Luận án nhằm đề xuất được quy trình và biện pháp xây dựng CĐTH môn Toán với một số CĐTH cụ thể minh họa cho quy trình và biện pháp đó nhằm góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trường phổ thông.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
NGUYỄN THẾ SƠN
XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành : LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP
DẠY HỌC BỘ MÔN TOÁN
Mã số: 62 14 01 11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Hà Nội, năm 2017
Trang 2Công trình được hoàn thành tại :
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam;
Người hướng dẫn khoa học:
1 PGS TS Phạm Đức Quang, Viện KHGD Việt Nam;
2 TS Phạm Thanh Tâm, Viện KHGD Việt Nam
Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Anh Tuấn
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Ngọc Anh
Học viện Quản lý Giáo dục
Phản biện 3: PGS TS Đỗ Tiến Đạt
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 101 Trần Hưng Đạo, Hà Nội
Vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia;
- Thư viện Viện Khoa học giáo dục Việt Nam
Trang 3DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
1 Phạm Đức Quang và Nguyễn Thế Sơn (2012) Dạy học toán
ở trường phổ thông theo hướng gắn với thực tiễn, tăng cường
thực hành, ứng dụng, liên môn Tạp chí Giáo dục và Xã hội,
số 74, tháng 4/2012
2 Nguyễn Thế Sơn (2012) Tiếp cận tích hợp chương trình
giảng dạy môn Toán ở trường phổ thông Tạp chí Khoa học
giáo dục, số 82, tháng 7/2012
3 Nguyễn Thế Sơn (2015) Định hướng dạy học tích hợp trong
môn Toán cho học sinh THCS Tạp chí Giáo dục, số 363,
6 Nguyễn Thế Sơn (2016) Một số biện pháp giúp GV xây dựng
và dạy học chủ đề tích hợp trong môn Toán ở trường phổ thông
Tạp chí Giáo dục và Xã hội, số 63 (124) , tháng 6/2016
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Việc giảng dạy các khoa học trong nhà trường cần phải được gắn kết một cách chặt chẽ, lôgic, nhất là trong bối cảnh hội nhập quốc tế và nền kinh tế tri thức
Để đáp ứng yêu cầu trên, người GV cần phải biết tích hợp các khoa học trong giảng dạy, biết hướng dẫn cho HS cách tìm kiếm, thu thập và xử lý các nguồn thông tin, biết cách vận dụng linh hoạt
vào nhiều môn học và trong các hoạt động GD Tuy vậy, nội dung
vẫn còn nghiêng về lôgic khoa học của từng môn học, chưa tập dượt được cho HS việc tự phát hiện và giải quyết những vấn đề trong đời sống thực tế Đứng trước những yêu cầu đặt ra về khắc phục những
hạn chế, CT GD phổ thông sẽ được đổi mới một cách cơ bản
1.3 Xu thế DHTH đang trở nên phổ biến trong các nhà trường trên thế giới
Tích hợp các môn học trong nhà trường phổ thông trên thế giới là xu hướng tất yếu Bởi vậy, chúng ta cần nghiên cứu, tìm hiểu
và tiến tới có thể DHTH ở nhà trường phổ thông, góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển CT GD phổ thông, theo hướng phát triển NL người học
Trang 61.4 Sự phát triển chương trình môn Toán ở nhà trường phổ thông Việt Nam là cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực trong tình hình hội nhập quốc tế ở nước ta
Xuất phát từ những điều trên NCS chọn đề tài nghiên cứu là:
Xây dựng chủ đề tích hợp trong dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Làm sáng tỏ một số vấn đề về lý luận về DHTH (khái niệm
tích hợp, đặc trưng của DHTH, các loại hình tích hợp );
Lựa chọn quy trình xây dựng và cấu trúc CĐTH thích hợp
trong DH môn Toán để GV có thể xây dựng được CĐTH môn Toán;
Đề xuất biện pháp sư phạm nhằm giúp GV có thể thiết kế
được các CĐTH môn Toán và triển khai DH các chủ đề đó;
TNSP kiểm tra tính khả thi của đề tài
4 Giả thuyết khoa học
Nếu xác định được hình thức tích hợp phù hợp và thực hiện theo một quy trình thích hợp với những biện pháp đề xuất trong luận
án thì có thể thiết kế được những CĐTH trong môn Toán ở trường phổ thông và việc DH những chủ đề đó sẽ nâng cao được kết quả
DH môn Toán ở trường phổ thông
5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: CĐTH trong môn Toán ở trường phổ thông Việt Nam
Trang 7Khách thể nghiên cứu: DHTH trong môn Toán ở trường phổ thông Việt Nam
Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào quy trình xây dựng CĐTH trong dạy học môn Toán ở trường phổ thông; minh hoạ thông qua một số CĐTH môn Toán ở trường THPT theo CT hiện hành Việt Nam
6 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lý luận; Phương pháp quan sát, điều tra; Phương pháp TNSP; Phương pháp tổng kết kinh nghiệm; Phương pháp chuyên gia
7 Các đóng góp mới của luận án
Về mặt lí luận: Làm sáng tỏ thêm một số vấn đề liên quan đến DHTH, như quan niệm về: tích hợp trong DH, CĐTH, DH CĐTH, ; Đề xuất được một số hình thức tích hợp phù hợp với môn Toán ở
trường phổ thông Việt Nam; Đề xuất quy trình thiết kế CĐTH trong
dạy học môn Toán ở trường phổ thông Việt Nam; Bước đầu làm sáng tỏ về phương pháp và hình thức tổ chức DHTH môn Toán ở
Việt Nam
Về mặt thực tiễn: Đề xuất được các biện pháp sư phạm giúp
GV thiết kế và DHTH trong môn Toán ở trường phổ thông; Thiết kế được một số CĐTH trong DH môn Toán ở trường phổ thông; Đưa ra
một số hướng dẫn để giúp GV có thể thiết kế và DHTH trong môn
Toán ở trường phổ thông
8 Các vấn đề đưa ra bảo vệ
Hình thức tích hợp được đề xuất với môn Toán ở trường phổ thông là có cơ sở khoa học và khả thi khi DH môn Toán ở nước ta; Quy trình thiết kế CĐTH như đề xuất của luận án là có cơ sở khoa học và khả thi trong DH môn Toán ở nước ta;
Trang 8Có thể thiết kế được CĐTH trong dạy học môn Toán ở nước
ta dựa theo quy trình đề xuất và chuẩn kiến thức, kĩ năng trong CT hiện hành;
GV có thể dựa vào các hướng dẫn để thiết kế và DH CĐTH môn Toán ở nước ta, dựa theo chuẩn kiến thức, kĩ năng trong CT hiện hành
9 Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các biểu, bảng và danh mục các tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chương
CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÍCH HỢP
Qua tìm hiểu một số nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy
đa số cho rằng Tích hợp (tiếng Anh: Integration) có nguồn gốc từ
tiếng La tinh “integration” với nghĩa: xác lập lại cái chung, cái toàn
thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ Trong giáo
dục, tích hợp có thể hiểu là sự hợp nhất giữa các loại hình kiến thức
