đ ợ b o
lâ t ì t Vă A bị đá há Phiên
v ơ bắt đ ợ ầ , lấ l l , bè ả
o á o ế l ầ l t ồ
k á ” [4, t 382] Sơn cư tạp thuật
dẫ l K ất bì l ậ : “Kể ũ ê
t ật! vố k ô ó á ì l đố xử
k ô đầ đủ vớ o , so on
từ đố xử k ô đầ đủ vớ o
Ô ! ế đầ đủ vớ t , t ì dẫ á
ó t ũ ó t ể đ ợ Cá v ệ ầ
ế ĩ í l t ế đó ô ! á
ó t vố ẳ ả đ ề l , so ở
ầ l l l Vợ ó ồ vố
ẳ ả đ ề tốt, so ở ầ ũ
l l tốt ế đã l tốt l t ì ó ì q á l
ữ đâ ” [4, t 382] ự b ế đổ ớ ủ
ô á ầ ũ ó t ể xe l t t ử
t á để ứ , k ẳ đị tấ lò
ế t ảo ủ ô, ố đ ợ l o t
để b tỏ ề ế t ảo ề đó k ô
k á ì v ệ t t t tử
ô ì ậ 吳時壬 (1746 - 1783) l
ó lú o ì l ữ để ở ă só ẹ: “ eo , ổ l đấ
â / ậ ằ b ổ đầ k ô l ậ
á ” [Bát nguyệt kị cảm hoài] [1, tr.215]
ất ê , v ệ ô ì ậ ớ ì l
ữ ò x ất át từ ý t ứ tự t ẹ vớ t
á ủ ì (“Uổ l đấ
â ” t o t b ổ ỗ lo đó),
sự o ố đó l t sự ả
đị ằ ấ lò ế t ảo ủ ông So đ ề đó o t ấ , t o bố ả
t đ đầ b ế lo , ế t ết
ó ô ì ậ t ả q , k số
Trang 8ệ đ ô l ất o ,
k ả ă ă lo đì ầ o bị
ế, t ì lú đó t l ó ầ đề o
t â ậ ụ ữ Cò ô á
ầ t ì l k á , ô số t o t bì ,
t ủ ữ đ ô , ô ó o
đ ợ t đ ô l lẽ đ ơ ê Ở
đâ , sự b ế đổ ớ k ô ả l đ ề
q t , á í l ở ứ đ k ó
k ă ủ ó k ế o t tự đ t đ ợ
lớ ệ t ợ b ế đổ ớ ở đâ
ũ k ô ò ầ t ết ả l t ệ
t ợ ó t ự ữ , t á l , ầ ết ỉ
l ề t o , l sự t ở t ợ , ấ
sắ folklo e ó t ể ỉ l
t sự ả đị
ệ t ợ b ế đổ ớ t ê đâ k á
ố vớ t ệ b ế đổ ớ é t o
á “ ật t o ” o k đ ể ật áo
ó 3 “ ật t o ” về ệ t ợ b ế đổ
ớ : t l , ề t o Lo ữ ó
t v đắ đ o [5]; l ề
t o về t ở ả o e từ am hóa
t ữ vì bị t ừ t, s đó đắ đ o
[5]; b l , ề t o về Q á ế Â Bồ
át vố l (Bồ tát) s l t á
s t ữ ( ô ú D ệ ệ ) ồ
đ oằ đ o v t í q ả, để l
ì t ợ ật b Q /Q á Â t o
hìn t ụ ữ x đẹ , ề
ậ ( b ế t ể ủ ó t o vă , vă
oá t đ V ệt l ì t ợ Q
 ị Kí ) Ở ả b ật t o , ệ
t ợ ể đổ ớ oặ l để ứ
o tí ổ q át, tí ề d ệ
ủ đ o ật ( ữ ũ ó t ể đắ đ o t
ật) oặ l t sự t ử t á ả v ợt
q t ớ k đắ đ o, t í q ả
vậ , đố vớ á tá ả t đ ,
t ệ t ợ đ ợ xe l kì l , ẳ
l (l ê q đế t ế đ o, đế vậ ớ ),
ế tì đ ợ o ó t lí do ợ
lí, o ả về ặt đ o đứ t ì l o to
ó t ể ấ ậ đ ợ v t ở t “lẽ
t ”, “k ô ả l l ”, “ ế đã tốt
l t ì ó ì q á l ữ đâ ”, v.v Qua
ví dụ , t t ấ đ ợ t t ầ
t đ o đứ (đặ b ệt l á t đ o
đứ , l â lí ủ o áo), d tâ , d ý
í ủ t đ k ì ậ về
vấ đề b ế đổ ớ ế để ý t l t ấ , tất ả ữ t ợ b ế đổ ớ (về
ặt tâ -s lý) đ ợ é t o vă
t đ V ệt t ê đâ đề ỉ ở
