Nghiên cứu lập luận phản bác bằng tiếng pháp và ứng dụng vào giảng dạy cho sinh viên chuyên ngữ việt nam

Tu khi cóng cuge dòi mói dien ra, nhat là tu khi dàt nuóc ta mó cùa, dac biét mò cùa vói càc nuóc phuomg tày, xà hòi Viet nam dà trò thành mot "thè giói thòng tin", làp luan lai càng ce

DAI HQC QUÓC GIÀ HA NÓI TRirÒNG DAI HOC NGOAI NGÌT

De tài nghién cihi khoa hoc càp Dai hoc quoc già

NGHIÉN Ctru LÀP LUÀN PHÀN BÀC BANG TIÉNG PHÀP VA

• •

ITNG DUNG VÀO GIÀNG DAY CHO SINH VIÉN CHUYÉN NGÌT VIÈT NAM

• • •

(Etude de rargumentation en fran^ais et l'application a l*enseignement

du franf ais aux étudiants vietnamiens)

A

Ma so: QN 02 04

Chuyén ngành Li luan Ngón ngù

D A I H O C O U Ó C G i M , • N Ó I TRUNG T A M THÓrjG TlN THIJ V N

pr/^^)^

Chù nhiém de tài

•

Tién sT TRAN THÈ HÙNG Khoa Ngón ngu va Vàn hóa Phàp DAI HOC NGOAI N G C T - DAI HOC QUÓC GIÀ HA NÓI

Nhirng nguòi thirc hién chinh

Ts Tran Thè Hùng Th.s Tran Quynh Huong

Khoa Ngòn ngir va Vàn hoà Phàp, Trirdng Dai hoc Ngoai ngfr, DHQG Ha noi

MUC LUC

• •

PHÀNMÒDÀU 1

L Tinh càp thiét cùa de tài 4

2 Y nghla li luan va y nghla thuc tien cùa de tài 5

2.1 Y nghla li luan * 5

2.2 Y nghla thuc tién 6

3 Phuomg phàp nghién cuu 6

4 Muc tiéu nghién cuu cùa de tài 6

5 Noi diing, pham vi nghién cuu 6

6 Dir kién càc két qua dat dugc 6

6.1 Càc két qua khoa hoc 7

6.2 So lugmg càc còng trình dà cóng bó 7

7 Bò cuc cùa de tài 7

CHLTONG I : CO SO LI LUÀN VA CÀC LOAI HINH LÀP LUÀN 8

l.Nhungkhài niem cobàn 8

1.1 Lapluan 8 1.2 Tamdoan luan 11

1.3 Ngg bien 11 '

1.4Nguy bien 12 1.5 Mot vài loai hình ngg bien co dién 13

1.5.2 Ngg bien do suy dién 13

2 Càc loai hình lap luan 15

2.1 Lap luan theo quan he nhàn qua 15

2.1.1 Lap luan thiét lap mòi quan he nhàn qua 17

2.1.2 Lap luan khai thàe mòi quan he nhàn qua 19

2.1.2.1 Lap luan thòng qua nguyén nhàn 19

2.1.2.2 Lap luan thòng qua hieu qua 20

2.1.2.3 Lap luan thòng qua hau qua tai hai 20

2.1.3 Lap luan gàn vói lap luan thòng qua nguyén nhàn 21

2.1.3.1 Sue manh cùa su viee 21

2.1.3.2 Lap luan theo kiéu trugt dòc 22

2.1.3.3 Lap luan dira trén dàuhieu 22

2.1.4 Giài thich va lap luan 22

2.1.4.1 Càu hòi dòi xùng 22

2.1.4.1 Càu hóiv/5ao ? 23

2.2 Lap luan dira vào su giòng nhau 24

2.2.1 bjnh nghla 24 2.2.1.1 So dò hóa 24 2.2.1.2 Càc tu ngu dien dat su giòng nhau 25

2.2.1.3 Vidu 25 2.2.2 Phàn bàc su giòng nhau ^ 25

2.2.2.1 Phàn bàc ve bàn chat cùa vàn de 26

2.2.2.2 Phàn bàc nguòd dira ra su giòng nhau 26

2.2.3 Su giòng nhau trong càc ITnh vue lap luan 27

2.2.3.1 Cài tién l e - Su kién dà xày ra 27

2.2.3.2 NhiiTig "dai su kién tuong tu" trong lap luan chinh tri 27

2.2.3.3 Lap luan hgp vód dao due 27

2.2.4 Su giòng nhau va phép quy nap 28

2.2.5 Phép quy nap co khà nang giài thich khòng ? 29

2.3 Lap luan dira vào bàn chat su viee va dira vào djnh nghìa 29

2.3.1 Lap luan thòng qua dinh nghla 30

2.3.1.1 Sa do hóa 30

2.3.1.2 Dinh nghia va bàn chat cùa su viee 31

2.3.2 Dinh nghìa co tinh chat lap luan 31

2.3.2.1 Djnh nghìa 31

2.3.2.2 Djnh nghìa lai 32

2.3.2.3 Lap luan bang tìrnguyén va bang djnh nghla lai tu 32

2.3.3 Lfng dung vào càc hinh thuc lap luan khàc 33

2.3.3.1 Vàn de hoàn eành 33

2.3.3.2 Lap luan theo tùmg tiiròmg hgp cu thè 33

2.4 Lap luan ve nhàn thàn (argumentation ad hominem) 34

2.4.1 Duaràcàc màuthuan 35

2.4.2 Tàn còng vào nhàn thàn 38

2.5 Lap luan dira vào quyén uy 38

2.5.1 Quyén uy do nguòd dòi thoai trirc tiép thè hién 40

2.5.2 Quyén uy do nguòd dòi thoai ké ra 40

2.5.3 Phàn bàc lap luan dira vào quyén uy 42

CH^ONG II : LÀP LUÀN TRONG NGÒN NGLT 45

1 Nhimg tu thuong gap khi nói ve lap luan trong ngón ngù 45

1.1 Luan cu 45 1.2 Két luan 48 1.3 Tàc tu lap luan 49

1.4 Két tu lap luan 51

1.5 Chi dan lap luan 53

2 Càc thao tàc lap luan 54

2 1 Su dung càc le thuòrng, li le chung 54

2.1.1 Nhiing dac tinh cùa le thuòmg 56

2.1.2 Càc loai hinh le thuòmg 57

2.2 Thiét lap mòi quan he lap luan 58

r f

2.3 Sàpxèp lófp luan cu 60

2.4 Xàc dinh lue cùa luan cu 60

2.5 Xàc dinh thang dò cùa lap luan 60

CHLTONG III : EXERCICES SUR L'ARGUMENTATION 64

1 Bài tap mò dàu mang tinh dàn nhap 64

2 Bài tap tap trung vào tu vimg 65

2.1 Bài tap xoay quanh tu lap luan 66

2.2 Bài tap ve càc két tu lap luan 71

3 Bài tap chuyén dòi 77

4 Bài tap ve nghla hàm àn 77

5 Bài tap ve chién lugc phàn bàc 79

KÉT LUÀN 82 BIBLIOGRAPHIE 83

PHÀN MÒ DÀU

1 Tinh càp thiét cùa de tài

Trong moi xà hòi, con nguòi luòn phài su dung dén lap luan Lich su cùa lap Juan bàt dàu và( khoàng thè ki thur V truóc Còng nguyén Nguòi ta ké lai ràng vào thòi ày, ò vùng Sicile co ha tén bao chùa thóng tri Hai tén bao chùa này chiém dung toàn bò dat dai cùa dàn chùng d( chia cho binh linh cùa chùng Vào nàm 467 truóc Còng nguyén, mot cupe khòi nghìa cui nòng dàn nò ra va làt dò che dò bao chùa Càc dièn chù bj tuóc doat dàt truóc day dòi lai phài dàt cùa mình va càc vu kién dien ra lién mién Chinh trong hoàn cành dò Corax va Tisias di bién soan ra "Phuomg phàp li giài, làp luan" ("méthode raisonnée") dàu tién de tranh luan ta càc phién tòa Co thè coi dò là tap chuyén luan dàu tién ve lap luan

Trong xà hòi hién dai, con nguòi càng phài càn su dung dén làp luan Khà nàng tranh luan làp luan, dành già, thuyét phuc, làm lay chuyén, làm xùc dòng long nguòi là mot trong nhùnj

kì nàng quan trong ma càch thè hién cùa nò luòn thay dòi trong suót qua trình lich su cùa mo nén vàn hóa cùa chùng ta

Tu khi cóng cuge dòi mói dien ra, nhat là tu khi dàt nuóc ta mó cùa, dac biét mò cùa vói càc nuóc phuomg tày, xà hòi Viet nam dà trò thành mot "thè giói thòng tin", làp luan lai càng ce

dàt dung v5 : truóc tién, lap luan dugc càc chinh trj già su dung, tiép theo phài ké dén càc nhi

làm quàng cào va dàn dàn nhùng con nguòi binh thuòng eung su dung dén lap luan de dàf ùng, thich nghi vói su phàt trién hét sue manh me, chua tùng co cùa thòng tin, de trao dò thào luan càch làm àn trong lao dòng san xuàt hàng ngày, de dàu tranh dòi quyèn Igi vói cà( òng chù trong co che kinh té thi truòng Lap luan dàn tró thành mot thuc tién càn thiét tronj sinh hoat dòi song xà hòi hàng ngày Hom nùa, vói su mó cùa, nuóc ta ngày càng giao luu vó nhièu nuóc trén thè giói, trong dò co càc nuóc thuòc còng dòng Phàp ngu, nhu càu dói ho hgp tàc quoc té lién quan dén hau hét mgi tàng lóp trong xà hòi, dac biét là giao vién va sinl vién ngành tiéng Phàp Càc lóp song ngu dà dugc mó ra tu nhung nàm 90 va ngày càng phà trién vung chàc Càc cugc tiép xùc true tiép giùa nguói Viet nam va càc ban bè trong cònj dòng Phàp ngù ngày càng nhiéu de trao dòi ve hgp tàc, viét sàch giào khoa, phuong phài giàng day Diéu này dòi hòi nguói tham già trao dói dàm phàn phài nàm vùng khòng nhùnj tiéng Phàp ma con phài hiéu biét ve vàn hóa, phong càch song, ve phong càch giao tiép, da( biét phài co khà nàng tranh luan, co vàn hóa tranh luan de thuyét phuc dòi tàc, de viee hgp tà( dugc tòt dep hon, de dòi ben cùng co Igi Muòn co nàng lue tranh luan, thuyét phuc thì phà hoc Song ó Viet nam, theo chùng tòi dugc biét thì trong chuong trình dào tao ó phò thònj viee day làp luan chua dugc quan tàm dén, chua co sàch, giào trình cho món hgc này Tronj

chuong trình dào tao tiéng Phàp ó phò thòng cQng nhu ó dai hgc, co de càp dén làp luàr nhung cung chi dùiìg lai ó muc dò rat khiém tòn Trong dgt boi duòng giào vién cho càc lój song ngu (16-27-2004) chùng tòi co tham già giàng day giùp cho giào vién hiéu ve loai hìnl bài khóa mang tinh lap luan (textes argumentatifs), chùng tòi thày ràng giào vién hiéu rat it v^ loai hinh bài khóa này va càng it hiéu biét ve làp luan trong giao tiép hàng ngày Dièu nàj cung de hiéu vi hg chua dugc dào tao mot càch bài bàn ó truòmg phò thòng cùng nhu ó Da hgc Sàch viét ve lap luan bang tiéng Viet rat it thay ó Viet nam Theo chùng tòi dugc biét trong nuóc mói co hai tàc già de càp dén van de lap luan trong hai còng trình, dò là Do Hùi

Chàu {Dai cuang Ngón ngu hoc, Chuong 3, Phàn 5, tu trang 259 dén trang 276, 1993) \i Nguyén Due Dàn (Ngù dung hoc, Chuong 4, tu trang 163 dén 244, 1998) Vé phàn bàc, mó chi co Nguyén Due Dàn nghién cuu nhung chua thay kT, that sàu {Phù dinh va bàc bò in trong tap chi Ngòn ngù so 1 nàm 1983, Lo gich va tiéng Viét, 1996, Ngù dung hoc, 1998) Ò nuóc

ngoài da co nhiéu cóng trình dành rìéng cho nghién cuu vé làp luan cùa càc tàc già nhu J.-C

Anscombre et O Ducrot, L'argumentation dans la langue, Mardaga, 1983 ; G Declercq

L'art d'argumenter, Éditions Universitaires, 1992 ; 0 Ducrot, Les mots du discours Ed de

Minuit; J Moeschler, Argumentation et Conversation, Hatier-Crédif, 1985; P Oléon

L'argumentation, PUF, 1983 ; C Perelman et L Olbrechts-Tyteca, Traité de l'argumentatior -' La nouvelle Rhétorique, 1958, 3è ed Ed de l'Université de Bruxelles, 1976 ; C Plantin Essais sur Vargumentation, Kimé, 1990; S E Toulmin, Les usages de l'argumentation

1958, trad fr PUF, 1994; va nhiéu tàc già khàc Song ó trong nuóc cùng nhu ó nuóc ngoà:

hau nhu chua co ai nghién cuu vàn de làp luan va phàn bàc trong tiéng Phàp vói tu càch \i

mot ngoai ngù de ùng dung vào viee giàng day tiéng Phàp cho nguói nuóc ngoài hgc tiene

Phàp nói chung va cho nguói Viet hgc tiéng Phàp nói rìéng, dac biét trong hoàn cành mói cui

dàt nuóc Viét nam, mot xà hòi ngày càng dàn chù Mot xà hòi dàn chù là mot xà hgi trong dt mgi nguói déu dugc quyén néu lén chinh kién cùa mình, dugc quyén chùng minh y kién cui mình là dùng, dòng thòi biét làng nghe y kién cùa nguói khàc hoàc biét phàn bàc y kién cm nguói khàc mot càch lo gich, hiéu qua ma vàn giù dugc mòi quan he giùa con nguói vói cor nguói Vi va)' viee nghién cuu vàn de lap luan va phàn bàc trong tiéng Phàp vói tu càch h mot ngoai ngù de ùng dung vào viee giàng day tiéng Phàp cho nguói Viét hgc tiéng Phàp, dà( biét là cho sinh vién chuyén ngù là mot vàn de hét sue càn thiét va càp bàch

2 Y nghla \i luan va y nghia thirc tien cùa de tài

2.1 Y nghTa li luan

Viee nghién cuu vàn de lap luan va phàn bàc trong tiéng Phàp vói tu càch là mot ngoai ngù dt

nhàn thuc mói vé làp luan trong tiéng Phàp nhu viéc phàn tich ngù nghia-ngù dung va vìèc su

dung càc tàc tu, két tu lap luan, càc le thuòmg, dòng thòi góp phàn xày dung mot li thuyét ve lap luan trong tiéng Viét