và các môn học tương ứng
1.1.2 Quan niệm về tích hợp qua một số nghiên cứu trong nước
Qua tìm hiểu cho thấy, đến nay, tuy còn có nhiều cách tiếp cận khác nhau nên còn có những quan niệm chưa giống nhau về tích hợp, nhưng vẫn có những điểm chung, như: Tích hợp là một quá trình kết hợp các đối tượng khác nhau vào một chỉnh thể thống nhất
Trang 9Kết quả quá trình kết hợp đó là sự hình thành một hệ thống mới hoặc có thể bao gồm chính các phần có ít nhiều liên hệ với các hệ thống trước đó, chúng có mối liên hệ với nhau chặt chẽ hơn và có sự thay đổi về chất trong bản thân thuộc tích của mỗi bộ phận
1.1.3 Tích hợp là xu thế tất yếu trong phát triển chương trình giáo dục
Qua tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về tích hợp của các tác giả trong và ngoài nước như Susan M Drake, Robin Fogarty hay Xavier Roegiers, Trần Đức Tuấn, Nguyễn Anh Dũng cho thấy tích hợp là xu thế tất yếu trong xây dựng CT GD phổ thông
Dạng 1 Tích hợp đa môn, GV các môn học chọn lựa và sắp xếp các yêu cầu cần đạt, hướng vào đạt mục tiêu chung, qua một chủ
đề chung
Dạng 2 Tích hợp liên môn, GV tổ chức ND giảng dạy hay bài học quanh chủ đề chung với tất cả các môn liên quan và có thể đóng góp ít nhiều vào mục tiêu, thành tích chung
Dạng 3 Tích hợp xuyên môn, ND giảng dạy được tổ chức xoay quanh và dựa trên những vấn đề mà HS quan tâm, gắn liền với bối cảnh thực
Dạng 4 Tích hợp nội môn, khi các môn học là riêng biệt; Liên kết; Lồng gh p/đồng tâm
Trang 10Dạng 5 Tích hợp thông qua người học (gồm 2 dạng: Đắm mình/trầm ngâm; Nối mạng)
Qua tìm hiểu lí luận và thực tiễn chúng tôi nhận thấy, môn Toán ở trường phổ thông nước ta có cơ hội để thực hiện tích hợp theo các hình thức như: Tích hợp trong nội bộ môn học; Tích hợp
LM, xuyên môn; Tích hợp bằng và thông qua việc học (Đắm mình/trầm ngâm) Hơn nữa, theo quan điểm của tác giả thì DHTH trong môn Toán cần tiến hành từ từ, nâng dần theo thời gian, để GV kịp ngấm và thực hiện hiệu quả
1.2.2 Nghiên cứu về quy trình xây dựng chủ đề tích hợp
Qua tìm hiểu một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy:
+ Susan M Drake đưa ra quy trình tích hợp gồm 8 bước + Xavier Roegiers cũng chỉ rõ một số quy trình theo các hướng tiếp cận khác nhau: Quy trình tích hợp theo cách tiếp cận từ
ND (tiến hành theo 6 giai đoạn); Quy trình tích hợp theo cách tiếp cận từ mục tiêu tích hợp (tiến hành theo 5 giai đoạn);
+ Theo Gary và Jerri-Ann Jacobs, quy trình thiết kế CĐTH gồm 4 bước
+ Đỗ Hương Trà và Nguyễn Văn Biên sau khi nghiên cứu xây dựng các chủ đề môn KHTN đã đề xuất quy trình thiết kế CĐTH gồm 7 bước
+ Theo The California Center for College and Career, có 11 bước chính khi xây dựng CĐTH
+ Đỗ Hương Trà và Nguyễn Văn Biên sau khi nghiên cứu xây dựng các chủ đề môn KHTN đã đề xuất quy trình thiết kế CĐTH gồm 7 bước
Trang 11
Nhận x t: Do có nhiều cách tiếp cận tích hợp khác nhau nên cũng có nhiều quy trình xây dựng CĐTH Qua nghiên cứu và tìm hiểu, tác giả nhận thấy thấy cách tiếp cận và quy trình xây dựng CĐTH của nhóm Gary và Jerri-Ann Jacobs là gần nhất với CT GD phổ thông môn Toán