t ề : ữ óa t , k ô t ấ
ó ề ợ l ( ế ó t ì ỉ ở ữ
t ợ “ ả t ở ”, “ ả sử”; oặ
ệ t ợ “ ợ ” ữ để kí t á v
e ắ d l ậ , t o k t ê t ự tế, ó
lẽ ệ t ợ “ b ế t ữ” ó k ả
ă xả ề ơ ) Vì s o vậ ? eo
ú tô ó ấ ê â s đâ :
Thứ nhất, t eo q ệ ủ t í t ứ t
đ o ũ V ệt , ữ
b ế t (â ể t d ơ )
d s o ũ tốt ơ l b ế t ữ
(d ơ ể t â ); Thứ hai, ó lẽ
á o V ệt ỉ ấ ậ ó
ệ t ợ “ ữ óa ” (t ă ấ ) ứ ít
k ấ ậ “ óa ữ” ( ấ ) ( á
t ợ ó b ể ệ “ ữ tí ” bị
ê á ất ặ ề t ợ A
V ơ â , á o ủ ú
ê ,… v đ ể ì ất l ệ t ợ
o q t bị ê á ặ ề);
Thứ ba, v ệ lấ l ẩ vẫ
t d , v ệ t ợ ũ t ể
ệ t t ở “ tâ ”/ “dĩ v
t ” ủ á tá ả t đ ề đó
o t ấ t t ở q ề ất đã
ố đế á d ô về ớ t kì
ụ ữ k ô ó lự o
k á l ả “đổ ậ l t ” để l ê
“sự á bấ ê ” ả dị
Trang 9ơ l t vị t í xã t oát k ỏ ậ
“ ơ dâ ” ũ t ế ề đ ợ t ể
ệ t o â ệ ủ ơ
ụ ữ b ế t ô é
s đó đã l đế ứ ổ t ở - t
vị t í xã ế l ữ ô t k ô t ể
đ t tớ ó ũ t ơ tự v ệ b L
ị D ệ ố k ẳ đị t
ủ ì ũ ả ả t đ t
(Công dư tiệp kí 公餘捷記 - Vũ ơ
ề 武芳王+是); â vật ố
k ẳ đị t ă ủ ì ả ả t
(Nữ tú tài tân truyện 女秀才新傳 - K ết
d ), ị Kí ố đ t lá đ t
ô ũ ả ả (Quan Âm Thị
Kính tân truyện 觀音氏敬新傳 - K ết
danh)(3); v.v
ệ t ợ t ê o t ấ , “ý t ứ ữ
q ề ” ủ t số tá ả t t đ (kể
ả á tá ả l ữ) v ợt q k ỏ á
“vò k ô” “b q ệ ” ủ t
t ở q ề ó ất k á vớ t
ợ k ẳ đị ữ q ề ủ ữ tá ả
ữ t eo k ớ ữ q ề đí t ự
ở ơ â ( ủ ế ở á ) t kì ệ
đ : R lde (1860 - 1953), Colette
(1873 - 1954), Violette Leduc (1907 -
1970), Simone de Beauvoir (1908 - 1986),
Marguerite Duras (1914 - 1996), Monique
Wittg (1935 - 2003), Hélène Cixous (1937 -
), Lily Brett (1946 - ), v v… k ả
ó ý t ứ ụ ữ k ỏ ữ b
á tí , dụ tí v ả d l ậ xã để
k ẳ đị “ ữ q ề ” t ệt đố C ẳ
, t o t ệ Monsieur Vénus (Ông Vệ
nữ) ủ R lde, tá ả b ế t â vật
t ở t ữ, v â vật t ở t
t t ứ “đồ ơ tì dụ ” (sex-toy) cho
t ụ ữ, vớ ý đồ “t ả t ớ
tí ” ủ tá ả [6] ơ tự vậ ,
t o t ệ No Don’t, No Don’t (Không,
đừng! Không, đừng!) ủ L l B ett, tá ả
đã “k tử” o to o ố t ở
t ớ (q v ệ t ể ệ sự ề toá , ự ì ủ v ệ t ô á đ t ê
bị b ế t ớ ) để k ẳ đị á
t ị tự t â , tự đị ủ ữ ớ ự v ệ “ ữ hóa ” t o t ệ ũ l ơ để
â vật ữ ì ậ l tất ả ữ v ệ
ì đã l d ớ á bó ủ ớ [6] ề đó ó ĩ l ớ k ô
ò l ẩ ự để ữ ớ ớ đế
ữ , ó ữ ẩ ê
tí tự t ị, tự ủ để đ t đ ợ đế
ậ t ứ ẽ vậ l ả t q á
t ì át t ể ủ ề vă ơ
â vố đã đ t ớ ơ ô ất x về
vấ đề bì đẳ ớ , vấ đề ữ q ề v
á tí ó ò l k oả á k á x ả