2.2 Y nghia thu-c tien

De tài sé góp phàn cung càp cho giào vién va sinh vién khoa Ngòn ngù va Vàn hóa Phàp nhùng kién thuc rat co bàn, co he thóng vé lap luan trong tiéng Phàp Tu nhùng kién thuc này sinh vién co the tham già tranh luan vói nhau hoàc vói càc ban bè nói tiéng Phàp vé càc vàn

de khàc nhau trong dói song hàng ngày cùng nhu trong còng viéc chuyén mòn

3 PhiroTig phàp nghién cihi

Phuong phàp nghién cuu chù yéu là quy nap Trén co so nghién cuu càc tu liéu, thu thap ngù liéu se phàn tich, mò tà càc thao tàc lap luan, càc co so cùa làp luan, phàn tich càc tàc tu va càc két tu lap luan trong tiéng Phàp, dong thòi dói chiéu nhùng vàn de vàn hoà co lién quan dén làp luan nhu càc le thuòng, ngan ngù, vv, de rùt ra nhùng két luan giùp cho viee hình thành mot tài liéu su pham hùu ich cho giào vién va sinh vién Viét nam trong su nghiép giàng day va hgc tap tiéng Phàp ó truòng Dai hgc Ngoai ngù Dai hgc Quóc già Ha noi nói rìéng va càc co so day tiéng Phàp trong cà nuóc nói chung

4 Muc tiéu nghién cihi cùa de tài:

De tài nhàm nghién cuu li thuyét làp luan, co so làp luan, càc thao tàc lap luan, phàn bàc cùa nguòi Phàp de tìm kiém giài phàp giàng day cho nguòi Viét nam co phuong phàp lap luan va phàn bàc trong khi nói tiéng Phàp

5 Noi dung, pham vi nghién cù^u:

De tài sé nghién cuu càc binh dién sau

Lap luan là gì ? Su khàc nhau giùa lap luan va chùng minh, lo gich

Vai trò cùa càc le thuòng trong lap luan

Càc tàc tu va két tu làp luan

Càc thao tàc lap luan

Lap luan va phàn bàc ; Su khàc nhau giùa phàn bàc va bien ho

Giàng day lap luan, phàn bàc cho sinh vién chuyén ngù (tiéng Phàp) : nhùng khó khan, thuan lai ; càc giài phàp

6 Du' kién cac ket qua dat du'oc:

Mot phuong phàp giàng day lap luan, phàn bàc theo phong càch cùa nguòi Phàp cho giào vién va sinh vién chu) én ngù cùa Tmòng Dai hgc ngoai ngù DHQG Ha nói va là tài liéu tham khào cho càc giào vién va sinh vién càc Truòng Dai hoc khàc co giàng day tiéng Phàp

6.1 Càc ket qua khoa hoc:

De tài du kién sé dua ra mot so de xuàt nhàm giài quyét mot so tón dgng trong viéc giàng day

va hgc tap tiéng Phàp Nguòi Viét nói chung va sinh vién nói rìéng rat dut de trong viéc thuc hành ngoai ngù va dac biét rat it khi lap luan va phàn bàc trong khi nói tiéng nuóc ngoài De tài se de càp dén nhùng net tuong dòng va di biét trong càc thao tàc làp luan, trong viéc su dung càc tàc tu, két tu làp luan trong giao tiép va nhu vày sé giùp cho nguòi Viét hgc tiéng Phàp co thè vùng tin hon trong làp luan va phàn bàc, nhàt là khi dói tàc giao tiép là nguòi nói tiéng Phàp hoàc mot nguòi Phàp chinh hiéu

6.2 So lirong càc còng trình dà cóng bó :

Hai bài bào vé vàn de lap luan va phàn bàc ;

7 Bo cuc cùa de tài

De tài này co bò cuc nhu sau :

Phàn mó dàu : Nhùng vàn de chung

Li do chgn de tài, nói dung nghién cùu, y nghTa li luan va y nghla thuc tien cùa de tài, phuong phàp nghién cùu

Chuong I : Co so li luan cùa de tài, càc loai hình làp luan

Chuong II ; Làp luan trong ngón ngù

Chuong III : Mot so bài tap thuc hành vé làp luan

Két luan

Tài liéu tham khào

CHU'OfNG I : CO SO LI LUÀN VA CÀC LOAI HÌNH LÀ? LUÀN

Tu mot vài thap ki nay làp luan là mot ITnh vue nghién cùu luòn thu hùt su chù y cùa càc nhà trìét hgc (nhu Perelman), va dac biét cùa càc nhà ngòn ngù hgc (nhu O Ducrot C Plantin, J Moeschler, etc.) Trong chuong này chùng tòi sé trình bay nhùng khài niém co bàn lién quan dén làp luan ma sinh vién càn phài biét dòng thòi sé phàn tich càc loai hinh làp luan va tu ngù thuòng dugc su dung trong^ lap luan trong ngòn ngù

1 NHlTNG KHÀI NIÉM CO BÀN

Truóc hét càn phàn biét giùa lap luan, tam dgan luan ngg bien va nguy bien

LI Lap luan

Ngày nay viéc nghién cùu lap luan là su hgp luu cùa nhiéu truòng phài khàc nhau

Dién ngòn (Tu duy) xung quanh tu "lap luan" Tu 'iap luan" truóc hét là mot tu cùa ngòn ngù hàng ngày nén nò là mot yéu tò cùa he thóng ngòn ngù va hoat dòng trong mot mang luói chàng chit Diéu này co nhùng he qua nhàt dinh dói vói viéc hiéu va suy nghT ve làp luan Lap luan là gì ? Dinh nghTa làp luan là mot vàn de rat té nlii va rat khó De hiéu thàu dào tu này phài xét duói nhiéu góc dò khàc nhau :

Vé màt trì nhàn cùa lap luan, lap luan là co mot tu duy dùng thòng qua càc thao tàc phàn tich, tòng hgp ta co thè càu trùc dugc mot tu liéu ; sau dò dem vàn de ra xem xét suy ngàm, giài thich, chùng minh thóng qua càc luan cu, càc li le, chùng cu Phài tìm ra dugc nguyén nhàn cùa su viéc Két luan cùa mot lap luan là mot diéu mói me, tao ra mot su dói mói, càch tàn trong ùng su

Vé mat true giàc, nguòi làp luan phài khóp nói lo gich vói dièn ngòn, trong mot ngòn ngù dugc su dung mot càch hoàn hào trong dò co mot tu duy dùng dàn nhung cùng rat hàp dàn vùa nghiém tue, vùa khòi hai ma van chat che

Lap luan hoat dòng trong tìnli huóng, trong cugc song hàng ngày Trong ITnh vue xà hòi, nò dung cham dén vàn de kinh té (lap luan giùp rat nhiéu cho viéc quàng cào va bàn san phàm) trong ITnh vue tu phàp (trong càc vu àn, nhàt thiét phài dùng dén lap luan), eung nhu trong ITnh vue chinh tri va quyén lue Trong bàt kì tinh huóng nào, moi khi co su lira chgn giùa hai vàn de, mòi khi co su tranh chàp, mói khi phài bào chùa bien bach, moi khi phài eó mot quyét dinh dùng dàn, nguòi ta déu phài làp luan

Nguòi lap luan phài co dàu oc hùng thù phé binh, nàng lue phé binh dugc thè hién trong càc cugc thào luan, tranh luan ma trong càc cugc thào luan này co càc y kién khàc nhau hoae trai ngugc nhau, nguòi này bàc bò y kién cùa nguòi kia : su da dang ve càc quan diém, nhin nhàn

càch thuyét phuc, làm lay chuyén nguòi dòi thoai vói mình tu bó viéc làm cho hg phài chàp nhàn y kién cùa minh Viéc co nhiéu quan diém khàc nhau này tao ra mot khoàng càch giùa nhùng nguòi tham già tranh luan va chinh khoàng càch này cho phép chùng ta chgn lira quan diém mot càch tòt nhàt

Làp luan là mot hoat dòng ii dugc tin cày nhàt vi nò rat de dàn dén cugc cài lòn, vi giùa lap luan va nguy bien, ngg bien, li su cùn, già lap luan, khoàng càch khòng xa khòng càn thàn thì lap luan tró thành su bàt bè nhau, nguòi lap luan sé tró thành nguòi li su cùn, ké nguy bien Lap luan thuc chat là chiéc màt na cùa mòi tuong quan lue lugng thuàn tùy: nguòi lap luan luòn co gang tìm va su dung mgi chién lugc, mgi vù khi de chién thang dói phuong trong mot tran chién ma su két thùc dugc dành dàu bang mot "bàn nhac" lap luan co khà nàng làm cho dòi phuong màt mach suy nghT va khòng thè tiép tue tranh luan dugc nùa

Nhu vày dièn ngòn lién quan dén làp luan dugc tò chùc theo 5 tiéu dièn ngòn : dièn ngòn vé nhàn thùc dièn ngón vé ngón ngù, dièn ngòn ve xà hòi, dièn ngòn ve tuong tàc hgp tàc cùng nhu dièn ngòn vé tuong tàc tranh bien Tu dò phài phàn biét giùa lap luan, tam dgan luan, ngg bién va nguy bien

Vày lap luan là gì ? Mac dù viéc dinh nghTa làp luan là mot vàn de rat té nhi va rat khó, chùng tòi van co gang dua ra vài dinh nghTa cùa mot so tàc già de dói chiéu va so sàrih

Dòi vói Plantin (1996), lap luan là mot thao tàc va thao tàc này dira vào mot phàt ngòn dugc dàm bào (dugc chàp nhàn), dugc ggi là luan cu de dat tòi mot phàt ngòn khàc, it chàc chàn hon (it dugc chàp nhàn hon), con dugc ggi là két luan Nói mot càch khàc : lap luan là nguòi nói dua ra mot luan cu, nghTa là mot li le tòt, de dàn dàt nguòi nghe chàp nhàn mot két luan

va, duong nhién chàp nhàn mot càch ùng su phù hgp Nhu vày, làp luan gòm hai yéu tó co bàn, dò là luan cu va két luan Plantin trình bay theo so dò sau : Luan cu -—> két luan

(" ARGUMENTER c'est adresser à un interìocuteur un argument, c'est-à-dire une bornie raison, pour lui faire admettre une conclusion, et, bien sur, le comportement adequai Une argumentation se compose donc des deux éléments essentiels :

un ARGUMENT — > une CONCLUSION ")

Dòi vói càc tàc già tiéng Viét, càc dinh nghTa vé làp luan co don giàn hon

Lap luan là dua ra nhùng li le nhàm dan dàt nguòi nghe dén mot két luan hay chàp nhan mot két luan nào day ma nguòi nói muón dat tói Do Hùu Chàu, 1993, tr 260)

Làp luan là mot hoat dòng ngòn tu Bang còng cu ngòn ngù, nguòi nói dua ra nhùng li le nhàm dàn dàt nguòi nghe dén mot he thòng xàc tin nào dò: rùt ra mot (/mot so) két luan hay chàp nhàn mot (/mot so két luan) nào dò (Nguyén Due Dàn, 1998, tr 165)

Su làp luan là mot hoat dòng - mot thao tàc - ngòn ngù, qua dò nguòi nói dua ra mot hay mot

so phàt ngòn làm luan cu ma càu trùc ngòn ngù va nói dung cùa chùng dua nguòi nghe tói nhùng chuoi lién két dan tói mot két luan nào dò (Nguyén Due Dàn, 1998, tr 167)

Qua càc dinh nghTa trén, ta thày khòng nén va khòng thè nhàm làn giùa lap luan va thuyét phuc cùng nhu giùa làp luan va chùng minh

Muòn chinh phuc, thuyét phuc nguòi nghe, nguòi nói phài dua ra dugc càc bang chùng Theo Nguyén Làn (Tu dién Tu va Ngù Viét nam, 1998) thi "làp luan" là "trình bay li le cùa mình" con "thuyét phuc" là "làm cho nguòi ta tin va theo minh" Con theo tu dién Hachette Livre,

1998 : Thuyét phuc là làm cho nguòi ta chàp nhàn su dùng dàn cùa mot y kién, làm cho nguòi

ta tin vào tinh chàn thuc cùa mot su viéc ("convaincre c'est faire admettre à quelqu\m la justesse d'une idée; le persuader de la vérìté d'un fait") Muón chinh phuc dugc nguòi nghe, nguòi nói phài dua ra dugc càc bang chùng, phài dùng tinh càm

Lap luan va chùng minh, suy dièn (lo gich) cùng rat khàc nhau Theo Mceschler (1985), mot dién ngòn lap luan khòng phài là mot dièn ngòn trong dò nguòi ta cung càp càc bang chùng

de chùng minh cùng khòng phài là mot dièn ngón hoat dòng theo nguyén tàc cùa suy dièn lo gich Chùng minh va suy dièn dira trén co so càc quy tàc va thao tàc lo gich Nói mot càch khàc là lap luan khòng phài là chùng minh tinh chàn thuc, tinh dùng dàn cùa mot quyét doàn, khào nghiém, cùng khòng phài là chi ra tinh chat co hiéu lue mot càch lo gich cùa mot li le, mot suy luan Chùng ta hay so sành hai doan vàn sau day:

1 Tous les hommes sont mortels (Là con nguòi ai cùng phài chét)

Or Socrate est un homme (Socrate là mot con nguòi)

Donc Socrate est mortel (Vày Socrate cùng sé chét)

2 Le baromètre a baissé Il va donc pleuvoir (Phong vù biéu dà ha thàp Tròi sé mua day)

Ta thày trong doan thù nhàt nguòi nói de dàng chùng minh tinh dùng dàn cùa két luan do tu

donc dàn nhap va su tuong hgp lo gich cùa suy luan (ó day là mot tam doan luan), con tinh

hinh khàc hàn vói doan vàn thù hai Trong doan này, két luan cùng dugc dàn nhap thòng qua

tu donc nhung day khòng phài là mot két luan dugc rùt ra tu suy luan lo gich, ma day là két

Juan cùa mot thao tàc làp luan That vày, mac dù trong cà hai doan vàn, két luan déu duge dan

nhap thòng qua tu donc, nhung trong doan thù nhàt, nguòi ta bàt buge phài két luan nhu vày,

khòng thè két luan khàc dugc vi li do lo gich: néu hai vé tién dà dùng thì két luan cùng dùng Con trong doan vàn thù hai, nguòi nói két luan nhu vày là vi nguòi nói dua vào su hiéu biét thè giói khàch quan cùa mình, dira vào kinh nghiém song cùa mình Két luan này chua duge càc nhà khoa hgc chùng minh ma chi là két luan cùa mot thao tàc lap luan Viee "phong \'ù

biéu ha thàp" tao nén mot li le thich dàng ma nguòi nói dira vào dò de rùt ra két luan "tròi mua" Do dò lap luan là dua ra càc li le, càc li le này nhàm dén mot két luan va càc li le tró thành càc luan cu SÓ lugng càc luan cu khòng he bi han che : nò co thè là mot hoàc hon mot nhu trong vi du sau (dàn theo Moeschler, 1985):

2' Le baromètre a baissé Il va donc pleuvoir D'ailleurs j'ai mal au genou (Phong vù biéu dà ha thàp Tròi sé mua day Va lai dàu gói tòi dang bi dau nhùe)

2" Le baromètre a baissé et méme sur la "tempéte" Il va donc pleuvoir D'ailleurs j'ai mal au genou (Phong vù biéu dà ha thàp, tham chi dà chi vào cho thàp nhàt Tròi sé mua day Va lai dàu gói tói dang bi dau nhùe)

Su eó màt cùa nhiéu luan cu chùng tò ràng quan he làp luan khòng phài là mot su chùng minh

1.2 Tam doan luan

•

Lap luan sau day là mot lap luan dùng va dò là mot tam doan luan

1 Tous les hommes sont mortels (Là con nguòi ai cùng phài chét)

Or Socrate est un homme (Socrate là mot con nguòi)