1.2.3 Nghiên cứu tổ chức dạy học tích hợp ở một số nước trên thế giới
1.3 Quy trình xây dựng chủ đề tích hợp trong môn toán
1.3.1 Quan niệm về chủ đề tích hợp, bài học tích hợp, giáo
án tích hợp và dạy học tích hợp
a) Chủ đề tích hợp là một tình huống liên quan đến ND học
tập mà GV và HS có thể khai thác để phát hiện, chiếm lĩnh rồi vận
kiến thức, hình thành và phát triển NL
b) Bài học tích hợp là đơn vị học tập nhỏ nhất có khả năng
hình thành ở người học cả kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để giải quyết một công việc hoặc phần công việc chuyên môn cụ thể,
góp phần hình thành NL thực hiện hoạt động nghề nghiệp của họ
c) Giáo án tích hợp là một bản thiết kế các hoạt động, tình
huống nhằm tổ chức cho người học thực hiện trong giờ lên lớp để
giải quyết các nhiệm vụ học tập
d) Dạy học tích hợp nhằm hình thành ở HS những NL giải
quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động ND, kiến
thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau
1.3.2 Quy trình xây dựng và cấu trúc chủ đề tích hợp trong
và ngoài nước
Qua tìm hiểu một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy có những quy trình khác nhau, như:
Trang 12+ Nhóm Gary and Jerri-Ann Jacobs High Tech High Charter School cho rằng có 4 bước: Xác định mục tiêu tích hợp; Xác định CĐTH; Lên kế hoạch thực hiện, làm rõ sơ đồ nhiệm vụ; Đánh giá
dự án
+ Nhóm Matt Perry đề xuất 11 bước khi xây dựng CĐTH + Trong tài liệu tập huấn GV, Bộ GD&ĐT đã đề xuất quy trình xây dựng CĐTH gồm 6 bước, các Sở GD&ĐT vận dụng thiết
kế hoạch thực hiện (4) Đánh giá các đơn vị tích hợp
1.4 Sơ bộ thực trạng tình hình nghiên cứu và triển khai về DHTH ở Việt Nam
Qua tìm hiểu tác giả nhận thấy: với một số môn ít thể hiện
tích hợp, như môn Toán, vẫn tiềm ẩn tư tưởng về tích hợp Tuy không được phát biểu tường minh về tích hợp, nhưng các yêu cầu về tích hợp được thể hiện khá rõ n t trong mục tiêu GD của CT môn Toán Hiện nay, với môn Toán, cũng đã có một số bài dự thi tích hợp, LM, nhưng chủ yếu là tích hợp nội môn, một số bài có lồng
gh p một số ND hướng đến LM khi có điều kiện Các chủ đề được
GV đề cập như: Giải toán bằng cách lập phương trình; luỹ thừa và
số mũ; thống kê trong đời sống;
Trang 13Nhìn chung đến nay, tích hợp chưa trở thành quan điểm thống nhất, xuyên suốt các cấp học Việc vận dụng quan điểm tích hợp chủ yếu ở môn học và cấp tiểu học, tài liệu còn hạn chế Việc tiếp thu kinh nghiệm nước ngoài về thực hiện quan điểm tích hợp vẫn chưa đầy đủ và xác thực, từ mục tiêu, ND, phương pháp và đánh giá kết quả học tập của HS…
KẾT LUẬN CHƯƠNG I
Trên cơ sở lí luận và thực tiễn DH ở nước ta cho thấy có thể thiết kế CĐTH trong DH môn Toán theo hướng: Tích hợp nội bộ môn Toán; Tích hợp LM và tích hợp xuyên môn
Qua học hỏi kinh nghiệm trong và ngoài nước thông qua một
số tài liệu, xem như cơ sở lí luận và thực tiễn, tác giả đã đề xuất được quy trình xây dựng và cấu trúc CĐTH môn Toán ở nước ta, quy trình gồm 4 bước: Xác định mục tiêu học tập; Đề xuất CĐTH chung cho các môn học; Dự kiến các hoạt động - Lập sơ đồ, lên kế hoạch thực hiện; Đánh giá các đơn vị tích hợp
CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP GIÁO VIÊN XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN
Ở chương này chúng tôi tập trung trình bày một số nội dung
chính như sau
2.1 Định hướng xây dựng các biện pháp
Theo chúng tôi cần dựa vào các định hướng sau đây:
Định hướng 1: Khi thiết kế một số chủ đề tích hợp môn
Toán, cần tham khảo một số môn khoa học khác liên quan và phương pháp dạy học những môn học đó, để đảm bảo tính khả thi
Trang 14Định hướng 2: Quan tâm thích đáng tới cả hai dạng hoạt động
của giáo viên gồm: thiết kế chủ đề tích hợp và phương pháp dạy học chủ đề tích hợp
Định hướng 3: Quy trình thiết kế và phương pháp dạy học chủ
đề tích hợp phải có tính khả thi và hiệu quả; kiểm nghiệm được qua thực nghiệm sư phạm
Định hướng 4: Các biện pháp phải phù hợp với lý luận và
thực tiễn, bảo đảm được mục tiêu dạy học môn Toán ở trường phổ thông: Phù hợp với lý luận dạy học toán ở trường phổ thông; Phù hợp với quá trình đào tạo và bồi dư ng giáo viên; Đảm bảo mục tiêu dạy học toán ở trường phổ thông
2.2 Một số biện pháp giúp giáo viên xây dựng và dạy học chủ đề tích hợp
Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn chúng tôi đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm giúp GV triển khai có hiệu quả việc thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp môn Toán như sau:
2.2.1 Biện pháp 1: Chuẩn bị tài liệu bồi dưỡng giáo viên về Tích hợp và dạy học tích hợp
2.2.1.1 Cơ sở của biện pháp
a) Cơ sở triết học: Muốn làm tốt cần phải nắm vững lý luận và kiến thức cơ bản môn học
b) Cơ sở tâm lí học: Khích lệ học tập và công nhận những cố gắng của người học, tạo niềm tin cho người học chính là cơ sở để việc dạy đạt hiệu quả
2.2.1.2 Mục đích của biện pháp: Giúp GV hiểu sâu sắc về
tích hợp, CĐTH và DHTH
2.2.1.3 Cách thức thực hiện biện pháp
a) Biên soạn tài liệu bồi dư ng giáo viên về DHTH
Trang 15Trên cơ sở ND đã trình bày tại Chương 1 của luận án, chúng tôi tiến hành biên soạn tài liệu bồi dư ng nhằm phổ biến, trang bị cho đội ngũ GV phổ thông những cơ sở lý luận và thực tiễn để có thể yên tâm, vững tin khi thiết kế và DHTH
b) Tập huấn cho giáo viên về quy trình thiết kế chủ đề tích hợp Hình thức tổ chức: Kết hợp các hình thức lên lớp, thảo luận và dành thời lượng phù hợp cho việc trải nghiệm của GV tham gia tập huấn (có thể tham khảo một số chủ đề mà chúng tôi đã thiết kế và trình bày trong luận án này)
2.2.2 Biện pháp 2: Tổ chức cho giáo viên trải nghiệm về thiết kế và dạy học chủ đề tích hợp
2.2.2.1 Cơ sở của biện pháp
+ Dựa trên Nguyên lý giáo dục “Học đi đôi với hành”: Để thông thạo một kỹ năng đòi hỏi phải thực hành có trọng điểm với
một lượng thời gian nhất định
+ Cơ sở tâm lý học: Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm thực
tiễn, ý nghĩa của DHTH
+ Thực tiễn công tác bồi dư ng GV: Thực trạng việc bồi
dư ng, tập huấn cho GV, nhất là hình thức cấp tỉnh, cấp huyện vẫn
+) Đổi mới nội dung, phương pháp tập huấn, bồi dư ng
chuyên môn cho đội ngũ cốt cán Sở GD&ĐT địa phương
+) Hướng dẫn GV biết cách thiết kế chủ đề tích hợp