về đị vă óa ( ô - â ) lẫ t đ (t đ - ệ đ ) V ơ ữ , l ệ v ệ
đ x t ế ó t ự sự k ả t v ệ
q ả? ó l t vấ đề vẫ ò ả ê
ứ v t ảo l ậ t ê t o t ơ l
3 Kết luận
ó l , q v ệ k ảo sát ệ t ợ
b ế đổ ớ t o vă t đ V ệt
d ớ ó ì vă ó, ú t ó t ể
út đ ợ t số ậ t ứ bổ í về
q ệ , tâ lí về ớ tí (sex/ e de );
q ệ về tí v ữ tí (masculinity - ferminity), nam q ề v ữ
q ề ( s l s - fe s ), vă óa
í t ị - đ o đứ ( ol t l - ethical
lt e) t o ề vă dâ t ó
ê v vă ó dâ t ó ì
tổ t ể, ú đề ả á tá đ ủ
o áo (đặ b ệt l ố o) đế ãn
q ủ á tá ả vă V ệt
t đ ó ê v ủ t đ
ó o , ó ũ ả á
ầ o đó, sự x ất ệ tự ê ủ ý
t ứ â bả , ý t ứ bì q ề ữ,
Trang 10ý t ứ đấ t ớ … t ê ơ sở sự át
t ể ủ vă t ế tụ , vă ệ
t ật Dĩ ê , ố ậ t ứ sâ ơ
ữ về ữ vấ đề t ê , t ết ĩ, ú
t ầ ó t ê ề t l ệ v á ơ
á t ế ậ l ê t o t ơ l /
Chú thích
1 Ở đâ , ú tô ủ ế q tâ đế ệ
t ợ b ế đổ ớ tí ất tự ê ,
bẩ s ứ q tâ đế ệ t ợ
b ế đổ ớ tí ất “ â t o”
ệ t ợ “t ế o ” vố ất ổ b ế ở
t t đ â l đố t ợ ầ đ ợ
ê ứ ê Về ệ t ợ “t ế o ”
ở V ệt t t đ , ó t ể đ : C í
, “ ex v á t ề đ ”, t o
Chuyện phiếm sử học, xb t ứ , ,
2016
2 ớ đâ t t o đâ l b
“lỡ q t ị” ê á o q
ê , ă đã ứ t
á t ết ụ ằ đâ l b t ơ “Vị vô
â ữ”, tứ vị ụ ữ bị dị tật bẩ
s về ớ tí X xe : ă ,
“Lỡm quan thị vị Vô âm nữ”, trong Con
đường giải mã văn học trung đại Việt Nam,
xb áo dụ , , 2006, t 324-326
3 ất ê ệ t ợ Q Â ị Kí
“ ả ” ò ó ữ ê â ứ
t ơ ( vấ đề ê ẫ ủ b l
Q ế Â Bồ át vố l ; vì vấ
đề ốt t ệ ầ ị Kí ả để ò
ặ ị M ,…)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Lâ ( ủ b ê ) (2003), Ngô Thì Nhậm
toàn tập, tậ 1, xb K o xã , ,
2003
2 ô ĩ L ê v á sử t ầ Lê (1993),
Đại Việt sử kí toàn thư, bả dị v ê
bả ữ á , 4 tậ , V ệ K o xã
V ệt , xb K o xã ,
3 ầ ĩ ( ủ b ê , 1993) Tổng tập tiểu
thuyết chữ Hán Việt Nam, tậ 1, xb ế
ớ , , 1993
4 ầ ĩ ( ủ b ê , 1993) Tổng tập tiểu
thuyết chữ Hán Việt Nam, tậ 2, xb ế
ớ , , 1993
5 Piyadassi Mahathera (1995) Phật giáo nhìn
toàn diện (The Spectrum of Buddhism),
Kim Khánh dị , tâ d x ất bả , Seattle
6 o ấ (1999), Dục tính trong văn
chương và vấn đề đạo đức,
http://www.tienve.org/home/activities/viewTo pics.do?action=viewArtwork&artworkId=162
0 t ậ : 9/9/2016
Chữ Hán
7 闕名 太平廣記 , v ệ Q ố ,
kí ệ : R 1582
8 李時珍 本草綱目, 人 部 第 五 十 二 卷,
人之一, “人 傀”
9 王充 論衡 , 卷二, “無形”
ậ b : 26/9/2016 B ê tậ xo : 15/10/2016 D ệt đă : 20/10/2016