Donc Socrate est mortel (Vày Socrate cùng sé chét)

Vày tam doan luan là gì ? Tam doan luan là mot vàn bàn (dièn ngòn) góm ba phàt ngòn (ménh de, phàn doàn) don Mot trong ba ménh de này (ggi là két de) dugc rùt ra tu hai ménh

de kia (ggi là tién de) He thòng này dugc trình bay nhu mot bó phàn cùa lo gich hình thùc eó dién He thòng suy luan này eó thè dugc phàt biéu nhu sau :

Tu hai phàn doàn dà cho, dugc ggi là tièn de (les prémisses), ta suy ra phàn doàn thù ba, dugc ggi là két de (la conclusion) Moi tién de cùa mot tam doan luan déu eó mot tu chung (terme

en commun) vói tién de kia (tu này khòng dugc xuàt hién trong ménh de thù ba, két de) va co mot tu chung vói két de Trong tam dgan luan vùa néu trén, tu chung cùa hai tién de là "con

nguòi" (homme) Phàn rìéng con lai cùa tièn de thù nhàt (tién de lón = la majeure) dugc ggi

là P, phàn rìéng con lai cùa tién de thù hai (tièn de nhó = la mineure) dugc ggi là S Hai phàn

này déu xuàt hién trong két de Trong két de này S ("Socrate") là chù ngù va P ("se chét") là

vi ngù Chinh Arìstote là nguòi dàu tién de xuàt va he thóng hóa loai làp luan này

1.3 Ngo bien

Theo càc tu dién Le nouveau petit Robert (1999) va Hachette Livre (1998) thì ngó bien

(paralogisme) là mot càch làp luan sai nhung thuc tàm va dói lap vói nguy bien (Raisonnement erroné, quoique fait de bonne foi, par opposition à sophisme)

Làp luan sau day là mot lap luan khòng dùng va dò là mot ngg bién

2 Les hommes sont des animaux (Mgi nguòi déu là dòng vat)

Les chevaux sont des animaux (Càc con ngira déu là dòng vat)

Donc aucun homme n'est un animai (Vày khòng mot nguòi nào là dòng vat cà) Trong lap luan này cà hai tién de va két luan dèu dùng song lap luan này khòng phài là mot lap luan dùng, co già tri vi két luan cùa nò khòng phài dugc rùt ra tu hai tièn de trén Dò là mot ngg bién

Vày ngg bién là mot loai lap luan sai, nghTa là mot làp luan khòng tòn trgng mot trong nhùng quy tàc dàm bào tinh hgp thùc (hiéu lue) cùa tam doan luan Su khòng tón trgng mot quy tàc dac thù sé dan dén mot ngg bién dac thù SÓ lugng càc quy tàc này khòng lón va vi vày ta eó thè liét ké dugc càc loai hinh ngg bién Djnh nghTa truyén thóng vé ngg bién cùng con chù y tói mot diéu kién phu, dò là de co mot ngg bién thì su khòng tòn trgng quy tàc cùa mot tam doan luan khòng dugc qua hién nhién Tu dò eó thè dinh nghTa ngg bién nhu sau:

Ngg bién là mot loai làp luan ma hình thùc rat gióng vói làp luan eó hiéu lue (valide) song dò lai là mot lap luan sai, khòng eó hiéu lue (non valide) Loai tam doan luan (ngg bién) trén khòng co tén dac biét trong ki thuyét vé ngg bién vi tinJi khòng hiéu lue cùa nò qua hién nhién Khòng mot ai eó thè nhàm làn hoàc dành lùa dugc nguòi khàc vói mot lap luan nhu vày cà

1.4 Nguy bien

Vàn theo tu dién Le nouveau petit Robert (1999) va Hachette Livre (1998) thì nguy bién là

mot làp luan sai song bé ngoài thì rat giòng vói làp luan dùng va thuòng dugc dùng vói y dò xàu, nhàm lùa gat nguòi khàc, dua nguòi khàc vào bay (Raisonnement apparemment logique mais en réalité vicieux, raisonnement faux et généralement fait avee mauvaise foi)

Truóc hét phài nói ràng thuàt ngù nguy bién (sophisme) truóc day khòng co nghTa xàu vi càc nhà nguy bién ó thè ki thù V va dàu thè ki thù IV truóc Còng nguyén thuc su là nhiJng nhà hùng bién tài nàng, chàn chinh Theo Plantin, nhùng quan niém ve dao due, xà hòi ma hg dua

ra de tranh luan mot càch gay gàt là rat co già trj ó thòi bay giò Càc cóng trình cùa hg duge

vi nhu càc còng trình cùa càc nhà khoa hgc cùa thè ki Ành sàng So dT ngày nay, tiéng xàu gàn vói tén tuoi cùa càc nhà hùng bién này là do su bop mèo su that nàm trong càc binh luan cùa Platon àp dàt vào tu tuóng cùa hg

Su phàn biét giùa ngg bién va nguy bién chù yéu dira vào viee gàn y dò làp luan cho nguòi

lap luan Su phàn biét này giòng nhu su phàn biét giùa su nhàm làn vói viee mdc lói {erreur

vkfaute) Mot nguòi nào dò, khi màc sai làm thì khòng thè biét là mình dang màc sai làm, con

nguòi pham lèi thì biét mình dang pham lói Ngg bién là mot su nhàm làn, mot thiéu sót nhung khòng co chù tàm, khòng phài là mot su lùa Ige con nguy bién thì khàe hàn, nò nhàm muc dich phuc vu cho Igi ich hoàc ham muòn cùa nguòi lap luan Ngg bien co thè thày trong

hòi thoai cùng nhu trong dòc thoai con nguy bién chi eó thè tón tai trong hòi thoai ma thòi Nguòi ta càm thày ngugng ngùng khi màc phài ngg bién va nguòi ta cài chinh ngay nhung nguòi ta khòng he càm thày ngugng khi nguy bién ma chi càm thày bue mình, buon phién vi cài bay ma nguòi ta giàng ra khòng dành lùa dugc nguòi nghe Nguòi ta nhàm làn tu lùa rói mình khi ngg bién con khi nguy bién nguòi ta muón lùa nguòi khàe Su phàn biét giùa ngg bién va nguy bién dugc vi nhu su phàn biét giùa kè ngóc nghéch vói ké sào quyét ranh mành

1.5 Mot vài loai hình ngo bien co dién

LS.l Ngg bien do su nhap nhàng, tinh nude dòi cùa ngón ngù

Ngòn ngù tu nhién eó tinh nuóc dòi va tinh nuóc dòi này thè hién ó mgi càp dò cùa phàt ngòn

' ' /

: càp dò ngù àm, càp dò tu vung, càp dò cu phàp Dac biét, tu ngù trong tiéng Phàp thuòng da nghTa va mot càu trùc bé màt co thè là su biéu hién cùa nhiéu càu trùc sàu (chim) va do dò càu cùng thuòng da nghTa, tham chi càc nghTa này (cùa tu cùng nhu cùa càu) con eó thè trai ngugc nhau Do dò trong giao tiép, chùng ta luòn phài chù y dén ngòn tu de loai bò mgi khà nàng nhàm làn, map mò vé nghTa

Su co mat cùa mot tu da nghTa trong mot tam doan luan sé khòng cho phép rùt ra dugc mot két luan chàc chàn, eó dò tin cày Chùng ta hày nghién cùu mot vi du eó dién trong tiéng Phàp:

1 Le bronze est un metal (DÓng thau là mot kim loai)

Les métaux sont des corps purs (Càc kim loai là càc vat thè nguyén chat)

Donc le bronze est un corps pur (Vày dóng thau là mot vat thè nguyén chat)

Trong vi du này ta thày làp luan xuàt phàt tu hai tién de dùng va su dung phuong thùc suv dièn dùng (B là M, M là P vày B là P) nhung din dén két luan sai : ai cùng biét dóng thau (le bronze) là mot hgp kim dugc due tu dong (cuivre) va thiéc (étain) do dò nò khòng phài là mot kiiPx loai (mot vat thè) nguyén chat Do dò ó day ta eó mot tam doan luan nhin bè ngoài eó vé tuàn thù càc quy tàc suy dièn nhung thuc té là khòng tuàn thù càc quy tàc này, nghTa là ta eó mot ngg bién, va day là mot ngg bién do tinh nuóc dòi cùa dièn tu (Les paralogismes

d'ambiguité) Trong vé thù hai, tièn de nhó, tu "métar mang nghTa kT thuàt, nghTa 1 cùa tu

này, chi mot vat thè don, nguyén chat (un corps pur) Trong vé thù nhàt, tién de lón, tu

"métar lai dugc dùng theo nghTa thòng dung, hàng ngày va chi mot loai hgp kim (alliage)

duge due tu dòng va thiéc Tu cho cài biéu hién ''melar tuong duong vói hai cài duge biéu hién, ta co hai tu '^métar khàc nhau Nhu vày trong tam doan luan già trén ta eó 4 tu chù

khòng phài 3 tu va dang suy luan thuc cùa nò (duge trình bay trong càu true 2) hoàn toàn khòng dùng so vói quy tàc chung cùa tam doan luan:

là phàn tich nghìa cùa tu, con cùa ngành kia là quan tàm dén hoat dong cùa dién ngón suy

dién trong dò tu ngù dugc su dung va cành bào nhùng tu da nghTa, nguòn góc cùa két luan

khòng hgp phàp

Ngoài nhùng vàn de dac biét cùa tam doan luan, viéc loai bó tinh map mò vé nghTa là mói quan tàm rat lón, co bàn dói vói toàn bò truyén thóng phé binh nhàn dinh vé hoat dòng ngòn ngù trong dò ngòn ngù tu nhién chi là mot còng cu khòng hoàn hào cùa tu duy khoa hgc va chi eó khà nàng truyén thu mot càch dùng dàn chàn li khi phuc tùng càc ràng buòc cùa tinh nguyén nghTa Chinh vi tinh nuóc dòi cùa ngòn ngù tu nhién ma trong thòi dai khoa hgc kT thuàt hién nay, nguòi ta thuòng khòng su dung nò trong ITnh vue khoa hgc ma nguòi ta phài tao ra thù ngòn ngù toàn hgc, nhó nò ma su kiém soàt suy nghT cùa con nguòi dugc thuc hién mot càc day dù va chinh xàc hon Song trong giao tiép hàng ngày, khòng it nguòi vàn su dung tinh da nghTa cùa ngòn ngù nhu mot vù khi de lap luan : biét khòn khéo su dung nhùng càu da nghTa eó thè giùp chùng ta chù dòng trong tranh luan va tró nén linh hoat hon

7.5.2 Ngg bien do suy dién

Nhóm ngg bién thù hai mang dac trung là phuong thùc két nói càc phàt ngòn khòng hgp le, nghTa là eó su khiém khuyét trong suy dièn Vi du:

Les génies sont incomprìs Je suis ineomprìs, donc, je suis un genie (Càc bàc thién tài

là nhùng nguòi khòng ai hiéu dugc Tòi là nguói khòng ai hiéu dugc Vày tòi là mot bàc thién tài.)

Làp luan trén bj coi là mot ngg bién vi trong lap luan này eó vi pham quy tàc suy dièn Ai cùng biét ràng, néu nguòi ta khòng thè hiéu dugc mot nguòi nào dò, eó thè do nhièu nguyén nhàn chù khòng phài chi do nguòi dò là mot bàc thién tài va ngugc lai khòng phài ai khó hiéu cùng là thién tài Nói mot càch khàc là khòng nhàt thiét phài là mot thién tài de là nguòi ma khòng ai hiéu dugc, nghTa là khòng thè lày dièu kién dù làm diéu kién càn

Mot vi du khàc, néu tòi nói:

La pelouse est mouillée, donc il pleut (Thàm eó bj uót vày tròi dà mira)

nguòi ta co the phàn bàc tòi va cho ràng tòi dà làp luan theo kiéu khàng dinh he qua, thòng

qua luàt nhàn qua àn "Néu tròi mua, thàm co sé bj uót" ("5 '// pleut la pelouse est mouillée^^)

va tién de cùa su viéc "thàm eó bi uót" {''la pelouse est mouillée"'),

Nhung trong truòng hgp này tòi eó thè bào ve dugc làp luan cùa mình bang càch nói ràng ó day tòi khòng dira trén quan he nhàn qua lo gich ma chi làp luan theo truòng hgp cu thè: ai cùng biét ràng thàm co chi co thè bj uót trong hai truòng hgp, hoàc do nguòi ta phun nuóc vào hoae do tròi mua va tòi chàc chàn ràng truóc thòi diém tòi nói, nguòi ta khòng phun nuóc, vày néu thàm co uót, chi con mot nguyén nhàn duy nhàt dò là tròi mua Do dò làp luan trén khòng phài là mot ngg bién ma là mot làp luan rat dùng, dira trén hién tugng cu thè cùa

2.1 Lap luan theo quan he nhàn qua

Bàt ké mot hién tugng nào này sinh déu eó nguyén nhàn nhàt dinh va bàt ké mot nguyén nhàn nào cùng déu làm này sinh ra két qua nhàt dinh Mòi lién he nhàn qua là mói lién he tàt nhién, phò bién nhàt cùa cùa su vat khàch quan Làp luan theo quan he nhàn qua là phuong phàp bién luan thòng qua viéc tìm ra nguyén nhàn cùa mot hién tugng, lày lién he nhàn qua làm càn cu de rùt ra két luan

Viéc tìm kiém mòi lién he nhàn qua co thè theo càch nhu sau:

(1) Tìm cài gióng nhau de xàc dinh nguyén nhàn Day là càch dira vào nhùng truòng hgp xuàt hién tu hién tugng khào sàt ma càc tinh trang khàc nhau, chi eó mot tinh trang gióng nhau Va thè là rùt ra dugc két luan Tinh trang giòng nhau này chinh là nguyén nhàn cùa hién tugng khào sàt Vi du : hai tay lanh cùng xàt vào nhau, tay sé àm lén, lày bua nén lién tue vào tàm

sàt, tàm sàt sé nòng lén Tu dò rùt ra két luan : van dòng se eó thè sinh ra nhiét

(2) Tìm ra cài khàc nhau de xàc dinh nguyén nhàn Tu nhùng truòng hgp xuàt hién hay khòng xuàt hién cùa hién tugng khào sàt, mgi tinh trang déu gióng nhau, chi eó mot tinh trang khàe nhau, tu dò rùt ra nguyén nhàn : tinh trang khàc nhau này chinh là nguyén nhàn cùa hién tugng khào sàt Vi du : Con doi co dac tinh ra-da song lày tai thay màt vi néu bit màt nò lai nò vàn bay lugn dugc nhu thuòng nhung néu bit tai nò lai thì nò va dap lung tung khi bay

(3) Dòng bién xàc dinh nguyén nhàn Vi du : nhùng khu vue hùt nuóc ngàm it thì dàt lùn eàng

it, nhùng khu vue hùt nuóc ngàm nhiéu thì dàt lùn eàng nhiéu Rùt ra két luan : nguyén nhàn nén dàt lùn là do nuóc ngàm bj hùt nhiéu

Mòi quan he nhàn qua biéu hién trong thuc té rat phùc tap va da dang Co khi mot nguyén nhàn khòng dua tói mot két qua ma dàn tói nhièu két qua Nhùng két qua này co thè dói lap nhau Vi du :

Co mot làn xuong song cùa Bernard Shaw bi dau va càn phài rùt mot cài xirong chàn de chàp cho còt song Sau khi mò xong, thày thuòc muón co thém it tién bòi duòng, lién nói : "Ngài Bemard Shaw này, ca mò cho ngài là ca mó xua nay chùng tói chua he thuc hién !" Bernard Shaw cuòi nói : "Tòt làm, tòi xin hòi, ngài sé tra tòi bao nhiéu tién cho ca thuc nghiém này day ?" Ta thày tu nguyén nhàn ca mò xua nay chua he thuc hién, theo thày thuòc thì vi nò khó nén muòn dòi thém tién bòi duong, con dòi vói Bemard Shaw thì tu viéc lày thàn mình làm vat thi nghiém ma dòi tién thi nghiém Va nhu vày là tu cùng mot nguyén nhàn ma két qua trai ngugc nhau,

Trong mòi lién he mot nhàn nhiéu qua, càn chù y phàn biét két qua chù yéu va két qua thù yéu, két qua true tiép va két qua giàn tiép, két qua eó ich va két qua eó hai, v.v

Question : Faut-il légaliser la drogue ? (Vàn de dàt ra : Co nén hgp thùc hóa viéc su

dung càc chat gay nghién hay khòng?)

Proposant : Oui, la légalisation de la drogue permettra de réduire les mafias liées à la

drogue (argumentation pragmatique) (Nguòi de xuàt dóng tinh : Nén, vi hgp thùc hóa viéc su dung càc chat gay nghién sé cho phép xóa bò duge bgn ma phia buon bàn thuòc phién (lap luan dung hgc)

Opposant : Non, la légalisation de la drogue augmentera le nombre des drogués

(réfutation par l'effet pervers) (Nguòi dói làp, khòng dóng tinh : Khòng nén, vi hgp thùc hóa viéc su dung càc chat gay nghién sé làm tàng so nguòi nghién ma tùy (he qua tai hai)

Ngugc lai, co khi mot két qua lai do nhiéu nguyén nhàn dàn tói Nhùng nguyén nhàn này tham chi trai ngugc nhau Vi du (dàn theo Phuong phàp bién luan) :

Mot hòm tròi con sàng tinh mo, X, mot tén àc bà trong làng dà dàn xàc dén nhà Y, mot nguòi dàn luong thién Con chó cùa Y chàng buon nhin X ma chui ngay vào ó X giuong màt ngoàc mòn cuòi va nói : "Tròng kia, con chó cùa anh sg tói day ! Tòi dén ma nò chàng dàm sua, cùp duói chui vào ò !" Y dàp lai : "Khòng dàu, thua ngài, chó cùa tòi khòng sg ngày ma là ghét

ngài day !" Cùng mot két qua : chó chui vào ó ma nguòi ta co thè dua ra hai nguyén nhàn trai

ngugc nhau : X thì néu nguyén nhàn nò sg lào ta, con Y thì cho là nò ghét lao ta Dièu này rat

eó y nghTa trong viéc chàm biém tén X

Trong mòi lién he mot qua nhièu nhàn, càn chù y phàn biét nguyén nhàn ben trong va nguyén

nhàn ben ngoài, nguyén nhàn chù yéu va nguyén nhàn thù yéu, nguyén nhàn true tiép va nguyén nhàn giàn tiép, nguyén nhàn chù quan va nguyén nhàn khàch quan

Ngoài ra, cùng mot hién tugng, co thè coi nò là két qua de suy ra nguyén nhàn hoàc coi nò là nguyén nhàn de suy ra két qua

Khài niém nguyén nhàn là khài niém rat co bàn va rat rò ràng Trong dòi song hàng ngày ngòn ngù cung càp càc tu ngù tuong dói don giàn de djnh nghTa khài niém nguyén nhàn Chùng ta co mot nhóm tu ma su tuong duong cùa chùng hoàn toàn phu thuòc vào cành huóng giao tiép Trong tiéng Phàp chùng ta co càc tu va càc càu trùc sau:

L'événement A est "cause" de l'événement effet, conséquence B (Su kién A là

"nguyén nhàn" cùa su kién két qua, hau qua B)

A produit, est à l'orìgine de^ détermine, déclenche B (A sinh ra, gay ra, là nguon góc cùa, quyét djnh, phàt dòng B)

B se produit "à cause" de A ; B est dù à A (B dièn /xày ra "vi" A; B là do A )

Nguòi ta hiéu rò dugc mot su viéc néu xàc dinh dugc nguyén nhàn gay ra su viéc dò Do dò càc cugc diéu tra thuòng dugc tién hành de tìm nguyén nhàn cùa su kién A Su nhàn thùc, hiéu biét nguyén nhàn dugc thè hién duói nhièu hình thùc khàc nhau trong lap luan va càn phàn biét loai làp luan thiét lap mói quan he nhàn qua vói lap luan khai thàc mói quan he nhàn qua nhu làp luan thóng qua nguyén nhàn, lap luan thòng qua hau qua (luan cu thuc dung va hau qua tai hai) Trong loai thù hai con co thè ké dén càc loai làp luan phài sinh nhu làp luan dira trén sue manh, uy lue cùa su viéc (argumentation par le poids des choses), làp luan theo thién huóng trugt (la pente glissante), lap luan dira trén dàu hiéu (argumentation indicielle)

2.7.7 Lap luan thiét làp mèi quan he nhàn qua

a) Vidu

Phuong thùc cùa loai làp luan này co muc dich là thiét làp mói quan he nhàn qua giùa hai su kién Viéc tim ra nguyén nhàn cùa mot hién tugng duong nhién là quan trgng khòng nhùng de thuàn tùy hiéu biét su kién ma con bién su hiéu biét này thành hành dòng cu thè

Mot trong nhùng vi du nói tiéng nhàt, kjch tinh nhàt ve mot cugc dièu tra do I.F Semmelweis, mot bàc sy cùa benh vién trung uomg Vién (Vienne) tién hành tu 1844 dén 1848 là viee xàc dinh nguyén nhàn cùa benh sót san Su viéc càn phài tìm hiéu nguyén nhàn, càn phài giài thich Trong benh vién này eó hai phòng de tiép nhàn so san phu ngang nhau Trong cà hai phòng déu eó san phu tu vong vi sót san, nhung mot trong hai phòng eó so san phu tu \'ong

DAI HOC Q U O C GIÀ HA N 6 I

cac hom phòng kia (ty le là 11,4% ó phòng so 1 so vói 2,7% ò phòng so 2 trong nàm 1846) Tai sao vày ? Semmelweis dua ra chin già thuyét co khà nàng giài thich su kién này

• Mot trong nhùng già thuyét là gàn ty le tu vong này vói chat lugng chàm sòc trong hai phòng de dò Semmelweis dà co gang tim hiéu xem co su khàc nhau nào khòng nhung khòng tìm^ thày bàt cu mot su khàc nhau nào cà trong viéc chàm sòc san phu Do dò òng ta dà loai bó già thuyét này Mot già thuyét khàc là gàn ty le tu vong cao này cho su xùc dòng dac biét cùa càc san phu : qua vày, càc linh muc khi dén rùa tòi cho càc san phu sàp qua dòi phài di qua toàn bò phòng de so 1, noi co so tu vong dac biét cao, trong khi dò, ò phòng de so 2, càc linh muc dén thàng dàu giuòng càc san phu dang hàp hói ma khòng phài di qua khàp phòng de nén khòng bj càc san phu khàc tròng thày Do vày nguyén nhàn gay ra ty le tu vong cao co thè là

cu sóc tàm li Semmelweis cho tién hành mot thù nghiém : òng yéu càu càc linh muc di dén dàu giuòng càc san phu dang hàp hói ó phòng de so 1 mot càch kin dào hon Nhung ty le tu vong vàn khòng giàm Già thuyét này cùng khòng dùng va bi loai bò

• Mot già thuyét khàc cho ràng mot chat gay tu vong là nguyén nhàn dàn dén viéc nhièu san phu bj thiét mang trong phòng de so 1 Semmelweis nghién cùu phòng de so 1 va nhàn ra ràng, trong phòng này càc sinh vién y khoa dang thuc tap co tién hành phàu thuàt xàc chét truóc khi vào chàm sóc cho càc san phu trong phòng de Trong phòng de so 2, càc sinh vién thuc tap là càc bà dò tuong lai do dò hg khòng he tham già vào viéc phàu thuàt xàc chét Semmelweis nhàn thày ràng, sau khi phàu thuàt xàc chét, càc ngón tay cùa òng ta eó mùi la va òng ta rùa tay trong mot dung djch ma ta tam ggi là chat khù trùng va yéu càu toàn bò sinh vién thuc tap cùng làm nhu vày Két qua là trong thàng tu nàm 1847, ty le san phu tu vong do sót san trong phòng de so 1 là 1,20% Va tu thàng nàm, sau khi bàt buòc su dung dung dich trén de rùa tay, ty le tu vong chi con khoàng 1% trong phòng de này Va nhu vày Semmelweis dà tìm ra phuong thùc de loai trù nguyén nhàn gay ra tu vong cho càc san phu Day là mot bài hgc dién hình ve phuong phàp tìm hiéu nguyén nhàn cùa su viéc : truóc hét phài dua ra dugc càc già thuyét, sau dò tién hành càc thuc nghiém de loai trù càc già thuyét sai va khàng dinh già thuyét dùng eó dù tu càch là nguyén nhàn cùa vàn de va nhu vày xày dung dugc su hiéu biét va kT nàng thuc hành

Su lap luan thiét làp mòi quan he nhàn qua rat chat che này eó sue manh niém tin tuóng chùng nhu khòng thè bàc bé dugc Nhung tinh chat che là mot chuyén con niém tin lai là mot chuyén khàc : hai muoi nàm sau, mot so dòng nghiép cùa Semmelweis vàn cho ràng nguyén nhàn cùa tu vong là càc san phu bj sòc tàm li do su sg hai gay ra sau khi sinh no

b) Phàn bàc lap luan thiét làp mòi quan he nhàn qua

Phuomg phàp làp luàn này trùng khóp vói chinh bàn thàn phucmg phàp khoa hoc Mòi quan

tàm lón trong loai làp luàn này là tao ra kién thùc (hiéu biét) va loai trù càc sai sót nhàm lan : làm thè nào de trành àp dàt cho mot su kién mot nguyén nhàn vòn khòng phài là nguyén nhàn cùa nò ? Hoàc trong tuomg tàc, làm thè nào ta co thè chùng minh ràng nguòi dòi thoai \ai ta

dà gàn cho mot su kién mot nguyén nhàn vón khòng phài là nguyén nhàn cua nò ma dò chi là

su trùng hcrp ngau nhién ma thòi ? Vi du:

Il meurt d'une crise cardiaque On a retrouvé sur son bureau une lettre de son percepteur ! (Òng ày bi chét do mot com dau tim dot ngót Nguói ta dà tim thày trong phòng làm viéc cùa òng ày giày yéu càu dóng thué gap)

Làp luàn theo quan he nhàn qua hay pham phài ngò nhàn néu ta khàng djnh nhàm su tón tai mòi hén he nhàn qua giùa hai su kién Do dò nguói ta thuòmg xày dung mot he thóng tiéu chi cho phép sàng Ipc càc loai làp luàn theo nhàn qua Càc tiéu chi này tao thành mot he thòng chuàn Nguói làp luàn phài nàm duac he thòng chuàn dò de àp dung vào hoat dòng giao tiép hàng ngày

2.1.2 Làp luàn khai thàc moi quan he nhàn qua

Mot so hình thùc làp luàn khàc cùng thuòmg phài vién dén khài niém nguyén nhàn Trong càc loai hình thùc làp luàn này vàn de khòng phài là thiét làp quan he nhàn qua, ma là khai thàc mòi quan he dò (mòi quan he này dà tòn tai) Co thè gpi loai làp luàn này là làp luàn dira vào nguyén nhàn, thòng qua nguyén nhàn Luàt nguyén nhàn (loi causale) dóng vai trò luàt chuyén tiép (loi de passage) trong loai làp luàn này nén nò rat de bj phàn bàc

2.1.2.1 Làp luan thóng qua nguyén nhàn

a) Djnh nghla

Phuomg thùc làp luàn này khàng dinh su tòn tai mot hau qua phàt sinh tu su tón tai mot nguyén nhàn Loai làp luàn này dugc tién hành theo sa dò sau:

r \

1 Vàn de dat ra (question) : Su kién X sé xày ra khòng?

2 Hién dang ton tai su kién A

3 Co mot quy luàt nhàn qua gàn két càc su kién kiéu FI vói càc su kién kiéu F2: FI - nguyén nhàn - F2

4 A là su kién kiéu FI

5 X là su kién kiéu F2

6 Vày X sé xày ra

Ta thày làp luan thòng qua nguyén nhàn già djnh ràng ó giai doan 4 va 5 phài eó càc thao tàc sàp xép theo pham trù va dinh nghTa càc su vat

b) Phàn bàc làp luàn này

r

Tàt cà càc giai doan trong sa dò lap luan này dèu eó thè bj bàc bó Vi du nguói ta co thè bàc :

- A khòng phài là su kién kiéu F1

- A là su kién kiéu FI, X là su kién kiéu F2 nhung chàng eó quan he quy luàt nhàn qua nào giùa FI vàF2

- A là su kién kiéu FI, FI co quan he nhàn qua vói F2, nhung X khòng phài là su kién kiéu F2

^

So dò làp luan này va khà nàng bi phàn bàc cùa nò eó thè àp dung mot phàn nào cho lap luàn thòng qua hiéu qua (par l'effet) va làp luàn thòng qua hau qua (par les conséquences)

2 L2.2 Lap luàn thóng qua hiéu qua

Truóc hét càn phàn biét hiéu qua (effet = ce qui découle d'une cause ; ce qui résulte de l'action qu'exerce une chose) va hau qua (conséquence = conséquence, ce qui découle d'un principe, d'un fait ; résultat d'une action) Mot so hau qua khòng phài là hiéu qua Néu mot nguyén nhàn thuòng xuyén dugc gàn vói mot he qua theo kiéu mot dòi mot va néu nguói ta

dà thày he qua là rò ràng thì nguói ta co thè khàng djnh dugc nguyén nhàn Vi du :

S'il a une cicatrice, c'est qu'il a refu une blessure (Néu anh ta co mot vét seo thì dò là

do anh ta bi thuong.)

Co thè ggi loai lap luan này là lap luan dira trén dàu hiéu (signe) Dò là kiéu làp luan "Khòng

co lùa lày dàu eó khói"

2.7.2.3 Làp luàn thóng qua hàu qua tai hgi

Trong muòn vàn tuomg tàc dièn ra hàng ngày cùa con nguói, làp luàn ngù dung va phàn bàc lap luan này bang càc he qua tai hai (effet pervers) thuòng khai thàc mòi quan he nhàn qua

Co che cùa loai lap luan này nhu sau : mot vàn de (duói dang mot càu hói yéu càu tra lòi là co dóng tinh hay khòng dòng tinh) dugc dàt ra, mot nguòi de xuàt dóng tinh (tra lòi "eó"), nguòi khàc dòi lap, khòng dòng tinh (tra lòi "khòng") va moi nguòi dèu phài dua ra hau qua cùa viéc dòng tinh hay khòng dòng tinh Vi du:

Question : Faut-il voter cette disposition ? (Vàn de dat ra : Co nén thòng qua dièu

khoàn này cùa du luàt khòng ?)

Proposant : Oui, car elle aura telle conséquence, qui est positive (argumentation

pragmatique) (Nguòi de xuàt dòng tinh : Nén thóng qua vi nò eó he qua tich cuc (lap luàn dung hgc)

Opposant : Non, car elle aura telle autre conséquence, qui est mauvaise (effet pervers)

(Nguòi dòi làp khòng dòng tinh : Khòng nén vi nò sé co nhùng he qua xàu (he qua tai hai)

Vi du cu thè :

Question : Faut-il légaliser la drogue ? (Vàn de dàt ra : Co nén hgp thùc hóa viéc su

dung càc chat gay nghién hay khòng?)

Proposant : Oui, la légalisation de la drogue permeUra de réduire les mafias liées à la

drogue (argumentation pragmatique) (Nguòi de xuàt dòng tinh : Nén, vi hgp thùc hóa viéc su dung càc chat gay nghién sé cho phép xóa bó dugc bgn ma phia buon bàn thuòc phién (làp luàn dung hgc)

Opposant : Non, la légalisation de la drogue augmentera le nombre des drogués

(réftitation par l'effet pervers) (Nguòi dói lap, khòng dòng tinh : Khòng nén, vi hgp thùc hóa viéc su dung càc chat gay nghién sé làm tàng so nguòi nghién ma tùy (he qua tai hai)

Aristote dà nói : càc su viéc hàng ngày cùa con nguòi vón nò vàn là nò ; mgi quyét dinh dèu dem dén nhùng he qua tich cuc va tiéu cuc Néu chùng ta bào ve mot giài phàp cùa mot vàn

de nào dò, chùng ta sé dua ra tàt cà càc he qua tich cuc cùa nò de bién ho, con néu chùng ta khòng dòng tinh vói vàn de dò chùng ta sé dua ra mgi hau qua tiéu cuc de phàn dòi bién phàp

dò Chinh vi vày ma viéc cho mó càc dich vu karaoke luòn là vàn de dugc tranh luàn : nguòi dòng tinh thi cho ràng bàn thàn karaoke là mot hoat dóng vàn hóa lành manh, khòng nén ngàn càm, nguòi phàn dói thi cho ràng dò là chò àn choi trac tàng cùa nhùng ké tiéu tién chùa va càc quàn karaoke thuòng bién tuóng thành càc noi mua bàn dàm

2.L3 Làp luàn gàn vói làp luàn thóng qua nguyén nhàn

2.L3.J Sue manh cùa càc su viéc

Lap luàn thòng qua sue manh, trgng lugng cùa càc su viéc (càc ràng buòc ben ngoài) là mot truòng hgp hàn hùu song rat li thù cùa làp luàn thóng qua nguyén nhàn Vi du néu phài bién minh cho mot quyét djnh chinh tn nào dò, thi sue manh (trgng lugng) cùa hoàn cành sé duge dua ra nhu mot li le buòc phài co quyét djnh nhu vày

Nhùng diéu xày ra trong thuc té bàt buòc chùng ta phài hành dòng nhu vày (nhu dòi mù bào hiém khi di xe mày chàng han hoàc phài tàng già xàng dàu vi già xàng trén thè giói cùng tàng) Làp luàn này dà bién càc do dir cùa chinh giói thành càc quyét dinh chàe chàn trong thè giói vàt chat Dòi làp vói loai làp luàn này là làp luàn dua trén y chi cùa nguói lap luàn Nguói ta cho ràng ó dàu hoàc ai co y chi thì ó dò hoàc nguói dò se tìm ra lói thoàt Làp luan

dira trén y chi cho phép gat bò làp luàn thòng qua sue manh cùa càc su viéc va coi y chi cùa con nguòi là tàt cà, con nguòi là cùu tinh cùa mgi vàn de

2,1.3.2 Làp luàn theo kiéu truat dèe

Nguòi ta co thè ggi loai làp luàn này là làp luàn ngón tay nhó trong mèi chàng chit Loai làp

luan này co thè dugc dièn giài nhu sau : mot hành dòng nào dò chua dugc tién hành vi néu hành dòng dò dugc tién hành thi nò kéo theo viéc phài tién hành mot viéc ké tiép va viéc này lai kéo theo viéc khàc nùa va cu nhu vày sé khòng bao giò két thùc dugc cà Co thè khài quàt

là : néu ban bàt dàu thì ban sé khòng biét dùng lai ó dàu cà

Duói dang phù djnh này làp luan này cùng de bi phàn bàc bang làp luan theo kiéu co vù, khich le : chùng ta khòng thè lui dugc nùa, khòng thè thay ngua giùa dòng dugc, khòng thè

bò cugc dugc, chùng ta dà bó qua nhiéu thòi gian va còng sue vào viéc này rèi, càn phài tiép tue va hoàn thành còng viéc thòi

2 L3.3 Làp luàn dua trén dàu hiéu

Dò là làp luan kiéu cành sàt dièu tra, dira trén viéc tich lùy càc tinh tiét tién tói dung lai hién

truòng kjch bàn cùa mot v^^ àn làm cho thù pham phài bòi rói ; dò cùng là kiéu lap luan cùa

càc nhà dòng vat hgc dira vào càc mành xuomg hàm de xàc dinh loài vat hoàc làp luàn cùa càc

bà me dira vào càc hién tugng, dàu hiéu bàt thuòng cùa con gài de xàc djnh xem eó phài con mình dang yéu hay khòng

Ma fille est réveuse, j ' a i trouvé deux tickets de cinema dans sa poche, elle regarde les films sentimentaux à la télévision : mon Dieu, elle est sùrement amoureuse (Dao này con bé nhà tói hay to tuóng vàn vo ; hòm qua tòi thày eó hai vé xem phim trong tùi ào cùa chàu; hon nùa dao này chàu rat thich xem phim tinh càm trén vó tuyén Co le con

bé dang yéu that rói)

2J.4 Giài thich va làp luàn

2 L 4.1 Càu hói dói xùng

Trong mot chùng mire nào dò, càc khài niém làp luan va giài thich (dièn giài) dói xùng nhau:

- Trong truòng hgp giài thich : dù liéu là su kién F dugc xàc lap mot càch rò ràng ma nguòi

ta phài di tìm nguyén nhàn X Trong mói quan he

X - (nguyén nhàn) —> F

thì chinh X là dièu ma nguòi ta phài tranh luan (là dói tugng cùa cugc tranh luan)

- Trong truòng hgp làp luàn thòng qua nguyén nhàn : mot su kién dugc chàp nhàn (dù kién) ; nguai ta muòn biét su kién này bién minh cho két luàn ó mùc dò nào Trong mói quan he '"Dù

kién —• Két luàn", thì chinh két luàn là diéu ma nguòi ta phài tranh luàn (là dói tugng cùa cugc tranh luan)

Nguòi ta eó thè giài thich theo kiéu khàc so vói giài thich thòng qua nguyén nhàn, chàng han nhu giài thich thòng qua su giòng nhau (tuomg dóng) bang càch xich càc su viéc xa la lai gàn vói càc su viéc thuòng gap hàng ngày

2 L 4.1 Càu hòi vi sao ?

Trong truòng hgp làp luan thiét làp mòi quan he nhàn qua dà trình bay ó trén, càc san phu thiét mang vi mot chat gay tu vong do càc bàc sy khòng rùa tay sau khi phàu thuàt xàc chét truyén sang Vày co mòi lién he nhàn qua giùa viéc dùng tay mò càc xàc chét va ty le tu vong cao ó càc san phu Già thiét vé mot chat gay tu vong dà dugc thi nghiém kiém chùng va càc già thiét khàc bi loai trù Già thiét này giài thich dugc vi sao co su khàc nhau ve ty le tu vong

va cho phép ùng su, hành dòng mot càch co he thóng de giàm thiéu ty le tu vong này Lap

luàn kiéu này dà cung càp cho chùng ta càu tra lòi cho càu hòi vi sao va nhu vày nò giài thich

dugc hién tugng B bang càch gàn hién tugng này vào mot nguyén nhàn chàc chàn, ón djnh A Trong mot nghTa nào dò, Semmelweis dà tra lòi càu hòi : "Tai sao trong phòng de so 1, ty le san phu tu vong lai cao ?" Lòi giài thich ó day chàc chàn sé dàn dén mot eum vàn de mói : tàt nhién nguòi ta muón hiéu biét hon vé "chat gay tu vong" do càc bàc sy khòng rùa tay truyén vào càc san phu

Vàn de giài thich co thè dugc trình bay va dinh nghTa lai nhu mot vàn de càn giài quyét trong noi bò cùa mot li thuyét khoa hgc Trong muòn vàn su viéc xày ra hàng ngày vói con nguòi càn phài thày ràng mot su kién thuòng khòng phài do mot nguyén nhàn duy nhàt gay ra ma nò già dinh phài eó nhiéu càch giài thich khàc nhau ; nò nàm trong mot chuòi nguyén nhàn va nguyén nhàn dugc gàn cho nò phu thuòc vào Igi ich, mói quan tàm cùa nguòi phàn tich Vi

du, mot so eó dòng vién bi thiét m.ang trong mot tran càu Càu hòi dugc dàt ra : nguyén nhàn

do dàu ? Co phài do xuomg long ngue cùa càc eó dòng vién qua yéu ?, co phài do su chàm tré cùa càc co quan cùu giùp ? eó phài do trình trang bàt lue cùa lue lugng cành sàt ?, eó phài do trình trang hu nàt, tòi té cùa san van dòng ? eó phài do su hàm Igi, coi trgng dòng tièn cùa càc nhà tò chùc ? eó phài do su dién rò cùa càc eó dòng vién ? eó phài do nan thàt nghiép ?, eó phài do càc co dòng vién bi xà hòi bò roi hoàc do che dò tu bàn ?

Mòi nguòi phàn tich nguyén nhàn theo kiéu cùa minh, làm nói bàt nguyén nhàn theo tu tuóng

va chuong trình hành dòng cùa mình dà dàt ra tu truóc Thao tàc này phài duge tinh dén trong viéc phàn tich làp luàn dira vào khài niém nhàn qua Giài thich chuàn bi cho lap luan ; trong

chuoi hành dóng này (giài thich, làp luàn), nguòi làp luàn luòn dùng trong nguyén nhàn ma anh ta tu xàc dinh cho mình

2.2 Lap luan dira vào su* gióng nhau

Trong thè giói khàch quan, mòi su vat khòng nhùng eó nhùng dac tinh riéng biét khóntz giòng vói su vat khàc ; dòng thòi nò lai eó nhùng thuòc tinh gióng hoae gàn gióng vói su \àt khàc, nghTa là giùa chùng eó nhùng dac diém chung Do dò loai suy cùng là mot phucnig phàp

làp luan Làp luàn loai suy là phuomg phàp làp luan suy doàn ra nhùng thuòc tinh khàc cùa

cac su vat cung giòng hoàc gàn giòng nhau trén co so khào sàt hai loai su vat này tu nhùno thuòc tinh giòng hoàc gàn gióng nhau Vi du :

Khi Té Cành Còng hói Tu CÓng : "Thày cùa òng là ai ?", Tu CÓng tra lòi : "Trgng Ni nguòi nuóc Lo." "Trgng Ni là nguòi hién chàng ?" "Là thành nhàn dò ! Dàu chi là hién nhàn." "Òng

ta là thành nhàn nhu thè nào ?" "Khòng biét." Tè Cành hàm hàm tue giàn hòi : "Thoat dàu òng nói Trgng Ni là thành nhàn, bay giò lai bào khòng biét ! Tai sao vày ?" Tu CÓng lièn dàp :

"Tòi cà dòi dòi tròi thè nhung chàng biét tròi cao co nào Tòi cà dòi dap dàt thè ma khòng biét dàt day chùng nào Tòi theo hgc Trgng Ni chàng khàc nào càm muòi mùc nuóc song nuóc bién ma uóng no bung rói di, vàn chàng biét dugc song bién sàu thè nào." Bang càch lap luan loai suy này Tu Còng vùa giài thich mot càch tron tru, hùng bién, thuyét phuc dugc Tè Cành Cóng, vùa ca nggi dugc thày cùa minh va that xùng danh là hgc tró cùa Khòng Tu

Lap luàn dura vào su giòng nhau rat linh hoat, bién hóa khòn luòng nhung it eó sue thuyét phuc va già tri giài thich cùa nò cùng khòng chàc chàn Tuy nhién làp luàn loai này cùng eó vai tró nhàt dinh cùa nò trong giao tiép hàng ngày Muón vàn dung loai làp luàn này de luàn chùng quan diém cùa mình dòng thòi phàn bàc duge dói phuong thì viee lira chgn nhùng su vat cu thè, hình ành là vàn de màu chót Loai làp luàn này chàp nhàn hai phuong thùc phàn bàc : phàn bàc tinh hgp thùc cùa nò va phàn bàc viee khai thàc thài qua cùa su gióng nhau Loai lap luan này là co so cùa làp luan dira trén tièn le, dién hình va kiéu màu cùng nhu suy luàn quy nap

2.2A Dinh nghìa

2.2 LI Sa dò hóa

Su giòng nhau dugc su dung vào làp luàn trong nhùng truòng hop tiéu biéu sau day :

1 Tinh xàc thuc cùa ménh de P, tinh thich dàng cùa chuoi hành dòng (A) dugc dem ra tranh luàn ;

2 Ménh de (P') dugc coi là dùng, chuoi hành dòng (A') là hgp li, thich dàng ;

3 (P) va (A) làn lugt gióng (P') va (A') ve màt này hay màt khàc ;

4 Vày (P) cùng dùng va (A) cÙng hgp li, thich dàng

Chùng ta ggi (P) va (A) là chù de va làn lugt (P') va (A') là phài sinh

2.2.1.2 Càc tir ngù dién dgt su gióng nhau

Càc tu ngù sau day dien dat mot càch tuóng minh su gióng nhau:

P est analogue à, est identique à, ressemble à, est semblable à, est à 1" imago de rappelle, correspond à P' (P giòng, dòng nhàt, là hình ành cùa ggi lai, tuong ùng vói P')

P et P' sont homologues, sont du méme genre il y a des similarités entre P et P" (P va P' là tuomg ducmg nhau, ngang hàng vói nhau, cùng mot loai co su giòng nhau giùa P

va P')

Ainsi (que), de méme que, comme P', P (Nhu, cùng nliu gòng nhar P", P)

2.2.1.3 Vidu

Phàn bàc sau day khai thàc su giòng nhau :

- Dans cet ouvrage, tous les exemples ont été réécrils et simplifiés (Trong cuón sàch này, mgi vi du déu dugc viét lai, va dugc dan giàn hóa)

- C'est pour 9a que les ouvrages d'introduction ne sont jam.ais d'aucune utilité quand il s'agit d'analyser un cas concret ! (Chinh vi vày ma càc tàc phàm dan luàn chàng bao gió co mot chùt Igi ich khi phài phàn tich mot truòng hgp cu thè)

- Absolument faux : dans une flore, les photos sont toujours ambigués, c'est gràce aux dessins qu'on reconnalt les plantes (Hoàn toàn sai, trong mot cuòn sàch ve he thuc vàt, càc ành chup là rat màp mó - néu chi nhin vào càc bue ành khó ma phàn biét dugc càc loai cày - , song chinh nhó càc hình ve ma nguói ta nhàn biét dugc càc loài cày)

Co thè giài trình vi du trén nhu sau :

Chù diém : Càc vi du trong mot cuòn sàch din luàn

Vàn de dàt ra : Trong mot cuòn sàch dan luàn co càn càc vi du dich thuc hay chi càn càc vi du dugc don giàn hóa ?

Nguói de xuàt dong tinh : Càn càc vi du dugc don giàn hóa

Nguói dòi làp, khòng dòng tinh : Càc vi du dugc don giàn hóa là vò bò (vò ich)

Su giòng nhau ve chù diém : Càc hình ve trong cuòn sàch vé he thuc vàt

Phàn bàc li le bàt bè vé su giòng nhau : Trong cuòn sàch vé he thuc vàt càc hình ve rat co ich

2.2.2 Phàn bàc su giòng nhau

Mgi thù déu giòng nhau vé màt này hay màt khàc va mgi su gióng nhau dèu co thè it nhiéu thiéu tinh lo gich, thiéu tinh vùng chàc Tu dò co thè phàn bàc su gióng nhau theo hai càch

Opposant : Les gens sans enfants recevront une retraite qui leur sera payée par les enfants des autres Les gens sans religion ne retoivent rien du tout des croyants sinon des promesses de chàtiments infemaux (Nguói dÓi làp khòng dòng tinh : Nhùng nguói khòng co con sé lình tièn huu tri do con cùa nguói khàc dóng góp Nhùng nguói khòng theo dao chàng nhàn dugc gì cùa nhùng nguói theo dao cà.)

2.2.2.2 Phàn bàc ngicài dua ra su gióng nhau

Càch phàn bàc thù hai dàc biét co hiéu qua vi nò nhàm vào nguói làp luàn Nguói phàn dói dua su giòng nhau dugc néu trong phàt ngòn cùa nguói nói di xa hon, nhàm làt ngugc su giòng nhau dò de phuc vu cho phàt ngón dói làp cùa mình :

Nguòi dòi lap chàp nhàn ràng mot chù diém nào dò hoàn toàn co thè chàp nhàn mot chù diém tuong tu nào dò Bang càch nhàn manh vào mot khia canh cùa cài tuong tu ma nguòi dóng tinh chua nhàn thày, nguòi phàn dói dua cài tuong tu dò vào phuc vu cho phàt ngón dói làp cùa mình Vi du:

Question : - Faut-il prendre en charge par la Sécurité sociale les traitements par la

méthadone (un produit de substitution) que Ton propose aux drogués ? (Vàn de dat ra :

Co nén bàt Bào hiém y tè chi tra tièn thuóc méthadone, mot loai thuóc thay thè cho ma tùy ma càc bàc sì ké cho càc con nghién khòng?)

Proposant : - Oui Les drogués sont comme les aleooliques La collectivité prend en

charge le traitement medicai des aleooliques, elle doit donc prendre en charge le traitement par la méthadone des drogués (Nguòi de xuàt dòng tinh : Nén Nhùng nguòi nghién ma tùy cùng giòng nhu nhùng nguòi nghién rugu Bào hiém y té dà ehi tra tién chùa benh cho nhùng nguòi nghién rugu thì cùng phài chi tra tièn thuóc cho nhùng nguòi nghién ma tùy)

Opposant : - Non La méthadone n'est pas un traitement mais une drogue Alors moi

je suis d'accord pour prendre en charge le traitement medicai des aleooliques, mais pas pour leur payer à boire (Nguòi dÓi làp khòng dÓng tinh : Khòng nén Vi méthadone khòng phài là mot loai thuÓc chùa benh ma là mot chat ma tùy Do dò tói dòng y de Bào hiém y té chi tra tièn chùa benh cho nhùng nguòi nghién rugu chù khòng dòng y chi tién cho hg di uóng rugu)

2.2.3 Sugiong nhau trong càc lình vue làp luàn

Su giòng nhau eó vai trò quan trgng trong làp luàn trong dò nguòi ta dua ra truóc mot tièn le, sau dò nguòi ta chàp nói mot truòng hgp dang dièn ra vói mot truòng hgp dién hình va dòng thòi de xuàt di theo mot mò hình Hoat dòng cùa chùng mang tinh dàc trung trong lình vue

phàp li, chinh tri va dao due

' 2.2.3.1 Cài tién le - Su kién dà xày ra

Su phàn xét dugc dua ra dira vào su phàn xét trong qua khù lièn quan dén càc truòng hgp cùng mot loai Tàm quan trgng cùa viéc gàn vói tièn le chinh là de dàm bào su nhàt quàn trong viéc dua ra càc quyét dinh

Cài tuomg tu cùng dóng vai trò quan trgng trong làp luan tu phàp, trong dò nguòi ta dièn dat

nò duói dang mot qu>' tàc ve phàp li dòi hòi càc truòng hgp gióng nhau phài dugc su li gióng nhau, theo cùng mot càch Duong nhién su gióng nhau cùa càc truòng hgp eó thè duge chàp nhàn hay khòng dugc chàp nhàn tùy theo quan diém dà dugc thòng qua truóc dò

2.2.3.2 Nhùng "dai su kién tuomg tu" trong làp luàn chinh tri

Trong làp luan chinh tri, mot so su kién tuong tu duge coi là kiéu màu Mu-nich va y dò bành truòng cùa bgn quóc xà, dièn bién cùa Dai chién thè giói II, chù nghla diet chùng là nhùng

"dai su kién tuong tu" dugc dùng de tu duy vé nhùng xung dot hién nay trén thè giói, vé chién tranh vùng Vinh va cugc chién ó Bosnie

Dòi vói nguòi My, Viét nam là mot bài hgc lón thuòng dugc vién dàn moi khi bàn luàn dén khà nàng can thiép cùa My vào mot cugc xung dot nào dò

2.2.3.3 Làp luàn hgp vài dao due

• Dù là bàt chuóc mot òng thành, mot nguòi anh hùng hay phài dói dàu vói mot tén déu già, tinh hiéu lue cùa làp luàn theo kiéu màu va theo cài nói tròi (par modèle et repoussoir) dira trén co che tàm li cùa su dòng nhàt hóa

• Luàn cu kiéu tra dua là mot luàn cu hoàn toàn mang tinh dao due Kiéu làp luàn ^àn miéng tra miéng" ("oeil pour celi, dent pour dent^') thuòng dugc dùng de bào chùa cho mot hành dóng dàng bi che tràch ve màt dao due Vi du :

Pourquoi aiderai-je mon frère à faire ses devoirs ? Il a refusé de me préter ses petites voitures (Viéc gì chàu phài giùp em chàu làm bài tap ? Em chàu dà khòng cho chàu mugn mày cài xe ò tò con cùa nò.)

Nguòi ta bien bach cho mot hành dòng tiéu cuc bang càch dua nò vào dÓi chiéu vói mot hành dòng tiéu cuc khàc Làp luan kiéu này eó thè bj phàn bàc dira trén co so cùa nguyén tàe dao

due khóng thè lày dóc de tri dÓc duac, khòng thè lày oàn de tra oàn dugc (on ne peut

combattre le mal par le mal, le mal n'est pas compensable par le mal) Va nhu vày nguòi ta chàp nhàn ràng "àn phài dugc tra bang àn" (on doit rendre le bien pour le bien) :

Mon frère m'a prète ses petites voitures, il est normal que je Faide à faire ses devoirs (Em chàu cho chàu mugn dò choi do dò duong nhién chàu phài giùp em chàu làm bài tap)

Nhung khóng chàp nhàn oàn phài duac tra bang oàn Néu nguòi Syldaves tàn sàt dàn thuòng

Poldaves, thì dièu dò khòng co nghla là vé màt dao due nguòi Poldaves co quyèn tàn sàt dàn thuòng Syldaves

2.2.4 Su gióng nhau va phép quy nap

Trong qua trình lap luàn, khi càn nàng cao vàn de nào dò tu truòng hgp cà biét cu thè dén tàm cao co tinh nguyén tàc chung de nhàn thùc, de nhàm dàn tói su quan tàm cùa mgi nguòi, tàng thém nhan thùc bàn chat su vàt cùa hg, co thè su dung phuong phàp khài quàt Lap luan theo phép quy nap là khài quàt hóa (mó ròng) su gióng nhau tói tàt cà nhùng gì ghi nhàn dugc trén

co SÓ mot SÓ truòng hgp nhàt dinh

Je plonge la main dans le sac et j'en retire un grain de blé (Tòi cho tay vào tùi va tói lày ra dugc mot hat thóc)

Je plonge une 2^ fois la main dans le sac, et j'en retire un 2^ grain de blé (Tòi cho tay vào tùi làn thù hai va tòi lày ra dugc hat thóc thù hai)

Je plonge une 294^ fois la main dans le sac, et j'en retire un 294^ grain de blé (Tói cho tay vào tùi làn thù 294 va tòi lày ra dugc hat thóc thù 294)

Conclusion : j'ai affaire à un sac de blé (Két luàn : Tòi dang co trong tay mot tùi thóc) Lap luan theo phép quy nap dac biét cho phép dàn nhap càc phàt ngòn cùng chùng loai ma càe loai hình làp luan khàc coi là nén tàng, là co so Nguòi ta eó thè phàn bàc loai lap luan này bang càch chi ra ràng nguòi làp luàn dà khài quàt hóa qua vói vàng :

su

su

Cette Vietnamienne est rousse, donc les Vietnamiennes sont rousses (Co gài Viét nam

này co toc màu hung, vày tàt cà càc co gài Viét nam dèu co toc màu hung)

Cho nén viéc khài quàt hóa phài dira vào thuc té, khòng dugc khài quàt hóa vói vàng , bua bài Néu chi vi muc dich trj ai dò ma cÓ tinh khài quàt bua bài, bàt kè su thuc ve lói nói cùa dói phuomg, rèi lai lién he tùy tién àc y, thì dò chi là chup mù, nguy bién kiéu khài quàt bua

ma thòi Vi du anh A àn coro chàng may rai mày hot xuóng dàt, anh B lày dò cho là A co hành vi làng phi luomg thuc Hành vi làng phi luong thuc là hành vi làng phi, ma dà làng phi thi là tòi lón, va do vày anh A co tòi lón Co tòi lón thi phài bi trùng tri nàng nén anh A sé bi trùng tri nàng nhu bi giam, bi bàn bò

2.2.5 Phép quy nap co khà nàng giài thich khóng ?

Dòi khi nguói ta so sành dÓi chiéu giùa làp luàn theo su giÓng nhau va giài thich theo

r

giòng nhau Giài thich theo su giÓng nhau là mot truòng hgp dàc biét cùa làp luàn theo sv giòng nhau

1 La proposition P n'est pas compose (Ménh de P khóng dugc mgi nguòi hiéu)

2 Il n'y a pas de débat sur P': elle est comprìse (Khòng eó tranh luàn ve ménh de P^ : ménh de này dà dugc mgi nguòi hiéu rò)

3 La proposition P est analogue de P' (Ménh de P giòng vói ménh de P')

4 P est comprìse (P dà dugc mgi nguòi hiéu rò)

Ta thày ó day, P' dugc su dung khòng phài de chùng minh P ma là de giài thich P

Viéc yéu càu giài thich da nói lén cài khó chiù truóc mot su kién khòng giòng nhùng su kién thuòng xày ra hàng ngày ; tàt cà càc lòi nói eó khà nàng làm giàm cài khó chiù dèu duge coi

là lòi giài thich Mot su kién mot khi dugc giài thich sé hóa nhap vào he thòng biéu tugng : dàn cùu cùa tòi bi benh dugc giài thich là do càu ém ma nguòi hàng xóm dà trùt lén dàu tòi Diéu dugc dùng de giài thich trong he thòng này khòng thè dugc dùng de giài thich trong he thòng khàc dugc Vi du eó nguòi cho ràng hoat dóng cùa he màt tròi co thè dugc coi là hình màu cho hoat dóng cùa càc nguyén tu, nhung thuc tè khóng phài nhu vày : he thòng lue cùa mot nguyén tu chàng co gì giòng vói he thòng lue cùa he mat tròi cà

Néu su giòng nhau eó chùc nàng phò bién thì nhùng han che cùa nò làm cho nò khóng he eó chùc nàng gì trong he li thuyét Nhà vàt li hgc sé rat nhày càm vé viéc mot lòi giài thich nhu vày eó thè sé là mot tró ngai lón trong viéc tiép can, hiéu biét vé nguyén tu

2.3 Lap luan dua vào bàn chat su* viee va dua vào djnh nghìa

Phuong phàp luan hgp li truóc hét uu tièn nghién cùu càe loai hinh dinh nghTa khàe nhau va càc tiéu chi càn phài thóa man de eó duge mot '"dinh nghìa tòt" Càe tiéu ehi này sé xàe dinh

he thóng chuàn cho phép sàng Igc dugc càc dinh nghìa chuàn muc ("dinh nghìa tót") Khi mot dinh nghìa dugc xày dung mot càch chat che, dùng dàn, nò co thè làm ca so, nèn tàng cho làp luàn thòng qua (bang) dinh nghìa (2.3.1) Néu nò dugc xày dung theo kiéu tranh luàn thì

chinh bàn thàn nò dà tró thành mot làp luàn (2.3.2) Nghién cùu ve dinh nghìa cho phép dàt vàn de vé tinh xàc dàng cùa càc tén ggi (se dugc nghién cùu trong 2.6.3) Nò sé tàc dòng dén viéc xem xét càc hoàn cành, va nò sé tao nén càc loai làp luàn khàc nhu làp luàn theo tùng truòmg hgp (2.3.3)

2.3.1 Làp luàn thóng qua djnh nghìa

Nhiéu khi, de làp luàn dugc tòt, chùng ta phài làm rÒ hàm nghìa cùa khài niém, nghìa là phài xàc dinh rò nói hàm cùa khài niém dò là gì Làp luàn thòng qua djnh nghìa là phucmg phàp làp luàn thòng qua viéc chi rÒ thuòc tinh bàn chat mot khài niém de dat muc dich làm rò nói hàm cùa khài niém Làp luàn thóng qua djnh nghìa là mot loai hình làp luàn manh me, bang viéc dua ra dinh nghìa chinh xàc ve nhùng khài niém hùu quan, làm rò hàm nghìa cùa chùng

ma chùng ta thu dugc hiéu qua tòt trong làp luàn, dòi khi con co thè chuyén bai thành thàng

2.3.1.1 Sa dò hóa

1 Nguói ta djnh nghìa mot khài niém N bang mot he thóng càc net khu biét :

Une démocratie suppose une Constitution, l'existence d"une assemblée élue la tenue d'élections à période régulière et fixée par la loi, la responsabilité des gouvemants (Mot nén dàn chù dòi hòi phài co mot bàn Hién phàp, mot nghj vién dugc dàn bau ra, duy trì càc cugc bau cu theo dinh ki va do phàp luàt quy dinh, tràch nhiém cùa nùng nguòi càm quyén )

2 Khi nguòi ta xem xét mot bàn thè dàc biét, X chàng han, nguòi ta phài càn nhàc xem bàn thè này co thuòc vào loai này hay khóng :

Question : Tel pays est-il ou non une démocratie ? (Vàn de dat ra : Mot nuóc nào dò co

phài là mot nuóc dàn chù hay khòng ?)

3 Nguòi ta dòi chiéu càc dàc tinh riéng biét cùa nuóc này vói càe dòi hói cùa dinh nghla

Ce pays a-t-il une Constitution, une assemblée élue, les élections ont-elles lieu à période régulière et fixée par la loi, les gouvemants doivent-ils répondre de leurs décisions ? (Nuóc này eó bàn Hién phàp hay khòng, eó mot nghi vién duge dàn bau ra hay khòng, co tò chùc bau cu theo dinh kì va do luàt quy dinh hay khóng càe nhà càm quyén co phài chiù tràch nhiém vé càc quyét dinh cùa hg hay khóng ?j

4 Nguòi ta xét xem bàn thè dac biét này co dàp ùng hay khóng dàp ùng càe dòi hòi cùa dinh nghTa va trén co so dò nguòi ta chàp nhàn hay khòng chàp nhàn bàn thè này nhu mot N

Ce pays est/n>st pas une démocratie (Nuóc này làyTchòng phài là mot nuóc dàn chù) Càc khài niém co thè dugc djnh nghTa khòng nhùng thòng qua mot loat càc dièu kién càn va

dù (vé nguyén tàc) ma con thòng qua su giòng nhau cùa chùng vói càe dai dién nguyén màu cùa loai lién quan dén

Une démocratie, c'est un mode de gouvemement qui ressemble à eelui des Pays-Bas, des Etats-Unis (Mot nèn dàn chù, dò là phuong thùc dièu hành dàt nuóc gióng nhu phuomg thùc diéu hành ó Ha Lan hay ó My )

2.3.L2 Dinh nghTa va bàn chat cùa su viéc

Lap luàn thòng qua dinh nghTa dòi khi con dugc ggi là làp luàn theo bàn chat (cài co bàn) : qua vay, theo quan niém cùa Arìstote, dinh nghTa phài nàm bàt dugc càc net co bàn, eó thue cùa cài dugc djnh nghTa va chi co càc net này ma thòi Làp luan thòng qua dinh nghTa dò là

tra cho moi cà thè vj tri, cuong vi chinh xàc thuòc vé chinh cà thè éó do bàn chat cùa su va!

quy djnh va do dò làp luan thòng qua djnh nghTa là làp luàn ó mùc cao nhàt, tiéu biéu nhàt Loai lap luàn này eó nguòn góc tu trìét hgc va phuomg phàp luan cùa Arìstote Vi du, muón xem xét tinh hgp phàp cùa mot cugc chién, nguòi ta phài vién dén dinh nghTa vé chién tranh chinh nghTa do mot tò chùc eó thàm quyèn dua ra, vi du nhu djnh nghTa cùa Lién hiép quóc hay dinh nghTa cùa Thành Thomas d'Aquin chàng han Khi dà eó dinh nghTa vé chién tranh chinh nghTa, nguòi ta sé tó rò quan diém vé mot cugc xung dot dàc biét nào dò duói ành sàng cùa càc tiéu chi chung nhàt dà dugc néu ra

Cùng giòng nhu làp luan thòng qua nguyén nhàn va làp luàn thòng qua su gióng nhau, nguòi

ta CÓ thè xày dung càc còng trình hoàn hào dàp ùng dugc so dò lap luan thòng qua dinh nghTa

2.3.2 Djnh nghìa co tinh chat làp luàn

2.3.2.1 Dinh nghìa

De làp luan theo dinh nghTa thoàt khòi vóng luàn quàn thì djnh nghTa phài duge xày dung mot càch rat phò quàt, dòc làp vói truòng hgp dang de càp dén Vi du dinh nghTa vé nén dàn chù chàng han phài dugc xàc dinh truóc, truóc khi de càp dén mot vàn de cu thè cùa mot nuóc nào dò dat ra de xem xét xem nuóc này eó phài là mot nuóc eó nén dàn chù that su hay khòng Song dòi khi nguòi ta cùng dua ra mot djnh nghTa càn cu vào mot hién tugng cu thè

ma nguòi ta phài xem xét Truòng hgp cu thè này roi vào loai djnh nghTa ma nguòi ta ggi là

ad hoc, nghTa là dinh nghTa thich hgp Néu mùi tén làm dùng theo kich thuóc cùa cài bia thì se

khòng thè khòng bàn trùng bia dugc Chinh vi vay ma thao tàe dinh nghTa cùng chinh là thao tàc làp luàn Dinh nghTa eó tinh làp luan là djnh nghTa mot tu theo do dinh nghìa dién dat lap truòng, thài dò thuàn hay khòng thuan vé mot vat phài dinh nghTa Vi du :

Question: La recherche universitaire (au sens de -faite par des

enseignants-chercheurs"), est-elle bonne ou mauvaise ?

Définition argumentative : J'appelle recherche universitaire tonte recherche coupée du

Két luan : Nghién cùu khoa hgc ó truòng dai hgc là khòng tòt

2.3.2.2 Dinh nghìa lai

Dinh nghTa lai là mot dang thùc cùa viee phàn khàng lai mot lòi bàt bè trong dò tinh tu vrai

dóng vai trò rat quan trgng Vi du:

Tous les Allemands aiment la bière

Mgi nguòi Due dèu thich uóng bia

Day là mot ménh de tóng quàt rat de bi bàc bó : Òng ban Han-so cùa tòi là nguòi Due chinh còng va chua bao giò ròi khói Mu-nich, rat ghét uóng bia va chi thich uóng sua

0 day chi càn dinh nghTa lai nguòi Due nhu nhùng nguòi thich uóng bia thuc thu thì sé bàc

bò dugc phàn bàc trén : Òng ày khòng phài là mot nguòi Due thuc thu vi mgi nguòi Due thuc thu déu thich uóng bia

Con trong truòng hgp nói vé nghién cùu khoa hgc, nguòi ta cùng eó thè bàc bè lai ràng nghién cùu cùa m.òt giào su dai hgc nào dò néu khòng gàn vói thuc tièn thì nguòi dò khòng phài là mot giào su dai hgc thuc thu

2.3.2.3 Làp luàn bang tic nguyén va bang dinh nghìa lai tic

Dò là mot luàn cu dira trén viéc dinh nghTa lai nghTa cùa tu dang duge tranh luan ; thuòng thuòng nguòi ta phài càu cùu dén tu nguyén :

Vous nous accusez de discrimination Mais discrìminer, c'est tout simplement distinguer de fa9on intelligente (Anh buòc tòi chùng tòi eó dàu oc phàn biét Nhung phàn biét là gì? Don giàn dò chi là biét lira chgn mot càch thòng minh ma thòi)

2.3.3 Ùng dung vào càc hình thùrc làp luàn khàc

Nhùng vàn de néu ra duói day là nhùng vàn de trgng tàm dói vói càc loai làp luàn dira trén djnh nghìa theo thuc té

2.3.3.1 Vàn de hoàn cành

Un homme est en train de se noyer N'écoutant que mon courage, je me precipite à l'eau L'homme en perii s'agrippe à moi, et nous met ainsi tous les deux en danger Je l'assomme et le retire hors de l'eau Il porte plainte contre moi, arguant que je l'ai brutalisé (Mot nguói dang bi chim Chi nghe theo long dùng càm cùa mình, tòi vói lao xuóng nuóc Nguói dang bi chét chim ghì chat lày tói, va nhu vày de dga tinh mang cùa cà hai chùng tói Tòi phài dàm vào màt anh ta mói lòi dugc anh ta lén bó Anh ta kién tòi, vién co ràng tòi dà co hành vi thò bao dòi vói anh ta)

Trong càu chuyén này, nguói ké chuyén dà tu dàt mình vào hoàn cành nhàt dinh, hoàn cànli này sé xàc dinh hành dòng cùa anh ta là hành dòng cùu nan Viéc anh ta dàm vào màt nguói dang chét chim chi là mot hành vi rat thù yéu, bàt dàc dì, mot phucmg tién chinh dàng de dat dugc muc dich dang theo duói

Nhung néu anh ta dành già sai tinh hình, néu nguói ma anh ta cho ràng dà cùu dugc khòng he dang gap nan thì cài ma anh ta cho là "tinh tiét cùu nan" se tró thành hành vi thò bao, tan còng nguói khàc Tinh hình sé tró nén phùc tap hom néu dò dùng là mot vu chét duòi va hành dòng hung bao cùa anh ta lai vugt qua mùc cho phép de dat dugc muc dich là cùu nan

Cài chinh yéu va cài thù yéu trong mot cành huòng - nhùng net dac trung va nhùng net thù yéu trong dinh nghTa vé hành dòng cùa anh ta sé tró thành dói tugng cùa mot cugc "dàn dung" dièn ngòn dich thuc, nò phài dugc nhin nhàn nhu mot dang làp luàn thòng qua dinh nghla

2.3.3.2 Làp luàn theo tùng truòng hap cu thè

Question : Cet argent a-t-il été volé ? (Tièn này eó phài tièn àn càp khóng ?)

Proposant : - Oui, cet argent, ou vous Tavez gagné par votre travail, ou vous en avez

hérité, ou vous l'avez volé Or vous avez un salaire de fonctionnaire et tous vos parents

et amis se portent bien Vous avez donc volé cet argent (Phài, vi dong tièn anh eó hoae

do anh kiém dugc qua lao dòng, hoàc anh dugc thùa ké, hoàc anh àn càp Thè ma luomg cùa anh chi là luong cùa mot còng chùc quèn, bò me, ban bé anh déu con rat khòe manh, vay so tién này anh chi eó thè àn càp ma thòi)

Hình thùc lap luàn này dira trén dinh nghTa vé mot hoàn eành bang càch thòng ké càe khà nàng CÓ thè xày ra trong cành huóng dò Nhu vày sau khi dinh nghìa hoàn eành "duge mò

rong ', nguói ta se xem xét tùng khà nàng mot cùa hoàn cành dò de loai toàn bò càc khà nàng

va chi giù mgt khà nàng duy nhàt ma nguói ta xàc djnh là dùng nhàt

De loai làp luàn theo tùng truòng hgp cu thè co hiéu lue, djnh nghìa vé hoàn cành càn liét ké day dù nhàt càc thành phàn càu thành hoàn cành dò ; néu khòng liét ké day dù, nhu truòng hgp vùa néu trén chàng han thì nguói ta co thè phàn bàc

- Non, je n'ai pas volé cet argent, je l'ai gagné par des opérations boursières géniales, j'ai gagné aux courses (Khòng phài, tòi khòng àn càp so tién này, ma tièn do tói kiém dugc trén thi truòmg chùng khoàn, tòi dà trùng cà ngua )

• Trong mot bién thè rat hay dugc su dung, tinh huÓng dugc dinh nghìa nhu mot song de va song de này khòng de cho dòi thù bàt kì mot lói thoàt nào cà

De deux choses l'une : ou vous étiez au courant des agissements de vos subordonnés,

ou vous ne Tétiez pas Si oui, vous ètes coresponsable de leurs agissements et vous devez démissionner ; sinon, c'est que vous ne contròlez pas vos services, et vous devez démissionner (Anh phài chàp nhan mot trong hai già thuyét : hoàc anh biét hoàc anh khòng biét càp duói cùa anh co nhùng thù doan nhu vay Néu anh biét, anh phài cùng chiù tràch nhiém vé nhùng mành khòe nhu vày cùa càp duói va anh phài tu chùc ; néu anh khòng biét dièu dò co nghTa là anh khòng kiém soàt dugc co quan cùa anh va anh cùng phài tu chùc

2.4 Lap luan ve nhàn thàn (argumentation ad hominem)

Luan bàn vé nhàn thàn là phuong phàp làp luàn ma khi quan diém cùa dói phuong sai làm dà

ro nhung rat khó thàng bang tién còng chinh dién, va càn phài thay dói dàu phàp nhàm vào tu tuóng, phàm hanh, thàn danh, tiéu su cùa dòi thù de tàn cóng che ngu ma dành chién thàng Luan bàn vé nhàn thàn là mot phuomg phàp rat co sue manh trong tranh luàn vi tu tuóng, phàm hanh, thàn danh, tiéu su cùa con nguòi là nhùng nhàn tó co mot sue nàng trong tàm li nguòi theo dòi va vi vày co tàc dung, ành huóng khà lón Luàn bàn ve nhàn thàn co thè là cào giàc tinh chàn thuc cùa mot xàc tin hoàc tinh hgp phàp, tinh chinh dàng cùa mot phàm hanh

va de phàn bàc chùng, nguòi ta vién dàn dén nhùng tinh chat tiéu cuc dàc biét lién quan dén nguòi bào ve tinh chàn thuc cùa xàc tin hoae tinh chinh dàng cùa phàm hanh này Nhu vay tu chò tranh luàn vé mot vàn de nào dò, nguòi ta lai chuyén sang tranh vé nguòi làp luàn Tu su thay dòi dói tugng tranh luan này co thè co nhiéu phuong thùc phàn bàc rat hiéu qua xày ra,

dò CÓ the là néu lén nhùng màu thuàn trong lòi nói va viéc làm cùa dòi phuong, eó thè là tàn còng thàng vào nhàn thàn cùa dòi phuomg

2.4.1 Dua ra càc màu thuàn

Phuomg thùc dàu tién cùa làp luàn ve thàn nhàn là dàt dòi phuong vào cho màu thuan vói chinh bàn thàn mình Dò là mot loai làp luàn dàc biét manh me, dà dugc Locke dinh nghìa

nhu sau : làp luàn ve nhàn thàn là dùng he qua này sinh tu chinh càc nguyén toc cùa nguói làp

luàn hoàc tu nhùng cài ma nguói làp luàn chàp thuàn truóc dò de dòn ép nguói làp luàn

Thuàn ngù nguyén tàc ò day co thè dugc hiéu theo nghìa dao due hoàc nghìa tri thùc (sens

moral ou sens intellectuel) ; trong cà hai truòmg hgp, dèu là làp luàn trong he thòng tin nguomg va he thòng già tri cùa dòi phuomg, de làm toàt ra su màu thuàn va nhu vay tao ra mot

su lùng cùng giùa nguyén tàc va càch su su

a Dua ra càc màu thuan trong càc lai nói

Dò là truòng hgp làp luan don giàn nhàt trong dò nguòi phàn bàc chi ra nhùng màu thuàn trong lòi nói cùa dòi phuomg Vi du sau day chùng minh diéu dò :

Question : La durée du mandat présidentiel, actuellement de sept ans, doit-elle ètre

ramenée à cinq ans ? (Vàn de dat ra : Co nén giàm nhiém kì tóng thóng tu bay nàm nhu hién nay xuóng con nàm nàm khòng ?)

Proposant {ancien président) : - Je suis pour une réduction à cinq ans (Nguòi dóng

tinh, nguyén tòng thòng : Tòi ùng ho viéc giàm xuóng nàm nàm)

Opposant : - Mais dans une déclaration antérieure, alors que vous étiez président

vous-mème, vous avez soutenu que la durée actuelle était nécessaire à la solidité de nos institutions (Nguòi phàn dòi : Nhung trong mot tuyén bó truóc day, khi òng dang là ttòng thòng, òng cho ràng nhiém kì bay nàm nhu bay giò là càn thiét de dàm bào tinh

Ón dinh cùa càc thè che cùa chùng ta)

Viéc dua ra càc màu thuàn phài bàt nguòn tu viéc dàn dung càc lòi nói cùa dói phuong nhàm tao mot he qua cùa tinh chàn thuc Chùng ta sé thày rò qua càc truòng hgp sau day

b Dua ra càc màu thuàn giita Idi nói va niém tin

Opposant : - Il ne faut pas intervenir en Syldavie (Nguòi phàn dòi : Khòng nèn can

thiép vào Syldavie)

Néu chùng ta già djnh ràng nguói phàn dói chàp nhàn hoàc nguói ta dà làm cho anh ta chàp nhàn càc dù kién A, B va C nhu :

A Les troubles en Syldavie peuvent s'étendre à toute la région (Nhùng bàt òn ó Syldavie co thè lày lan ra khàp vùng)

B Cette extension menace notre sécurité (Su lày lan này se de dga dén an ninh cùa chùng ta)

C Nous devons intervenir si notre sécurité est menacée (Chùng ta phài can thiép néu

an ninh cùa chùng ta bi de dga)

thì nguòi dòng y can thiép vào Saldavie eó thè bàt bè nhu sau :

Objection du Proposant : - Mais vous admettez que les troubles en Syldavie peuvent

s'étendre à toute la région Vous conviendrez que cette extension menace notre sécurìté ; et personne ne nie que nous devons intervenir si notre sécurité est menacée Donc, vous devez admettre qu'il faut intervenir en Syldavie (Phàn bàc cùa nguòi dòng

y can thiép : Nhung òng dà chàp nhàn ràng nhùng bàt ón ó Saldavie eó thè lan ra khàp vùng Ong cùng cho ràng viéc lan ròng su bàt òn này sé de dga nèn an ninli cùa chùng

ta va khòng mot ai phù nhàn ràng néu nèn an ninh cùa chùng ta bi de dga thì chùng ta phài can thiép Vày òng phài chàp nhàn là chùng ta phài can thiép vào Saldavie)

Viéc so dò hóa tinh huóng làp luan này rat li thù va chi ra ràng y dinh vé viéc nghién cùu hinh thùc dói thoai làp luàn co thè này sinh ra sao Chùng ta thày, nguòi phàn dói ùng ho khòng P,

ó day là "Khóng can thiép vào Saldavie" Va lai nguòi phàn dói lai chàp nhan ràng càe ménh

de A, B va C dèu dùng Tu viéc nguòi phàn dói chàp nhan càc ménh de này, theo nguyén tàc suy luan da dugc mgi nguòi chàp nhàn, nguòi dòng tinh eó thè suy ra "Phài can thiép vào Saldavie", nghTa là khòng (khòng P)

Giò day liéu nguòi ta eó thè nói ràng nguòi phàn dòi phài chàp nhàn là càn can thiép vào Saldavie khòng ? Chàc chàn là khòng ; nguòi dóng tinh thòng qua li le bàc bé cùa mình dà ehi

ra ràng nguòi phàn dòi khòng thè vùa ùng ho A, B, C vùa ùng ho khòng P Nguòi phàn dòi chi viéc thay dòi mot hoàc vài ménh de này, chàng han bàc bò viéc cho ràng càc bàt ón ó Saldavie co thè lan tran ra khu vue Dói hòi duy nhàt ó nguòi phàn dòi là anh ta phài thay dòi hoàc làm rò he thòng niém tin cùa mình [A, B, C, khòng P]

e Dua ra càc màu thuàn giira Idi nói va hành dóng

Chùng ta nghién cùu vi du sau :

Question : Doit-on interdire la chasse ? (Vàn de dàt ra : Co nén càm san bàn khòng ?)

Proposant : - Oui, les chasseurs tuent des animaux par plaisir ! (Nguòi de xuàt dòng

tinh : Nén, bòi thg san giét dòng vàt chi vi thù vui)

Opposant : - Et vous, vous mangez bien de la viande ? (Nguòi dÓi làp, khòng dong

tinh : Va òng, òng vàn àn thjt day chù ?)

Ta CÓ thè phàc hga sa dò làp luàn cùa nguói dong y càm san bàn nhu sau :

Phài càm san bàn Thg san giét dòng vàt hoàn toàn chi vi thù vui Nhu vày là àc

Nguói phàn dòi viéc càm san xày dung làp luàn cùa mình bang càch dành vào nhàn thàn cùa dòi phuomg, va ta co thè phàc hga nhu sau :

Ong cho ràng sàt hai dòng vàt là àc Vày ma ngày nào òng cùng àn thit, dièu này co nghìa là òng cùng sàt hai dòng vàt Nhùng dièu òng càm thg san làm thi òng lai cho phép nhùng nguói buon thit làm Òng dà tu màu thuan vói minh dò

• Phàn bàc : Nguói dóng y càm san bàn co thè vàn lai ràng ó day co su khàc nhau co bàn : thg san giét dòng vàt chi vi thù vui con nguòi giét dòng vat de bàn thit là do nhu càu

• Phàn bàc lòi phàn bàc : Àn thit khòng phài là mot nhu càu trong khi dò tao ra thù vui là mot nhu càu cùa cugc song

d Dua ra càc màu thuàn giira quy dinh va thuc hién

Màu thuàn cùng eó thè dugc tìm thày giùa mot ben là nhùng dièu tói dói hòi nguòi khàc làm, nhùng diéu ma tòi quy dinh hoae càm doàn nguòi khàc làm va mot ben là nhùng dièu ma tói làm, hoae nhùng diéu ma càc hành dóng cùa tòi huóng tói Co su màu thuàn lón giùa viéc càm nguòi khàc hùt thuòc trong khi dò bàn thàn minh lai hùt thuòc - trù khi dà nói truóc : dùng eó làm nhu tòi

Trong vàn hóa Phàp (cùng nhu trong vàn hóa Viét Nam), càc hành vi cùa con nguòi eó sue thuyét phuc manh hon, nói dugc nhiéu hon là dùng tu ngù Mot khi nguòi nói khòng dàng tin cay, khòng làm guong thì mgi lòi khuyén du, mgi miénh lénh làp tue dèu bi vò hiéu hóa, dèu khóng CÓ già tri

Tu noi et trong càu sau day dugc dùng de chi su dòi làp trong làp luàn eó thè dugc thay thè bang càc phuong tién khàc nhu trong càc vi du bién thè (tu et phài dugc dich sang tiéng Viét bang tu nhung) :

Vous prétendez apprendre aux autres à argumenter et vous ètes ineapable d'argumenter vous-mème ! (Anh co tham vgng day nguòi khàc làp luan nhung chinh anh lai kkóng

CÓ khà nàng làp luàn)

Ce n'est pas un bon conseiller conjugal, il se dispute avee sa femme ! (Dò khòng phài

là mot lòi khuyén hay cùa mot òng chóng vi òng ta thuòng cài nhau vói vg)

Médecin, guéris-toi toi-méme ! (Thày thuóc od, òng hày tu chùa bénh cho òng di dà !)

Chùng ta hay xem xét mot vài phuomg tién dugc dùng de mièu tà mot càch tiéu cuc dói thù cùa minh trong tiéng Phàp Tró lai vi du trén :

Question : Faut-il intervenir en Syldavie ? (Vàn de dàt ra : Co nèn can thiép vào

Syldavie khòng ?)

Proposant : Il faut intervenir en Syldavie (Phài can thiép vào Saldavie)

Opposant :

1 - Arrète tes idioties ! (Càu hày thòi nhiing dièu ngu ngóc cùa càu di !)

2 - Pauvre imbécile manipulé par les médias ! (Dùng là anh dàn tói nghiép bi càe phucmg tién thòng tin diéu khièn !)

3 - Pauvre imbécile, il y a huit jours tu étais ineapable de localiser la Syldavie sur une carte ! (Anh dàn tòi nghiép oi, càch day tàm ngày anh con chua biét Saldavie nàm ó dàu!)

Trong càu 1 va 2, nguòi ta hiéu ngay ràng nguòi phàn dòi khòng he ùng ho viéc can thiép vào Saldavie Nhung trong càu 3, chàng eó gì rò ràng cà Nguòi phàn dòi chi dua ra mot luan cu làm màt danh dir cùa nguòi dòi thoai, it ra thì cùng trong khuòn khó cugc tranh luàn này Su tàn còng này là rat rò ràng

2.5 Lap luan dua vào quyen uy

Quyén uy luòn luòn eó sue hàp dàn Quyén uy tin nguòng là mot khuynh huóng tàm li tir nhién nhàt dòi vói con nguòi Trong thè dòi djch hai ben cùa cugc tranh luan càn cu ó tàm li tin phuc vào quyén uy cùa nguòi dòi ma dinh thè, dira vào bàn thàn hình tugng quyen uy hoae

nhùng lói le cùa nhàn vàt quyèn uy co thè làm cho lói bién luàn cùa ta co dugc sue manh hùng bién khòng thè chóng chgi

Dua vào quyèn uy co lue biéu hién ó viéc dua vào bàn thàn hình tugng quyèn uy Trong xà

hói phong kién, hoàng de là quyèn uy cao nhàt, dù bàt kì kè nguy bién nào, giào hoat dén dàu chi càn nhàc dén quyén uy cao nhàt là làp tue phài im hoi làng tiéng

Dira vào quyén uy con eó thè biéu hién ó chò mugn lòi nhàn vat quyèn uy Lòi càe lành tu càch mang, càc danh nhàn, nhiing càu doan trong sàch kinh dién thuòng hàm chùa nhùng triét

li sàu xa va nguòi ta tin tuóng khòng chùt nghi hoae vào dò Va nhu vày khòng càn chimg minh tinh dùng dàn nùa Trong khi làp luàn dàn ra mot càch dùng mùc nhùng lòi le này eó thè làm cho lì le chùng ta co dugc hiéu qua thu phuc long nguòi

Dac biét khi tranh luan, néu dói phuong lày luan cu tu danh ngòn, muón phàn bàc thì càch tòt nhàt va manh me nhàt vàn là vién dàn danh ngòn

Su dung lap luan dira vào quyèn uy trong tranh luàn càn chù y là quyèn uy phài eó mói lién he vói nói dung tranh luan cùa chùng ta, dàn danh ngón thì khòng duge bop mèo, khòng duge càt xén

Luan cu quyén uy là luàn cu khàng dinh Luàn cu này làm chò dira cho mot két luàn trong mot chucmg trình làp luàn ma dang thùc dùng quy tàc nhàt dugc thè hién nhu sau :

Proposant : - P, car X dit que P, et X est une autorité en la matière

(Nguòi de xuàt : - P vi X nói là P, va X là nguòi eó quyén lue trong ITnh vue này)

Nguòi ta nói dén làp luàn dira vào quyén uy khi nguòi de xuàt de dua ra mot luàn cu eó Igi cho mot lòi khàng dinh dà su dung viéc lòi khàng djnh này dà dugc mot nguòi eó quyèn uy nói ra va nguòi de xuàt lày nò làm chò dira hoae de trón trành tràch nhiém Li do de tin vào P hay phài thuc hién P khòng phài nàm ó trong su dùng dàn cùa P, cùng khòng phài ó tinh phù hgp cùa P vói thè giói khàch quan nhu nò dà hoae dang tòn tai, ma là vi P dà dugc mot nguòi chàp nhan ma nguòi này lai dugc coi nhu là mot nhàn tò dàm bào tinh dùng dàn cùa P

Càn phài phàn biét hai truòng hgp su dung quyén lue : quyén lue duge thè hién true tiép boi nguòi dói thoai, nguòi thòng tin hoàc nguòn khàng dinh ; quyèn lue duge nguòi dói thoai néu

ra, ké ra de làm chó dira cho lòi nói cùa mình Cùng giòng nhu lap luàn vé nhàn thàn, làp luan dira vào quyén uy thuòng su dung hình ành cùa nguòi làp luan Cài duge thua cùa su phé phàn luan cu quyén uy vugt ra khói su hiéu chinh quy tàe su dung giàm dinh don giàn, phuong dién de tiép càn nhàt cùa vàn de

2.5.1 Quyen uy do nguài dot thoai true tiép thè hién

a Nguón dàng tin cày

Trong thi du néu trén, quyèn uy là trò chea giùa ba nhàn vàt Nhung nò co thè chi trao cho mot mình nguói nói va nhu vày nguói ta dà chuyén sang trò chai giùa hai nguói : dièu gi dà làm cho mot nguói nói nào dò tró nén dàng tin cày ? Càu tra lói thù nhàt dò là dàng vé bè ngoài : Mot nguói dàn òng da tràng cao lón, tàm bòn muai tuoi, co gigng nói àm àp, nhiét tinh (nhièu khi co tàc dung hom là gigng nói day dòc doàn) va eó mot cài nhin sàc sào, nói nàng trong khuòn khò nghè nghiép cùa mình sé dàng tin cày hom nhièu so vói mot phu nù nhó

bé, tàm ba muoi tuoi, co gigng nói cao cao va cài nhin làng trành, nói trong mot khung cành nào dò Viéc nghién cùu càc hién tugng dàm bào dò tin cay cùa mot cà nhàn nào dò thuòc ITnh vue tàm li xà hòi Cùng nhu vay, càc cugc thàm dò du luan chi ra ràng càc phuong tien thòng tin dai chùng (truyén hình, bào chi,- dai phàt thanh) khòng dugc tin cày nhu nhau Su khàc nhau vé dò tin cay tàc dòng dén càc phuomg tién thòng tin dai chùng cùng mot kiéu, va nguòi ta thuòng dòi làp càc tò bào eó danh tiéng vói càc tò bào là cài : ó day nguòi ta de càp

/ f \ f

dén vàn de tiéng tàm

b Dinh de : nguài dói tàc trung thuc

Su tin cay dugc trao cho nguòi dòi thoai co nguòn góc trong tuong tàc binh thuòng hàng ngày : néu ta hòi giò nguòi ngòi canh ta trén mot chuyén tàu, khòng nhàt thiét ta phài dòi xem dòng

ho cùa nguòi ày vi ta tin lòi òng ày nói Su viéc khàc hoàn toàn néu vàn de dua ra tranh luàn

CÓ su bàt dòng : chinh trong tinh huòng này ma làp luàn dira vào quyén uy dà dugc Locke nghién cùu kT luong ; Locke cho ràng day là loai làp luàn giào quyét dira vào tinh khiém tón Ngg bien dugc gàn cho nguòi dòi lap, anh ta vi thiéu dùng khi nén khóng dàm nói trai vói

nguòi de xuàt vi nguòi này co khà nàng gay càm xùc rat lón : vi im làng tue là dóng tinh nén

càc lòi khàng dinh khòng bi bàt bé, phàn bàc sé co hiéu lue Quyèn uy, theo nghTa chùng tòi trình bay ó day, gàn lién vói viéc làm tàng già tri cùa hoat dòng nói nàng ; tinh khiém tòn lai gàn lién vói cài khó trong viéc nói ngugc lai Trong tuong tàc, quyèn uy già dòi eó thè này sinh tu su im làng do phép lich su àp dàt trong trong càc vàn de ma ó dò tinh càp thiét vé màt khoa hgc, chinh tri hoàc dao due phài dugc dàt lén trén (chién thàng) tinh càp thiét vé lich su xàhòi

2.5.2 Quyén uy do nguài dói thoai ké ra

a Nguài nói luón dàng tin cày, khóng thè sai làm duac

Mot so phuong thùc nói nàng khòng bao giò nhàm sai dòi tugng, nghTa là eàc lòi nói này